कृपाचार्य

कृपाचार्य
महाभारत पात्र
कुरुक्षेत्र युद्धका क्रममा कृपाचार्यको एक पाण्डुलिपि चित्र
जानकारी
लिङ्ग	पुरुष
सम्बद्धता	आचार्य, चिरञ्जीवी
हतियार	धनुष र बाण
आफन्त	शरद्वान (पिता) जनपदी (माता) कृपी (जुम्ल्याहा दिदी/बहिनी) द्रोण (भिनाजु) अश्वत्थामा (भान्जा) शन्तनु (धर्मपिता)
गृह	हस्तिनापुर, कुरु राज्य

कृप जसलाई कृपाचार्यको नामले पनि चिनिन्छ, हिन्दु पौराणिक कथाका एक महत्त्वपूर्ण पात्र हुन्। महाकाव्य महाभारतका अनुसार, उनी कुरु राज्यका परिषद् सदस्य र पाण्डव तथा कौरव राजकुमारहरूका गुरु थिए। उनले महाभारतमा उल्लेखित कर्ण लगायत अन्य धेरै योद्धाहरूलाई पनि प्रशिक्षण दिएका थिए।

योद्धा-ऋषि शरद्वान र अप्सरा जनपदीबाट असाधारण रूपमा जन्मिएका कृप र उनकी जुम्ल्याहा बहिनी कृपीलाई कुरु राज्यका राजा शन्तनुले धर्मपुत्र/पुत्रीको रूपमा पालेका थिए। कृपले आफ्ना जन्मदाता पिताबाट तालिम प्राप्त गरेका थिए र उनी जस्तै एक महान् धनुर्धर बनेका थिए। पछि महाकाव्यमा, उनले कुरुक्षेत्र युद्धमा पाण्डवहरू विरुद्ध कौरवहरूको पक्षबाट लडेका थिए। उनी कौरव पक्षका तीन जीवित योद्धाहरू मध्ये एक थिए (अन्य दुई अश्वत्थामा र कृतवर्मा हुन्)।

कृप एक चिरञ्जीवी हुन्, अर्थात् एक अमर प्राणी जसलाई अन्तिम युग (कलियुग) को अन्त्यसम्म जीवित रहने वरदान छ। केही ग्रन्थहरूका अनुसार, उनी आगामी मन्वन्तर मा सप्तर्षि (सात सम्मानित ऋषिहरू) मध्ये एक बन्नेछन्।

जन्म र पालनपोषण

महाभारतको आदि पर्व अनुसार, गौतम ऋषि र उनकी पत्नी अहिल्याका छोराका रूपमा शरद्वान नामका बालकको जन्म हुन्छ। यस विवरणको विपरीत, अग्नि पुराण जस्ता केही पछिल्ला पौराणिक ग्रन्थहरूले उनलाई गौतम ऋषिका पनातिका रूपमा उल्लेख गरेका छन्। शरद्वानको धनुर्विद्यामा निकै रुचि थियो र उमेर बढ्दै जाँदा उनी एक महान् धनुर्धर बन्छन्। उनले अजेय बन्नका लागि कठोर तपस्या गर्छन्, जसले देवताहरू, विशेष गरी इन्द्रलाई भयभीत बनाउँछ। त्यसपछि इन्द्रले ती ब्रह्मचारी ऋषिको ध्यान भङ्ग गर्न स्वर्गबाट जनपदी नामकी एक सुन्दरी अप्सरा पठाउँछन्। जब शरद्वानले उनलाई देखे, उनले आफ्नो संयम गुमाउँछन् र उनको वीर्य स्खलित हुन्छ। आफ्नो कार्यबाट लज्जित भएर उनी आफ्ना हातहतियार छोडेर जङ्गलको गहिराइमा जान्छन्। उनको वीर्य केही झारपातमा पर्छ, जसले गर्दा ती झारहरू दुई भागमा विभाजित हुन्छन्। तिनै झारबाट एक बालक र एक बालिकाको जन्म हुन्छ।

कुरु राज्यका राजा शन्तनु शिकार खेल्दै गर्दा उनका एक सैनिकले ती जुम्ल्याहा बालबालिकालाई देख्छन् र उनलाई राजाकहाँ ल्याउँछन्। शन्तनु उनीहरूप्रति दयालु भएर उनीहरूलाई धर्मपुत्र/पुत्रीका रूपमा स्वीकार गरी आफ्नो दरबारमा फर्किन्छन्। ती बालबालिकाको नाम कृप र कृपी राखिन्छ। जङ्गलमा तपस्या गरिरहेका शरद्वानले आफ्ना सन्तानको बारेमा सुन्छन् र कुरु दरबारमा पुग्छन्। उनले राजालाई उनीहरूको पहिचान खुलाउँछन् र कृपलाई धनुर्वेद (धनुर्विद्या) का चार शाखाहरू सिकाउँछन्। कृप आफ्ना पिता जस्तै एक महान् धनुर्धर बन्छन् र उनले धेरै योद्धा तथा राजाहरूलाई युद्धकला सिकाउँछन्।

