लल्लेश्वरी

लल्लेश्वरी
जन्म	सन् १३२० पान्द्रेथन (वर्तमान श्रीनगर, जम्मु र काश्मीर, भारत)
मृत्यु	सन् १३९२ काश्मीर
अन्य नाम	लल्ला, लल्लेश्वरी, लाल आरिफा
चिनारीको कारण	वात्सुन कविता

लल्लेश्वरी, (अन्दाजी १३२०–१३९२) जसलाई सामान्यतया लाल देदको नामले पनि चिनिन्छ, हिन्दु दर्शनको काश्मीर शैव सम्प्रदायकी एक कश्मीरी दार्शनिक थिइन्। उनी वात्सुन वा वाख' (जसको अर्थ संस्कृतको वाच् बाट "वाणी" हुन्छ) भनिने रहस्यवादी कविता शैलीकी सर्जक थिइन्। लाल वाखका नामले परिचित उनका पद्यहरू कश्मीरी भाषाका प्रारम्भिक रचनाहरूमध्ये पर्दछन् र आधुनिक कश्मीरी साहित्यको इतिहासको एक अंश हुन्।

लल्लेश्वरी ("माता लाल" वा "माता लल्ला") लाई लाल द्याद (द्याद को अर्थ "हजुरआमा" हुन्छ), लल्ला आरिफा, लाल दिद्दी, लल्लेश्वरी, लल्ला योगेश्वरी र लालिश्री लगायतका विभिन्न अन्य नामहरूले पनि चिनिन्छ।

जीवन

अधिकांश आधुनिक विद्वानहरू लल्लेश्वरीको जन्म सन् १३०१ देखि १३२० को बीचमा सेम्पोर वा पान्द्रेथन नजिकै भएको मान्छन्। उनको मृत्यु सन् १३७३ मा भएको अनुमान गरिएको छ र बिजबेहारा नजिकै रहेको एउटा समाधिसँग उनको नाम जोडिने गरे तापनि यसको कुनै आधिकारिक पुष्टि भने भएको छैन। लल्लेश्वरीको जन्म एक कश्मीरी ब्राह्मण परिवारमा भएको थियो र स्थानीय परम्परा अनुसार १२ वर्षको उमेरमा उनको विवाह भएको थियो। विवाहपछि परम्परा अनुसार उनको नाम पद्मावती राखिएको थियो, तर पनि उनलाई लल्ला वा लल्लेश्वरी नामले नै चिनिनिइरह्यो। केही विवरणहरूका अनुसार उनको वैवाहिक जीवन सुखद थिएन, जसका कारण उनले चौबीस देखि छब्बीस वर्षको उमेरमा घर छोडेर शैव गुरु सिद्ध श्रीकण्ठ वा सेद बोयुकी शिष्या बनेकी थिइन्। आफ्नो धार्मिक शिक्षाको अंश स्वरूप, उनी आफैँ शिक्षिका र आध्यात्मिक नेता बन्नु अघि भिक्षामा निर्भर रहँदै एक्लै पैदल यात्रा गरेकी थिइन्।

लल्लेश्वरीको जीवनका अभिलेखहरू मौखिक परम्परामा आधारित छन्, जसका कारण उनको जीवन र विश्वासका विवरणहरूमा विभिन्नता पाइन्छ। जोनोराज, श्रीवर, प्राज्यभट्ट र हैदर मलिक चदुरा जस्ता विद्वानहरूद्वारा तयार पारिएका धेरै समकालीन कश्मीरी इतिहासहरूमा लल्लेश्वरीको उल्लेख गरिएको छैन। लल्लेश्वरीको जीवनको पहिलो लिखित अभिलेख मुल्ला अली रैनाद्वारा लिखित सन्त तथा धार्मिक व्यक्तित्वहरूको जीवनीको सङ्ग्रह 'तधकिरात-उल-आरिफिन' (सन् १५८७) मा पाइन्छ, र त्यसपछि बाबा दाउद मिश्कातीको 'असरार उल-अकबर' (सन् १६५४) मा उनको जीवनको विवरण दिइएको छ। यी ग्रन्थहरूमा लल्लेश्वरीलाई यात्रुहरूका सामु जङ्गलमा प्रकट हुने एक रहस्यवादी सन्तका रूपमा वर्णन गरिएको छ। सन् १७३६ मा ख्वाजा आजम दिद्दामारीको 'तारीख-इ-अजमी' मा लल्लेश्वरीको जीवनको अझ विस्तृत विवरण समावेश गरिएको थियो। उनको उल्लेख फारसी ऐतिहासिक ग्रन्थ 'वाकियात-इ-काश्मीर' (सन् १७४६) मा पनि पाइन्छ, जसमा उनलाई सुल्तान अलाउ-उद्-दिन (सन् १३४३–५४) को शासनकालमा परिचित र सुल्तान शिहाब-उद्-दिन (सन् १३५४–७३) को शासनकालमा निधन भएको उल्लेख गरिएको छ।

लल्लेश्वरीलाई मीर सय्यद अली हमदानीका समकालीन पनि मानिन्छ, जो एक इरानी सूफी विद्वान र कवि थिए। उनले काश्मीर यात्राका क्रममा आफ्नै कविताहरूमा उनका कथाहरू सङ्ग्रहित गरेका थिए।

साहित्यिक कृतिहरू

लल्लेश्वरीका कविताहरू कश्मीरी साहित्यका सबभन्दा पुराना रचनाहरू मानिन्छन्, जुन उत्तर भारतमा बोलिने अपभ्रंश प्राकृतबाट कश्मीरी भाषा एक छुट्टै भाषाका रूपमा विकसित हुन थालेका बेला रचिएका थिए। लल्लेश्वरीका नाममा कुल २८५ वटा कविताहरू रहेका छन्, जसलाई 'वाख' भनिन्छ। यसमा कश्मीरी लोरी हुकुस बुकुस पनि समावेश छ।

लल्लेश्वरीका 'वाख'हरूमा उनको जीवनकालमा भारतीय उपमहाद्वीपसँग सम्पर्कमा आएका विभिन्न संस्कृति र भाषाहरू, विशेष गरी संस्कृत, इस्लामी र सूफी संस्कृतिहरूको प्रभाव पाइन्छ।