दुःशासन

दुःशासन
द्रौपदीको चीरहरण गर्दै दुःशासन, एम. भी. धुरन्धरको चित्र
जानकारी
परिवार	धृतराष्ट्र (बुबा) गान्धारी (आमा) दुर्योधन, विकर्ण, चित्रसेन र अन्य ९६ भाइहरू दुःशला (बहिनी) युयुत्सु (सौतेनी भाइ)
बच्चा	द्रुमसेन (छोरा)
आफन्त	पाण्डव (ठूलोबुबाका छोराहरू) शकुनि (मामा) उलूक (मावलिका दाजुभाइ)

दुःशासन जसलाई दुहशासन पनि भनिन्छ, प्राचीन हिन्दु महाकाव्य महाभारत का एक प्रमुख पात्र हुन्। उनी कुरु वंशका राजा धृतराष्ट्र र रानी गान्धारीका सय कौरव भाइहरूमध्ये दोस्रा जेठा हुन्। महाकाव्यका मुख्य खलनायक दुर्योधनका भाइ र निकट सहयोगीका रूपमा, दुःशासनले कुरुक्षेत्र युद्ध अघि र युद्धका दौरान भएका धेरै प्रमुख घटनाहरूमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्।

दुःशासनलाई विशेष गरी कुख्यात पासा खेलको समयमा पाण्डवकी पत्नी द्रौपदीको अपमानमा उनको संलग्नताका लागि चिनिन्छ, जहाँ उनले द्रौपदीलाई राजदरबारमा घिसार्दै ल्याएका थिए र उनको चीरहरण गर्ने असफल प्रयास गरेका थिए। उनको यस कार्यले द्रौपदी र पाण्डवहरू, विशेष गरी भीमको क्रोध निम्त्याउँछ। भीमले दुःशासनलाई मार्ने र उनको छाती चिर्ने प्रतिज्ञा गरेका थिए—जुन प्रतिज्ञा अन्ततः युद्धको समयमा पूरा हुन्छ।

व्युत्पत्ति

उनको नाम संस्कृतका दुई शब्दहरू दु: जसको अर्थ "कठिन" र शासन जसको अर्थ "शासन" हुन्छ, बाट बनेको छ; यसरी दुःशासन को अर्थ "त्यो व्यक्ति जो शासन गर्न कठिन छ" भन्ने हुन्छ।

जन्म र बाल्यकाल

धृतराष्ट्रकी रानी गान्धारीको गर्भ असामान्य रूपमा लामो समयसम्म रहिरहेका कारण उनले हतास भएर पाण्डुकी पत्नी कुन्तीप्रति डाह गर्दै आफ्नो पेटमा प्रहार गर्छिन्, किनकि कुन्तीले भर्खरै युधिष्ठिर (पाँच पाण्डव भाइमध्येका जेठा) लाई जन्म दिएकी थिइन्। यस प्रहारका कारण उनको गर्भबाट खरानी रङ्गको मासुको एक कठोर पिण्ड निस्किन्छ। गान्धारी अत्यन्तै विचलित हुन्छिन् र उनले महान् ऋषि व्यासलाई बोलाउँछिन्, जसले उनलाई सय छोराहरू जन्मिनेछन् भनी भविष्यवाणी गर्छन्। उनले व्यासलाई आफ्नो वचन पूरा गर्न आग्रह गर्छिन्।

व्यासले मासुको त्यस पिण्डलाई १०१ बराबर टुक्राहरूमा विभाजित गरिदिन्छन्, जहाँ प्रत्येक टुक्रा बुढी औँला भन्दा साना थिए। उनले ती टुक्राहरूलाई दूधले भरिएका घैँटाहरूमा राख्छन्, जसलाई सिल गरेर दुई वर्षसम्म जमिनमुनि गाडिन्छ। दोस्रो वर्षको अन्त्यमा, पहिलो घैँटो खोलिन्छ र दुर्योधन बाहिर निस्किन्छन्। त्यसपछिको एक महिनाको अवधिमा धृतराष्ट्रका अन्य ९९ छोरा र एक मात्र छोरीको जन्म हुन्छ। दुर्योधनपछि दुःशासन दोस्रो स्थानमा जन्मिएका थिए।

