शन्तनु

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search
शन्तनु
महाभारत पात्र
शन्तनु वा शान्तनु
शन्तनु एउटी सुन्दर महिलासँग भेट्दै,
जो कि गङ्गा माताको रुप धारण गर्छिन्
युनिभर्समा जानकारी
परिवारप्रतिपा (पिता) सुनन्दा (माता) देवापी (भाइ) बाहलिका (भाइ)
जीवनसाथीगङ्गासत्यावती
बच्चाभीष्म, चित्राङ्गदविचित्रवीर्य

शान्तनु महाकाव्य महाभारतमा हस्तिनापुरका एक कुरु राजा थिए। वहाँ भरत जातिका वंशज थिए, चन्द्र वंश र पाण्डवहरु अनि कौरवहरुका हजुरबुवाका पनि हजुरबुवा थिए। वहाँ हस्तिनापुरका राजा प्रतिपाका सबभन्दा कान्छो पुत्र थिए र उनको जन्म उत्तरार्द्ध कालमा भएको थियो।[१]सबभन्दा ठुला पुत्र देवपतिलाई कुष्ठ रोग लागेको थियो र उनले आफ्ना उत्तराधिकार छाडिदिएका थिए। मध्य पुत्र बाहलिका (वा बहालिका) ले आफ्नो पैतृक राज्यलाई त्याग गरिदिएका थिए र आफ्ना मामाका साथ बल्खमा बसोबास गर्न थाले र उनले आफ्नो राज्य उत्तराधिकारीका रुपमा पाएका थिए। यस प्रकार शान्तनु हस्तिनापुर साम्राज्यको राजा बनेका थिए। नामको अर्थ आदि पर्वमा उपलब्ध निरुक्तद्वारा समझाउन सकिन्छ, जसको माध्यमबाट श्री नित्यानन्द मीरा जसको अर्थ "अर्काका लागि सुख (सुख) लाई बढाउने वाला" का रूपमा बताइने गरिन्छ।[२]मोनियर-विलियम्सले साम-तनु को अनुवाद "शरीरका लागि पौष्टिक" का रूपमा गरेका छन्। शान्तनुलाई भीष्मका पिता (देवव्रतका रूपमा पनि चिनिने गरिन्छ) का रुपमा पनि चिनिने गरिन्छ, जो कि अहिलेसम्मका सबभन्दा शक्तिशाली योद्धाहरुमध्ये एक हुन्।


ब्रह्माको श्राप र शान्तनुको जन्म[सम्पादन गर्ने]

