चन्द राज्य
चन्द वंश कुर्माञ्चल | |||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ११औँ शताब्दी–१७९० ईस्वी | |||||||||||||||
| वस्तु-स्थिति | सार्वभौम राज्य | ||||||||||||||
| राजधानी | बैजनाथ (६००–१२००) चम्पावत (१२००–१५६३) अल्मोडा (१५६३–१७९१) | ||||||||||||||
| आम भाषाहरू | कुमाउनी, संस्कृत | ||||||||||||||
| धर्म | हिन्दू धर्म | ||||||||||||||
| सरकार | राजतन्त्र | ||||||||||||||
| राजा | |||||||||||||||
• ७०० ईस्वी – ७२१ ईस्वी (पौराणिक)[१] | सोमचन्द (पौराणिक) | ||||||||||||||
• १३७४–१४१९ ईस्वी[१] | गरुड ज्ञानचन्द | ||||||||||||||
• १४८८–१५०३ ईस्वी[१] | कीर्तिचन्द | ||||||||||||||
• १५६०–१५६८ ईस्वी[१] | बालो कल्याणचन्द | ||||||||||||||
• १६३८–१६७८ ईस्वी[१] | बाजबहादुर चन्द | ||||||||||||||
• १७८८–१७९० ईस्वी[१] | महेन्द्रचन्द | ||||||||||||||
| इतिहास | |||||||||||||||
• स्थापित | ११औँ शताब्दी | ||||||||||||||
• विस्थापित | १७९० ईस्वी | ||||||||||||||
| |||||||||||||||
| अचेल | भारत नेपाल | ||||||||||||||
कत्युरी राज्यको पतन पछि चन्द राज्य भारतको वर्तमान उत्तराखण्ड राज्यको कुमाऊँ क्षेत्रमा शासन गर्ने एक राज्य थियो। कहिलेकाहीँ तिनीहरूको शासन वर्तमान नेपालको पश्चिमी भागसम्म पनि फैलिएको थियो। सोमचन्दले वर्तमान चम्पावतको राजबुंगामा आफ्नो राजधानी स्थापना गरी राजवंशको स्थापना गरे।[२]
चन्द वंशको परम्परागत वंशावली सूचीले उनीहरूका संस्थापकको स्वर्गारोहण सातौँ शताब्दीको सुरुमा भएको उल्लेख गरेको छ, तर ऐतिहासिक प्रमाणहरूले चन्द शासन ११औँ शताब्दीको सुरुमा मात्र सुरु भएको देखाउँछ। सन् १७९० मा नेपालका बहादुर शाहले यस क्षेत्रमा आक्रमण गरेपछि अन्तिम राजा महेन्द्र चन्द भाग्न बाध्य भए।[३]
चन्द वंश भारतको वर्तमान उत्तराखण्ड राज्यको कुमाऊँ क्षेत्रमा शासन गर्ने एक राजवंश थियो, जसले कत्युरी राज्यको पतनपछि त्यहाँ आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गरेको थियो।[२] विभिन्न समयमा यस वंशको शासन वर्तमान नेपालको पश्चिमी भूभागसम्म पनि विस्तार भएको थियो।[४]
सोमचन्दले चन्द वंशको स्थापना गरेका थिए। उनले आफ्नो राजधानी वर्तमान चम्पावतस्थित राजबुङ्गामा स्थापना गरेका थिए।[२]
चन्द वंशका परम्परागत वंशावलीहरूमा यसको संस्थापकको राज्यारोहण सातौँ शताब्दीमै भएको उल्लेख पाइन्छ। तथापि, ऐतिहासिक प्रमाणहरूले चन्द शासनको वास्तविक प्रारम्भ ११औँ शताब्दीको सुरुतिर भएको देखाउँछन्।[५]
इतिहास
[सम्पादन]उत्पत्ति
[सम्पादन]चन्द वंशका विभिन्न परम्परागत वंशावलीहरू (वंशावली) उपलब्ध छन्, तर ती पूर्ण रूपमा विश्वसनीय मानिँदैनन्, किनकि ती उन्नाइसौँ शताब्दीको मध्यतिर सङ्कलन गरिएका थिए।[६]
यस्ता परम्परागत वंशावली तथा इतिहासग्रन्थहरूका अनुसार सोमचन्द (वा सोम चन्द) ले सातौँ शताब्दीमा चन्द वंशको स्थापना गरेका थिए। यसै आधारमा सन् १८४९ मा प्रकाशित ब्रिटिश शासनकालीन एक प्रतिवेदनले चन्द शासनको प्रारम्भ सन् ६८५ ईस्वी (वि.सं. ७४२) मा भएको उल्लेख गरेको थियो। तर इतिहासकारहरूले यस मितिलाई स्वीकार गरेका छैनन्, किनकि यो कुमाऊँ क्षेत्रमा दशौँ शताब्दीको तेस्रो चौथाइसम्म शासन गरेको प्रमाणित कत्युरी राज्यको कालक्रमसँग मेल खाँदैन।[७]
