उमामहेश्वर
उमामहेश्वर हिन्दु धर्ममा दिव्य जोडी शिव (महेश्वर) र पार्वती (उमा) को एक स्वरूप हो। यसले यी दुई प्रमुख हिन्दु देवताहरूलाई सौम्य रूपमा प्रस्तुत गर्दछ। यो पञ्चविंशतिमूर्ति ( शिवका २५ स्वरूपहरू) मध्ये एक हो, जसको वर्णन आगम, विशेष गरी दक्षिण भारतका शैव सिद्धान्त ग्रन्थहरू र शिल्प ग्रन्थहरूमा गरिएको छ।[१][२]
उमामहेश्वरका मूर्तिहरू दक्षिण भारतका धेरै मन्दिरहरूमा भेटिन्छन्। यी दुई देवताहरूको शक्तिशाली प्रतीकका रूपमा विभिन्न सामग्रीहरूबाट बनेका चित्र र मूर्तिहरू अस्तित्वमा छन्।[३][४] देवताहरूको यो स्वरूप छिमेकी देशहरूमा पनि फैलिएको छ। हिन्दु आध्यात्मिक प्रतीकवादका सन्दर्भमा, यो प्रतिमाले प्रजननको शक्ति र महत्त्वलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ।[५]
आध्यात्मिक महत्त्व
[सम्पादन गर्नुहोस्]
उमामहेश्वरले त्रिमूर्ति मध्येका एक सर्वोच्च भगवान शिव (महेश्वर) र उनकी अर्धाङ्गिनी, आदिम स्त्री ब्रह्माण्डीय ऊर्जाका रूपमा रहेकी[६] सर्वोच्च देवी पार्वती (उमा) को मिलनलाई बुझाउँछ।[५] शिवलाई पुरुषको अभिव्यक्तिका रूपमा लिइन्छ,[७] भने पार्वतीले देवीको रूपमा प्रकृतिको प्रतिनिधित्व गर्दछिन्।[८] पुरुष र प्रकृति, अर्थात् पुरुष र स्त्री स्वरूपको यो दिव्य मिलनको परिणाम 'सृष्टि' वा प्रजनन हो, जसले सृष्टिको निरन्तर चक्र र सन्तुलन कायम राख्छ।[५]
पार्वती एक प्राचीन पर्वतकी देवी हुन् र सामान्यतया मूर्तिहरूमा आफ्ना पति शिवको साथमा देखिन्छिन्। बङ्गाल जस्ता केही संस्कृतिहरूमा उनलाई पर्वतराज हिमवतकी छोरीको रूपमा वर्णन गरिएको छ। उनको कथाको उल्लेख केन उपनिषद्मा पनि पाइन्छ। सतीको आत्मदाह पछि, उनी मातृदेवी पार्वतीको रूपमा पुनर्जन्म लिएको र शिवलाई सान्त्वना दिँदै ब्रह्माण्डको प्रजननात्मक सन्तुलन कायम राखेको विश्वास गरिन्छ। अर्कोतर्फ, वायु पुराणमा शिवलाई आदिसारिक बीज वा सृष्टिको पहिलो बीजको रूपमा वर्णन गरिएको छ,[९] र उनको 'ऊर्ध्वलिङ्ग'ले उनको रचनात्मक सामर्थ्यलाई दर्शाउँछ।[१०] त्यसैले, यी दुईको मिलनले सृष्टिको जैविक र आध्यात्मिक प्रक्रियालाई उजागर गर्दछ। प्राध्यापक क्राम्रिचका अनुसार: "उमा-महेश्वरलाई आलिङ्गनमा बाँधिएका दिव्य प्रेमीहरूको रूपमा देख्न सकिन्छ। उनीहरूलाई पुरुष र प्रकृति, आत्मा र पदार्थ, सार र अस्तित्वको एकताका रूपमा महसुस गर्न सकिन्छ।"[१०] यो प्रतिमाले घरेलु र पारिवारिक मूल्यमान्यतालाई पनि झल्काउँछ।[११]
सन्दर्भ सामग्रीहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]- ↑ Singam, S. Durai Raja (१९००), Ananda Coomaraswamy, the bridge builder: The monographs (अङ्ग्रेजीमा)।
- ↑ Hemakuta. 1: (1. publ.) - 2001, Delhi: Bharatiya Kala Prakashan, २००१, आइएसबिएन 978-81-86050-48-4।
- ↑ Klostermaier, Klaus K. (२००६-०१-०१), Mythologies and Philosophies of Salvation in the Theistic Traditions of India (अङ्ग्रेजीमा), Wilfrid Laurier Univ. Press, आइएसबिएन 978-0-88920-743-1।
- ↑ "Uma-Maheshvara, India ^ Minneapolis Institute of Art", collections.artsmia.org, अन्तिम पहुँच २०२३-०६-२०।
- 1 2 3 "Uma-Mahesvara (An Iconographic Study of the Divine Couple) | Exotic India Art", www.exoticindiaart.com (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२३-०६-२०।
- ↑ Lowitz, Leza; Datta, Reema (२००९-०५-०१), Sacred Sanskrit Words: For Yoga, Chant, and Meditation (अङ्ग्रेजीमा), Stone Bridge Press, आइएसबिएन 978-0-89346-983-2।
- ↑ Rosen, Steven (२००६), Esssential Hinduism (अङ्ग्रेजीमा), ABC-CLIO, LLC, आइएसबिएन 978-0-313-07155-3।
- ↑ Rajan, Rajeswari Sunder (१९९८), "Is the Hindu Goddess a Feminist?", Economic and Political Weekly 33 (44): WS34–WS38, आइएसएसएन 0012-9976, जेएसटिओआर 4407322।
- ↑ G.V.Tagare (१९६०), Vayu Purana - English Translation - Part 2 of 2।
- 1 2 Pandey, Suresh (२०००), "Saiva Art and Iconography of Mathura", Proceedings of the Indian History Congress 61: 1248–1262, आइएसएसएन 2249-1937, जेएसटिओआर 44144438।
- ↑ "Uma Maheshwar Vrat 2023 | Bhadrapada Purnima Vrat 2023 | When is Uma Maheshwar Vrat in 2022 | Uma Maheshwar Vrat Katha | Uma Maheshwar Puja Vidhi", thedivineindia.com (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२३-०६-२०। अभिलेखिकरण २०२३-०६-२० वेब्याक मेसिन
बाह्य कडीहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]