पूर्व जन्ममा, महाभिष नामक इक्ष्वाकु वंशका एक शक्तिशाली राजा थिए। वहाँसँग अनेकौं पुण्य गुण रहेका थिए, एक हजार अश्वमेध यज्ञ र सय राजसूय यज्ञ (सम्राटका रूपमा अर्हता प्राप्त गरे) पश्चात, वहाँले आफ्नो मृत्युपश्चात स्वर्ग प्राप्त गरेका थिए । एकपटक वहाँलाई ब्रह्माको दरबारमा जाने मौका मिल्यो जहाँ सम्पूर्ण देव र गङ्गा पनि थिइन्। जब आकाशीय ब्रह्माको पूजा गरिरहेका थिए, हावा चलिरहेको थियो अनि गङ्गाका कपडा विस्थापित भएर वहाँको शरीरमाथि पुगेको थियो।[३]त्यहाँका हरेक व्यक्तिविशेषले महिषालाई छोडेर सिर झुकाएका थिए, जो वहाँलाई हेरेको हेर्यै भए। यस कृत्यलाई देखेर, ब्रह्माली आफ्नो सहनशीलता गुमाएर वहाँलाई नाशवानका रूपमा जन्म लिने श्राप दिईहाले। गङ्गा जसले नाशवान कृत्यमा पनि विश्वास गरेकी थिइन्, त्यसलाई मानवका रूपमा जन्म लिन र महाभिषको दिल दुखाएपश्चात फिर्ता आउनका लागि श्राप दिएका थिए। महाभिषले तब ब्रह्मासँग अनुरोध गरे कि वहाँ, महाभिष, कुरु राजा प्रतिपाका पुत्रका रूपमा जन्म लियोस् र वहाँको इच्छा ब्रह्माद्वारा प्रदान गरियो। कुरु राजा प्रतिपा एकचोटी ध्यान गरिरहेका थिए। त्यस समय गङ्गाले एउटी सुन्दर स्त्रीको रूप धारण गरे, राजाको नजिक पुगे र आफ्नो दायाँ थाईमा बसी हलिन्। जब उसले उससँग सोध्यो कि वहाँ के गर्न चाहन्छिन्, त्यति खेर गङ्गाले उसलाई उसको पति बन्नलाई अनुरोध गरिन्। यद्यपि प्रतिपाले मनाही गरिदियो किनकि उसले कुनै पनि वासना नगर्ने संकल्प लिएका थिए र यो पनि कि उनी आफ्नो आफ्नो दाँया थाईमा बसेकी थिइन् र परम्पराहरुका अनुसार एउटा पुरुषको दाँया थाई उसको छोरी वा बुहारीका लागि मात्र हुने गर्दछ जबकि बाँया थाई उसको पत्नीका लागि हुने गर्दछ। फेरी उसले प्रस्ताव दिए कि उनी आफ्ना छोरासँग विवाह गरोस्, त्यस कुरामा उनी सहमत पनि भईन्। प्रतिपालाई र उसको पत्नी सुनन्दालाई एउटा बच्चा भयो तिनीहरुको वृद्धावस्थामा । त्यसको नाम शान्तनु राखिएको थियो किनकि जब वहाँको जन्म भयो त्यतिबेला पिताले तपस्या गरेर उसको आवेगलाई नियन्त्रित गरेका थिए। तब प्रतिपाले हस्तिनापुरका राजाका रूपमा शान्तनुलाई स्थापित गरे र तपस्या गर्नका लागि जङ्गलमा सेवानिवृत्त भए। बहलिका जो शान्तनुभन्दा ठुला थिए उनले वहाँलाई हस्तिनापुरका राजा बन्नका लागि अनुमति पनि दिएका थिए।


गङ्गा सँग विवाह[सम्पादन गर्ने]

शान्तनु देवी गङ्गालाई भेट्दै

शान्तनुले गङ्गा (गङ्गा) नदीको तटनजिक एउटी सुन्दर महिलालाई देखे र उससँग विवाह गर्नका लागि प्रस्ताव राखे। उनी पनि कुरा माने तर एउटा शर्तका साथ: कि शान्तनु उसको कार्यहरुका बारेमा कुनै प्रश्न कहिल्यै पनि गर्ने छैनन् भनेर यदि त्यसो गर्यो भने उनी वहाँलाई छोडेर जानेछिन्। उनको सर्त माने शान्तनुले अनि तिनीहरुको विवाह भयो र पछी उनले एउटा छोरालाई जन्म दिए। तर उनले बच्चालाई नदीमा लगेर डुबाइ दिईन्। शान्तनु उनीसँग कारण सोध्न पनि सक्दैनथे, किनकि वहाँले वाचा गरेका थिए,यदि त्यसो गर्यो भने उनी वहाँलाई छोडेर जानेछिन् । एकपछी अर्को, सात पुत्र उनले जन्म दिए र गङ्गा नदीमा डुबाउँदै गरिन्। जब गङ्गा ८औं पुत्रलाई डुबाउन लागिरहेकी थिइन्, तब शान्तनुले, स्वयम् लाई रोक्न नसकेर सोधी नै हाले। अन्तमा, गङ्गाले राजा शान्तनुलाई महाभिष र उनकोद्वारा दिइएको ब्रह्माका श्रापका बारेमा समझाएका थिए। तब उसले वहाँलाई बताए कि उनलाई आठ वटा बच्चा आठ वासु थिए, जसलाई वशिष्ठले पृथ्वीमा नश्वर मानवका रूपमा जन्म लिने भन्ने श्राप दिएका थिए। यद्यपि जब उनले वहाँलाई शान्त गरे, तर उसले आफ्नो श्रापलाई सीमित गरिदिएका थिए र उनलाई बताए कि तिनीहरु मनुष्यका रूपमा आफ्नो जन्मको एक साल भित्र नै यस अभिशापबाट मुक्त हुनेछन्। यसका लागि उसले ती सबै मध्ये सात बच्चालाई यस जीवनबाट मुक्त गरिदिएकी हुन्। यद्यपि वासु दायसलाई एउटा लामो जीवन बाँच्न र कहिल्यै पनि पत्नी वा बच्चा नहुने श्राप दिइएका थिए। तर ऋषिले उसलाई एउटा वरदान पनि दिए कि ऊ सबै धर्मग्रन्थहरुका साथ सदाचारी, वार्तालाप गर्ने र आफ्ना पिताका आज्ञाकारी पुत्र पनि हुनेछन्। गङ्गाले भनेकी थिइन् कि उनी त्यस राजाका सिंहासन र स्थितिका लागि राम्ररी प्रशिक्षित गर्नका लागि स्वर्ग लिएर जानेछिन्। यस शब्दहरुका साथ, उनी बच्चाको साथ हराएकी थिइन्, जबकि शान्तनु दु:ख का साथ उसको जीवनका बाँकी समय बिताउनका बारेमा सोचेर मरिएका थिए।

