यमराज

यम
मृत्यु र न्यायका देवता
आफ्नो वाहनमा सवार यमको १९ औँ शताब्दीको चित्र
अन्य नामहरू	धर्मराज, यमराज, यम्मी
देवनागरी	यम
आबद्ध	लोकपाल, देव, गण
वासस्थान	नरक (यमलोक)
ग्रह	यम
मन्त्र	ॐ सूर्यपुत्राय विद्महे महाकालाय धीमहि तन्नो यम प्रचोदयात् ॐ वैवस्वताय विद्महे दण्डहस्ताय धीमहि तन्नो यम प्रचोदयात्
अस्त्र	दण्ड, पाश र गदा
वाहन	भैँसी
वंशावली
अभिभावकहरू	सूर्य (पिता) संज्ञा (माता)
भाइबहिनीहरू	यमुना, अश्विनीकुमार, वैवस्वत मनु, रेवन्त, शनि र तपती
रानी	धुमोर्णा
सन्तानहरू	सुनिता (छोरी); युधिष्ठिर (छोरा)
मणिपुरी	थोङ्गालेल

यम, जसलाई काल र धर्मराजका नामले पनि चिनिन्छ, मृत्यु र न्यायका हिन्दु देवता हुन्। उनी आफ्नो निवास नरकमा नियमहरूको पालना गराउन र पापीहरूलाई दण्ड दिन जिम्मेवार मानिन्छन्। उनलाई प्रायः 'धर्म' को मानवीकृत रूप धर्मदेवसँग पनि जोडेर हेरिन्छ, यद्यपि यी दुई देवताहरूको उत्पत्ति र पौराणिक कथाहरू फरक छन्।

वैदिक परम्परामा, यमलाई मृत्युवरण गर्ने पहिलो मर्त्य व्यक्तिको रूपमा मानिन्थ्यो जसले स्वर्ग जाने बाटो पहिल्याएका थिए; जसको फलस्वरूप, उनी बितेका आत्माहरूका शासक बनेका थिए। उनको भूमिका, विशेषता र निवासको बारेमा उपनिषद, रामायण, महाभारत र पुराण जस्ता ग्रन्थहरूमा विस्तृत व्याख्या गरिएको छ।

यमलाई देवी यमुनाको जुम्ल्याहा भाइ र भगवान सूर्य तथा संज्ञाका पुत्र भनी वर्णन गरिएको छ। उनले मृतकका आत्माहरूको न्याय गर्छन् र तिनीहरूको कर्मका आधारमा उनीहरूलाई पितृलोक, नरक वा पुनर्जन्मका लागि पठाउँछन्।

यम लोकपालहरूमध्ये एक हुन्, जसलाई दक्षिण दिशाको रक्षक नियुक्त गरिएको छ। उनलाई प्रायः भैँसीमा सवार, हातमा पासो वा गदा लिएको र गाढा वर्णको व्यक्तिको रूपमा चित्रण गरिन्छ।

यमलाई पछि बौद्ध, चिनियाँ, तिब्बती, कोरियाली र जापानी पौराणिक कथाहरूमा नरकको राजाको रूपमा अपनाइएको थियो। आधुनिक संस्कृतिमा, यमलाई भारतका विभिन्न सुरक्षा अभियानहरूमा भी चित्रण गरिएको पाइन्छ।

प्रतिमा

दाह्रा निस्किएको र हातमा दण्ड (लौरो) लिएका देवता यम। उनी कमलको आसनमा उभिएका छन् र उनको पछाडि उनको वाहन भैँसी देखिन्छ।

युवा स्वरूपमा चित्रण गरिएका यम

हिन्दु धर्ममा, यम दक्षिण दिशाका लोकपाल ("क्षेत्रका संरक्षक") र सूर्यका पुत्र हुन्। ऋग्वेदको दशौँ मण्डलका तीनवटा सुक्तहरू (१०, १४ र ३५) उनैप्रति समर्पित छन्। पुराणहरूमा, यमलाई चार हात भएका, बाहिर निस्किएका दाह्रा भएका, आँधीबेहरीको बादल जस्तो रङ्ग भएका र क्रोधित मुद्रामा वर्णन गरिएको छ। उनी ज्वालाको मालाले घेरिएका; रातो, पहेँलो वा नीलो लुगा लगाएका; हातमा पाश (पासो) र गदा वा तरवार बोकेका र भैँसीमा सवार भएको देखाइन्छ। उनले एक हातमा डोरीको पाश समात्छन्, जसको मद्दतले उनले मर्न लागेका मानिसहरूको प्राण तान्छन्। उनलाई दण्ड समातेको पनि देखाइन्छ। यम सूर्य र सरन्युका छोरा हुन्। उनी यमीका जुम्ल्याहा भाइ, श्राद्धदेव मनुका भाइ र शनिका सौतेनी भाइ हुन्। भारतभरि यमलाई समर्पित धेरै मन्दिरहरू छन्। विष्णुधर्मोत्तर पुराण अनुसार, यमलाई भैँसीमा सवार, तताइएको सुन जस्तो लुगा लगाएका र सबै प्रकारका गहनाहरूले सजिएका भनेर चित्रण गरिएको छ। उनी वर्षाको बादल जस्तो रङ्गका र चारवटा हात भएका छन्। उनकी पत्नी धुमोर्णा यमको देब्रे तिघ्रामा बसेको देखाइन्छ र उनको रङ्ग गाढा नीलो कमल जस्तो छ।