दुःशासन आफ्ना दाजु दुर्योधनप्रति समर्पित थिए। उनी (दुर्योधन र शकुनिका साथमा) पाण्डवहरूलाई मार्नका लागि बुनिएका विभिन्न योजना र षड्यन्त्रहरूमा निकै नजिकबाट संलग्न थिए।

कुरुक्षेत्र युद्ध र मृत्यु

दुःशासनको रगत पिउँदै भीम, रज्मा नामाको चित्र

दुःशासनले कुरुक्षेत्र युद्धमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दै धेरै योद्धाहरूसँग लड्छन्।

भीमले दुःशासनको रगतले द्रौपदीको कपाल धोइदिँदै, महाभारत; कालीघाट चित्रकला

युद्धको पहिलो दिन, पहिलो वाण प्रहार गर्ने व्यक्ति दुःशासन नै थिए। उनले नकुल र पछि युधिष्ठिरसँग कडा युद्ध गर्छन् तर उनीहरूबाट पराजित हुन्छन्। युद्धको दोस्रो दिन, दुःशासनले नकुलका अङ्ग रक्षकहरूलाई मार्छन्। क्रोधित नकुलले तरबार युद्धमा दुःशासनलाई पराजित गर्दै झण्डै मारिदिन्छन्। युद्धको १०औँ दिन, दुःशासनले भीष्मलाई बचाउनका लागि शिखण्डीमाथि आक्रमण गरी घाइते बनाउँछन्। युद्धको १३औँ दिन, अभिमन्युको निर्मम हत्या गर्ने शक्तिशाली योद्धाहरूमध्ये दुःशासन पनि एक थिए। अभिमन्युले दुःशासनलाई नराम्ररी घाइते बनाएका थिए। पछि, दुःशासनका छोरा द्रुमसेनले अभिमन्युको वध गर्छन्। १४औँ दिनमा, दुःशासनले अर्जुनलाई जयद्रथसम्म पुग्नबाट रोक्ने प्रयास गर्दा पनि धनुर्विद्याको छोटो युद्धमा उनी अर्जुनबाट पराजित हुन्छन्। रात्रिकालीन युद्धको समयमा, दुःशासनले विराटका अङ्ग रक्षकहरूलाई पराजित गरी मारिदिन्छन्।

कुरुक्षेत्र युद्धको १६औँ दिनमा, दुःशासनले मगधका मन्त्री वृहन्तलाई मार्छन्। १७औँ दिनमा, भीम र दुःशासनबीच गदा युद्ध हुन्छ र भीमले उनलाई नराम्ररी कुट्छन्। जब दुःशासन लड्न नसक्ने अवस्थामा पुग्छन्, तब भीमले दुःशासनका दुवै हात उखेलेर फालिदिन्छन्। त्यसपछि भीमले उनको कवच फुकाल्छन् र आफ्नै खाली हातले उनको छाती चिरेर दुःशासनको वध गर्छन्। सम्पूर्ण महाकाव्यमा दुःशासनको मृत्यु सबैभन्दा विभत्स मानिन्छ। आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गर्न भीमले दुःशासनको खुल्ला छातीबाट रगत पिउँछन्। यो भयानक दृश्य देख्ने सैनिकहरू भीमलाई राक्षस ठानेर बेहोस हुन्छन्। कौरव पक्षका सबै योद्धाहरू यस दृश्यबाट अत्यन्तै विचलित भएका हुन्छन्।

यद्यपि महाभारतको मूल पाठमा यसको ठोस प्रमाण छैन, तर लोक कथाहरूका अनुसार, भीमले द्रौपदीको अपमानको प्रतीकात्मक बदलाको रूपमा दुःशासनको रगतले द्रौपदीको कपाल धोइदिएका थिए।

बाह्य कडीहरू

• दुःशासनसँग सम्बन्धित चित्र तथा श्रव्यदृश्यहरू विकिमिडिया कमन्समा रहेको छ।