गङ्गा आफ्ना पुत्र देवव्रत (भविष्यको भीष्म) लाई आफ्ना पिता शान्तनु समक्ष पेश गर्दै

आफ्नो छोरासँगको पुनर्मिलन[सम्पादन गर्ने]

आफ्नो पत्नी र पुत्रको हानीले दुःखले भरिएका शान्तनुले ब्रह्मचर्यको पालन गर्न शुरू गरिदिए अनि आफ्नो राज्यमा धेरै नै राम्रो शासन गरे। केवल सदाचारी व्यवहारलाई अपनाएर, शान्तनु बिना हतियार उठाइकानै पुरा दुनियामाथि सजिलै जीत हासिल गर्न सक्दथे। सब राजाहरुले शान्तनुलाई सम्राट घोषित गरे अनि उनको शासनकाल शान्तिपूर्ण नै थियो। शान्तनुले शिकार गर्न छोडे अनि आफ्ना प्रजाबाट लोकप्रियता हासिल गरे। एक दिन, गङ्गाको किनारामा घुम्दै गर्दा शान्तनुले देखे कि नदी उल्टापुल्टा जस्तो भएको छ। यस घटनाका कारणको खोजी गर्दै, वहाँ एउटी सुन्दर युवा केटोका साथ आए, जसले आफ्नो आकाशीय हतियारबाट नदीको प्रवाहलाई जाँच गरेको थियो। युवा केटो उसकै छोरा थियो, यद्यपि वहाँले उसलाई चिन्न सकेनन् किनकि उनले उसलाई जन्म हुनुको केहि समय पछी मात्र देखेका थिए। केटोले चिनिहाल्यो कि वहाँ उसको पिता हो भनेर, यद्यपि उसले उसलाई प्रकट गरेन्, यस बाहेक ऊ त्यस भ्रमको शक्तिको उपयोग गर्दै उसको दृष्टिभन्दा पर हटी हाले। शान्तनुले यो देखेर आश्चर्य गरे कि के त्यो केटो वास्तवमा उनकै पुत्र थियो र उसले गङ्गालाई भने कि त्यो केटो वहाँलाई देखाओस्। यस प्रकार गङ्गा प्रकट भएर, वहाँलाई थाहा भयो कि त्यो बालक वास्तवमा उनकै पुत्र देवव्रत थिए र उसलाई ऋषि वशिष्ठद्वारा पवित्र शास्त्रको ज्ञान र परशुरामद्वारा युद्धको कला सिकाइएको थियो। देवव्रतका बारेमा सत्यताको खुलासा भएपछी उसले शान्तनुलाई हस्तिनापुर लिएर आउन भनेका थिए। राजधानी पुगेपछी शान्तनुले सिंहासनका उत्तराधिकारीका रूपमा देवव्रतलाई ताज पहिर्याएका थिए। यद्यपि शान्तनुलाई गङ्गाबाट अलग हुने पीडा भयो, तर वहाँलाई यस प्रकारको एउटा कुशल पुत्र प्राप्त हुनुमा ज्यादै खुशी पनि लागेको थियो। वहाँले देवव्रतको सहयोगबाट यमुनाको तटमा सात अश्वमेध यज्ञ पनि गरेका थिए।

