कामदेव

प्रेम, इच्छा, आकर्षण, आनन्द र सौन्दर्यका देवता
बेलुरको चेन्नाकेशव मन्दिरको भित्तामा कुँदिएको कामदेवको मूर्ति
अन्य नामहरू	मन्मथ, मदन, अनङ्ग
आबद्ध	देव
वासस्थान	कामलोक
मन्त्र	काम
अस्त्र	उखुको धनुष र पुष्प-वाण
प्रतीक	मकर
वाहन	सुगा
धर्मग्रन्थहरू	अथर्ववेद, रामायण, महाभारत, हरिवंश, पुराण
लिङ्ग	पुरुष
वंशावली
अभिभावकहरू	ब्रह्मा (पिता)
रानी	रति
सन्तानहरू	हर्ष र यश (छोराहरू)

कामदेव जसलाई काम, मन्मथ र मदनको नामले पनि चिनिन्छ, प्रेम, शारीरिक इच्छा, आकर्षण, आनन्द र सौन्दर्यका हिन्दु देवता हुन्। उनी 'काम'को अवधारणाका मानवीकरण पनि हुन्। उनलाई गहना र फूलहरूले सजिएको, उखुको धनुष बोकेको र फूलका वाणहरू प्रहार गर्ने एक सुन्दर युवकका रूपमा चित्रण गरिन्छ। उनलाई प्रायः आफ्नी पत्नी र महिला समकक्षी रतिसँगै देखाइन्छ।

कामदेवको उत्पत्तिलाई ऋग्वेद र अथर्ववेदका ऋचाहरूमा फेला पार्न सकिन्छ, यद्यपि उनी पुराणका कथाहरूबाट बढी परिचित छन्। अथर्ववेदले कामदेवलाई एक शक्तिशाली देवताको रूपमा मान्दछ, जो ब्रह्माण्डको रचनात्मक शक्तिका सञ्चालक हुन्। त्यहाँ उनलाई "सुरुमा जन्मेको, जसको बराबरी न त देवताहरूले न त पितृहरूले नै गर्न सके" भनी वर्णन गरिएको छ।

पुराणहरूमा कामदेवलाई सामान्यतया सृष्टिकर्ता भगवान् ब्रह्माका 'मानसपुत्र'को रूपमा उल्लेख गरिएको छ। उनको सबैभन्दा लोकप्रिय पौराणिक कथा भगवान् शिवको तेस्रो आँखाबाट भष्म भएको र पछि पृथ्वीमा कृष्ण र उनकी मुख्य पत्नी रुक्मिणीका जेठा छोरा प्रद्युम्नका रूपमा पुनर्जन्म लिएको घटना हो।

विकास

कामदेवको उत्पत्ति प्राचीन वेदहरूमा फेला पार्न सकिन्छ, जहाँ 'काम' एउटा अमूर्त र वैचारिक इच्छाको शक्तिबाट विकसित हुँदै एक पूर्ण विकसित देवताका रूपमा स्थापित भएको थियो।

वेद

इच्छाको अवधारणा (जुन पछि कामदेवका रूपमा मानवीकरण गरिएको थियो) का प्रारम्भिक सन्दर्भहरू वैदिक संहिता—ऋग्वेद र अथर्ववेद मा देखा पर्दछन्। त्यहाँ 'काम' लाई पूर्ण विकसित देवताको रूपमा भन्दा पनि मुख्यतया एक अमूर्त ब्रह्माण्डीय सिद्धान्तका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यी प्रारम्भिक वैदिक ग्रन्थहरूले कामदेवको पौराणिक पहिचानका रचनात्मक चरणहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्दछन्। भारतविद् जोन मुइरका अनुसार वेदमा 'काम'ले यौन इच्छालाई मात्र नभई सामान्य रूपमा असल कुराको इच्छा वा अभिलाषालाई बुझाउँछ।

ऋग्वेद १०.१२९ मा, जसलाई प्रायः नासदीय सूक्त वा सृष्टिको भजन भनिन्छ, 'काम' सृष्टिको प्रक्रियाको केन्द्रमा रहेको एक आदिम शक्तिका रूपमा देखा पर्दछ। यस सूक्तले पहिचान गर्न नसकिने अन्धकार र विभेद नगरिएको जलको अवस्थालाई चित्रण गर्दछ, जसबाट "मनको पहिलो बीउ" को रूपमा इच्छा (काम) उत्पन्न हुन्छ। भाषाविद् फ्र्याङ्कलिन एडगर्टनले यस 'काम' लाई "ब्रह्माण्डीय इच्छा" वा ब्रह्माण्डको विकासका लागि आवश्यक एक निराकार शक्तिको रूपमा व्याख्या गरेका छन्। यस प्रारम्भिक सन्दर्भमा, कामलाई अझै पनि मानव रूप दिइएको छैन, बरु यसले मानसिक अवधारणाको माध्यमबाट अस्तित्वहीनतालाई अस्तित्वसँग जोड्ने सृष्टिको लागि महत्त्वपूर्ण अमूर्त सिद्धान्तको रूपमा कार्य गर्दछ।

अथर्ववेद मा आइपुग्दा 'काम'ले अझ परिभाषित र दैवी स्वरूप ग्रहण गर्न थाल्छ। सूक्त ९.२ मा, इच्छाहरू पूरा गर्न र प्रतिद्वन्द्वीहरूलाई हटाउन कामको आह्वान गरिएको छ। यस देवतालाई उहाँको ऋग्वैदिक उत्पत्तिको प्रतिध्वनिको रूपमा "मनको पहिलो बीउ" (मनोज, मनबाट जन्मेको) जस्ता उपाधिहरूद्वारा वर्णन गरिएको छ। उपासकले देवता, पितृ र मर्त्यहरूमाथि कामको श्रेष्ठताको प्रशंसा गर्छन्, जसले उनको आदिम शक्तिको स्थितिलाई सुदृढ बनाउँछ। अथर्ववेद को सूक्त १९.५२ ले यसै विषयलाई निरन्तरता दिँदै कामलाई समृद्धि र सफलता प्रदान गर्ने देवताका रूपमा सम्मान अर्पण गर्दछ, जुन सम्भवतः यज्ञ अनुष्ठानसँग सम्बन्धित छ। यहाँ पनि कामलाई "मनको पहिलो बीउ" भनिएको छ, जसले इच्छालाई सृष्टिको आधारभूत शक्तिका रूपमा हेर्ने ऋग्वैदिक दृष्टिकोणको निरन्तरतालाई सङ्केत गर्दछ।

कामदेवको पछिल्लो पौराणिक चित्रणतर्फको महत्त्वपूर्ण परिवर्तन अथर्ववेद ३.२५ मा देखा पर्दछ। यस सूक्तले कामलाई महाकाव्य र पुराणहरूमा चित्रण गरिएका देवतासँग मिल्दोजुल्दो स्वरूपमा प्रस्तुत गर्दछ। यी ऋचाहरूले स्त्रीमा तीव्र इच्छा जगाउन कामको वाणहरूको प्रयोगबारे वर्णन गर्छन्:

“उत्तेजित पार्नेले तिमीलाई उत्तेजित पारोस्; तिमी आफ्नो ठाउँमा नबस;

कामको त्यो भयानक वाणले म तिम्रो हृदयलाई छेड्छु।” (अथर्ववेद ३.२५.१)

“तृष्णाको प्वाँख भएको, प्रेम (काम) को टुप्पो भएको,

सङ्कल्पको घाँटी भएको वाणले, प्रेमले तिम्रो हृदयलाई छेडोस्।” (अथर्ववेद ३.२५.२)