शची

शची
देवताकी रानी
अन्दाजी १५००–१६०० नेपालकी इन्द्राणी, इन्द्रकी पत्नीको रूपमा चित्रण गरिएको
अन्य नामहरू	शची, पुलोमी, ऐन्द्री
आबद्ध	देवी, शक्ति
वासस्थान	अमरावती, इन्द्रलोक, स्वर्ग
मन्त्र	ॐ ऐन्द्री नम:
अस्त्र	वज्र, अस्त्र, त्रिशूल
बार	आइतबार
वाहन	ऐरावत
लिङ्ग	महिला
चाडपर्वहरू	नवरात्रि
वंशावली
अभिभावकहरू	पुलोमन (पिता)
रानी	इन्द्र
सन्तानहरू	जयन्त, ऋषभ, मिधुष, जयन्ती, देवसेना (षष्ठी)

इन्द्राणी जसलाई शची नामले पनि चिनिन्छ, हिन्दु धर्ममा देवताहरूको रानी हुन्। अत्यन्तै सुन्दरी, अभिमानी र दयालुको रूपमा वर्णन गरिएकी उनी असुर पुलोमनकी छोरी र देवताहरूका राजा इन्द्रकी पत्नी हुन्।

पौराणिक कथा अनुसार, उनको स्वर्गीय सौन्दर्य र आकर्षणका कारण धेरै पुरुषहरू उनलाई चाहन्थे र उनीसँग विवाह गर्ने प्रयास गर्दथे। इन्द्रले वृतासुरको वध गरेपछि प्रायश्चितका लागि तपस्या गर्न टाढा गएका थिए, चन्द्रवंशका एक मर्त्य राजा नहुषलाई स्वर्गको शासकको रूपमा छानिएको थियो। नहुषले शचीलाई लोभ्याउन र आफ्नी रानी बनाउन खोजेका थिए, तर शचीले चलाखीपूर्वक उनलाई सिंहासनबाट हटाउने योजना बनाउँदै पछि आफ्ना पतिसँग पुनर्मिलन गरेकी थिइन्।

इन्द्राणी (वा ऐन्द्री) सप्त मातृका—सात दिव्य माताहरूमध्ये एक पनि हुन्। उनी हिन्दु धर्मको एक प्रमुख सम्प्रदाय शाक्त सम्प्रदायमा एक महत्त्वपूर्ण देवी हुन्। इन्द्राणीलाई विरलै स्वतन्त्र देवताको रूपमा पूजा गरिन्छ र भारत तथा नेपालभरि प्रायः इन्द्रसँगै उनको पूजा गरिन्छ। उनी जैन धर्म र बौद्ध धर्ममा पनि एक देवीको रूपमा छिन् र उनीहरूका ग्रन्थहरूमा उनको बारेमा उल्लेख गरिएको छ।

हिन्दु साहित्यमा

वैदिक

कर्नाटकको बादामीस्थित ६औँ शताब्दीको गुफा मन्दिरमा इन्द्र, शची र ऐरावत

शचीको पहिलो उल्लेख ऋग्वेद मा पाइन्छ, जसको रचना ईसापूर्व दोस्रो सहस्राब्दीको सुरुतिर भएको थियो। सुबोध कपुरका अनुसार, प्राकृतिक घटनाहरूको मानवीकरण गर्ने धेरै वैदिक देवताहरू जस्तो नभई, इन्द्राणीको अस्तित्व व्याख्या गर्ने कुनै प्राकृतिक पौराणिक कथा छैन र उनको उत्पत्ति इन्द्रकी पत्नीको रूपमा भएको हुन सक्छ।

ऋग्वेद को १०.६८ सूक्तले उनलाई धेरै सुन्दरी भनेर प्रशंसा गर्छ र आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीहरूप्रति उनको ईर्ष्याको उल्लेख गर्छ। अर्को एक सूक्त (१०.१५९) मा इन्द्राणीले आफूलाई घमण्डी र आफ्ना पतिलाई वशमा राख्ने नारीको रूपमा वर्णन गरेकी छिन्। यति हुँदाहुँदै पनि, सोही सूक्तमा इन्द्राणीले देवताहरूसँग इन्द्रको कृपा पाउन आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीहरूबाट मुक्ति दिन प्रार्थना गर्दछिन्। ऋग्वेद को एउटा सूक्त इन्द्राणी र इन्द्रबीचको झगडामा समर्पित छ, जहाँ उनी इन्द्रको घरपालुवा बाँदर वृषाकपिको बदमासीबाट रिसाउँछिन् र त्यसको बारेमा गुनासो गर्छिन्

महाकाव्य र पौराणिक

शची (इन्द्राणी) लाई विभिन्न पुरुषहरूले पाउने इच्छा गरेका थिए। राजा रवि वर्माको यो चित्रमा, मेघनादले स्वर्ग जितेपछि शचीलाई (सबैभन्दा बायाँ) रावणसमक्ष प्रस्तुत गरिएको छ।

पछिल्ला हिन्दु ग्रन्थहरू, जस्तै महाकाव्यहरू रामायण र महाभारतका साथै पुराणहरूमा इन्द्राणीलाई सामान्यतया शची भनिन्छ। उनी ऋषि कश्यप र उनकी पत्नी दनुका पुत्र असुर पुलोमनकी छोरी हुन्। उनले इन्द्रसँग विवाह गर्दै देवताहरूको रानी हुन्छिन्। भागवत पुराण मा उल्लेख भए अनुसार इन्द्र र शचीका जयन्त, ऋषभ र मिधुष नामक तीन छोराहरू थिए; केही अन्य ग्रन्थहरूमा नीलाम्बर र ऋभुसको पनि नाम समावेश छ। इन्द्र र शचीकी एक छोरी थिइन् जसको नाम जयन्ती थियो, जसले इन्द्रका शत्रु शुक्रसँग विवाह गर्छिन्। केही धर्मग्रन्थहरूका अनुसार इन्द्र र शचीले आफ्नी छोरी देवसेनालाई कार्तिकेयसँग विवाह गराइदिएका थिए।

बाह्य कडीहरू

• शचीसँग सम्बन्धित चित्र तथा श्रव्यदृश्यहरू विकिमिडिया कमन्समा रहेको छ।