सत्यवतीसँगको विवाह[सम्पादन गर्ने]

चार वर्षपछी, शान्तनुले यमुनाका किनाराको यात्रा गर्ने समयमा एउटा अज्ञात दिशाबाट आएको वास्नालाई सुगन्ध लिएका थिए। सुगन्धको कारण खोज्दै जाँदा, वहाँ सत्यवतीका नजिक पुगेका थिए, जहाँबाट सुगन्ध आइरहेको थियो। सत्यवती आफ्नो गाउँका माछ मार्नेहरुका प्रमुखको एउटी धर्मपुत्री थिइन्। उनलाई देख्दा खेरि नै शान्तनुलाई उनीसँग माया बसीहाल्यो अनि वहाँ उनीसँग विवाह गर्न चाहन्थे । उनको सहमति सोधे पश्चात, उनका पिता यस शर्तमा विवाहका लागि राजी भए कि सत्यवतीका छोरा हस्तिनापुराको गद्दी सम्हालनेछन्। राजा शान्तनु, आफ्नो ठुलो छोरा देवव्रतलाई सिंहासनका उत्तराधिकारीका रूपमा आफ्नो कुरा भन्नमा असमर्थ थिए। यद्यपि, देवव्रतलाई आफ्नो नैतिकताको कारण थाहा भयो अनि आफ्ना पिताका लागि, आफ्नो मुखियालाई वचन दियो कि वहाँ सत्यवतीका बच्चाका पक्षमा आफ्ना सबै दाबीहरुको त्याग गरी दिनेछन्। संशयवादी प्रमुखलाई आश्वस्त गर्नका लागि, उनले यो सुनिश्चित गर्नलाई आजीवन ब्रह्मचर्यको पनि वाचा गराई आउने भावी पीढीलाई सत्यवतीका साथ जन्म हुने सन्तानहरुलाई पनि चुनौती दिइने गर्दैनन्। यस व्रतलाई सुनेर वहाँ तुरुन्त सत्यवती र शान्तनुका विवाहका लागि राजी भए। उनको द्वारा लिइएको भयानक शपथका कारण खगोलीय धारावाहिकहरुद्वारा देवव्रतका नाम भीष्मका रूपमा लिइएको थियो (जो कि एउटा भयानक प्रतिज्ञा लिइसकेका थिए) । सत्यवतीका साथ हस्तिनापुरा फिर्ता भएपछी उसले आफ्ना पितासँग आफ्नो व्रतका बारेमा बताएका थिए। यस बारेमा सुनेर शान्तनु धेरै प्रभावित भए अनि उनलाई वरदान दिए कि यदि ऊ चाहन्छ त्यतिबेला मात्र उसको मृत्यु हुनेछ। शान्तनु र सत्यवतीका दुईटा पुत्र थियो, चित्राङ्गद र विचित्रवीर्य। शान्तनुको मृत्यु पश्चात, विचित्रवीर्य हस्तिनापुरको राजा बने किनकि चित्राङ्गदको हत्या उसैको नाम भएको एउटा गन्धर्वद्वारा गरिएको थियो जब कि शान्तनु त्सयतिबेलासम्म पनि जीवित थिए।

साहित्य[सम्पादन गर्ने]

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. Chandrakant, Kamala; Pai, Anant (१९९७), Bheesma- Heroes from the Mahabharat (August 2010 Reprint संस्करण), Mumbai: Amar Chitra Katha Pvt Ltd, पृ: १, आइएसबिएन 81-8482-035-6 
  2. Nityānanda Miśra (२०२०-०३-२९), Shantanu/śāntanu meaning explained, अन्तिम पहुँच २०२०-०४-०२ 
  3. Roy, Pratap Chandra; Ganguli, Kisari Mohan (१८९६), The Mahabharat of Krshna-Dwaipayana Vyasa - Translated from Original Sanskrit, Calcutta-12: Oriental Publishing Co., पृ: २३०, अन्तिम पहुँच ४ अगस्ट २०१८ 


बाह्य कडीहरू[सम्पादन गर्ने]

यो पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]