कुरुक्षेत्र युद्धअघिको जीवन

आदि पर्वमा उल्लेख भए अनुसार, कृपले पाण्डव, कौरव, वृष्णि र यादवहरूलाई धनुर्वेद को शिक्षा दिएका हुन्छन्। पछि, पाण्डव र कौरव राजकुमारहरूले द्रोणसँग शिक्षा लिन्छन्, जो कृपीका पति थिए र जसको जन्म भारद्वाज र अप्सरा घृताचीबाट कृपको जस्तै समान तरीकाले भएको थियो। जब राजकुमारहरूको प्रशिक्षण समाप्त हुन्छ, तब एउटा परीक्षाको आयोजना गरिन्छ। एक सारथिका धर्मपुत्र कर्णले अर्जुनलाई धनुर्विद्याको प्रतिस्पर्धामा चुनौती दिन्छन्, तर कृपले हस्तक्षेप गर्दै कर्णलाई आफ्नो वंश स्पष्ट पार्न भन्छन्।

महाकाव्यको सभा पर्वले वर्णन गरे अनुसार, कृपले युधिष्ठिरको राजसूय यज्ञमा भाग लिएका थिए, जहाँ उनले दक्षिणा वितरण गरेका थिए। विराट पर्वमा, कृपले जेठा कौरव दुर्योधनलाई पाण्डवहरूको अज्ञातवासको समयमा उनीहरूलाई खोज्न जासुसहरू पठाएर मद्दत गरेका थिए।

कुरुक्षेत्र युद्ध र पछिल्लो जीवन

पाण्डव र कौरवहरूबीच भएको कुरुक्षेत्र युद्धमा, कृपले दुर्योधनलाई समर्थन गर्दै उनको पक्षबाट लड्छन्। महाभारत को उद्योग पर्व मा उल्लेख भए अनुसार, कौरव सेनाका सेनापति भीष्मले कृपलाई एक शक्तिशाली योद्धाका रूपमा घोषणा गरेका हुन्छन्। युद्धका क्रममा कृपले बृहत्क्षत्र, चेकितान, सात्यकि, सहदेव, अर्जुन, भीम, धृष्टकेतु र वर्धक्ष्रेमी लगायतका धेरै योद्धाहरूसँग युद्ध गर्छन्। उनले शिखण्डी र युधामन्युलाई पराजित गर्नुका साथै अभिमन्युका अंगरक्षकहरू सुकेतु र कलिन्दका राजकुमारलाई मार्छन्। शल्य पर्व मा उल्लेख भए अनुसार, कृपले कर्णलाई पाण्डवहरूसँग सन्धि गर्न सल्लाह दिन्छन्। युद्धको १८औँ दिनमा कौरव पक्ष पराजित हुन्छ र दुर्योधन भीमद्वारा मारिन्छन्। कृप उनीप्रति शोकाकुल हुँदै अश्वत्थामासँग मिलेर त्यसै रात बाँकी रहेका पाण्डव सेनाको संहार गरेर शिविरमा आगो लगाइदिन्छन्।

महाकाव्यको स्त्री पर्व मा कृप कौरवका मातापिता धृतराष्ट्र र गान्धारीकहाँ फर्केर उनीहरूलाई युद्धको बारेमा बताएको उल्लेख छ। जब धृतराष्ट्रले वन प्रस्थान गर्ने निर्णय गर्छन्, कृप पनि उनीसँगै जान चाहन्थे। यद्यपि, धृतराष्ट्रले उनलाई रोके र कुरु राज्यका नयाँ सम्राट युधिष्ठिरलाई कृपलाई परिषद् सदस्य बनाउन सल्लाह दिन्छन्। धेरै वर्षपछि जब पाण्डवहरू पनि हिमालयतर्फ प्रस्थान गर्छन्, कृप अर्जुनका नाति परिक्षितका संरक्षक र गुरु बन्छन्। आफ्नो कर्तव्य पूरा गरेपछि, कृप अन्ततः तपस्याका लागि वनतर्फ लाग्छन् र आफ्नो बाँकी जीवन त्यहीँ बिताएको विश्वास गरिन्छ।