उदाहरणका लागि, पाण्डुकेश्वरको ताम्रपत्र अभिलेखले नवौँ शताब्दीमा कत्युरी राजा ललितसूरदेव कुमाऊँका शासक रहेको पुष्टि गर्दछ। उक्त अभिलेखमा उनलाई परमभट्टारक महाराजाधिराज परमेश्वर जस्ता सार्वभौम उपाधिहरूले सम्बोधन गरिएको छ। यसले उनका उत्तराधिकारीहरूले दशौँ शताब्दीसम्म पनि उक्त क्षेत्रमा शासन जारी राखेको प्रमाण समेत प्रस्तुत गर्दछ।[८]
तेह्रौँ शताब्दीको पहिलो चौथाइसम्म आइपुग्दा चन्द राजाहरू कुमाऊँमा सामन्त शासकका रूपमा शासन गरिरहेको देखिन्छ। उदाहरणका लागि, वर्तमान नेपालको क्षेत्रबाट आएका विजेता क्राचल्लदेवको सन् १२२३ ईस्वीको बालेश्वर मन्दिर अभिलेखमा उनका दश जना मन्त्री तथा सामन्तहरूको नाम उल्लेख गरिएको छ। तीमध्ये तीन जनाको नाम—चन्द्रदेव, विनयचन्द र विद्याचन्द—चन्द वंशसँग सम्बन्धित हुन सक्ने सङ्केत गर्दछ। प्रमुख तीन वंशावलीहरूमा चन्द वंशका आठौँ राजाका रूपमा उल्लिखित विना चन्द सम्भवतः अभिलेखमा उल्लेखित विनयचन्द नै थिए।[९]
परम्पराअनुसार सोमचन्द झुसीबाट कुमाऊँ आएका आप्रवासी थिए। उनी कन्नौजका राजाका नातेदार तथा अन्तिम कत्युरी राजा ब्रह्मदेवका समकालीन मानिन्छन्।[८]
यस आधारमा इतिहासकार कृष्णपाल सिंहले सोमचन्द सन् १०१८–१०१९ ईस्वीमा भएको गजनवीहरूको कन्नौजमाथिको आक्रमणबाट उत्पन्न राजनीतिक अस्थिरताका कारण कुमाऊँ पुगेको हुनसक्ने अनुमान गरेका छन्। त्यसैले उनले चन्द शासनको प्रारम्भ सन् १०१९–१०२१ ईस्वीको बीचमा भएको निष्कर्ष प्रस्तुत गरेका छन्। यो मिति कत्युरी वंशको कालक्रमसँग पनि मेल खान्छ र सन् १२२३ ईस्वीमा चन्द वंशका आठौँ राजा विना (विनय) चन्दको उल्लेख पाइने तथ्यसँग समेत अनुरूप देखिन्छ।[१०]
प्रारम्भिक शासन
[सम्पादन]सोमचन्दले आफ्नो राज्यलाई कुर्माञ्चल नामले नै चिनाउन जारी राखे र काली कुमाऊँस्थित चम्पावतलाई राजधानी बनाए। काली नदीको निकटताका कारण यस क्षेत्रलाई काली कुमाऊँ भनिन्थ्यो। एघारौँ तथा बाह्रौँ शताब्दीका दौरान यस पूर्व राजधानीमा निर्माण गरिएका धेरै मन्दिरहरू आज पनि विद्यमान छन्। तीमध्ये बालेश्वर मन्दिर र नागनाथ मन्दिर विशेष रूपमा उल्लेखनीय छन्।[११][page needed]
पछि राजा कल्याणचन्दले सन् १५६३ मा राजधानीलाई अल्मोडा सारेर त्यहाँ ‘आलम नगर’ नामक नगरको स्थापना गरे। यस नगरलाई ‘राजापुर’ पनि भनिन्थ्यो।[१२][१३] यो नाम त्यस समयका अनेक ताम्रपत्र अभिलेखहरूमा उत्कीर्ण भएको पाइन्छ र स्थानीय रूपमा आज पनि प्रयोगमा रहेको छ।[१४]
सन् १५८१ मा राजा कल्याणचन्दका पुत्र तथा चन्द वंशीय शासक रुद्रचन्द (१५६५–१५९७) ले रैका राजा हरिमल्ललाई पराजित गरी सिरा क्षेत्र आफ्नो अधीनमा लिए। त्यसपछि उनले पहिलोपटक गढ़वाल राज्यमाथि आक्रमण गरे, तर तत्कालीन गढ़वाल नरेश दुलाराम शाहद्वारा उक्त आक्रमण विफल पारियो।[स्रोत नखुलेको] उनका त्यसपछिका आक्रमणहरू पनि सफल हुन सकेनन्।
रुद्रचन्द अकबरका समकालीन थिए। उनले सन् १५८७ मा आफ्नो निष्ठा प्रकट गर्न लाहोरमा अकबरलाई भेट गरेका थिए। अकबरनामामा उनलाई “भारतका प्रमुख भूमिपतिहरूमध्ये एक” भनेर वर्णन गरिएको छ। उक्त ग्रन्थमा अकबरको दरबारमा उपस्थित हुन प्रारम्भमा उनले देखाएको हिच्किचाहटको पनि उल्लेख गरिएको छ। अन्ततः राजा टोडर मलले आफ्ना पुत्र कल्याणदासलाई उनको विश्वास जित्न पठाएपछि मात्र रुद्रचन्द अकबरसँग भेट गर्न सहमत भएका थिए। त्यसपछि दुवैबीच एक समझदारी कायम भएको थियो।[१५]
अकबरकालमै रचित आइन-ए-अकबरीमा पनि कुमाऊँ सरकार (प्रशासनिक एकाइ) को उल्लेख गरिएको छ। उक्त विवरणअनुसार कुमाऊँमा २१ वटा महाल (त्यतिबेलाको प्रशासनिक तथा राजस्व एकाइ) रहेका थिए र त्यहाँबाट उठाइने राजस्वको विवरण पनि अभिलेखित गरिएको छ।[१६]
सन् १५९७ मा रुद्रचन्दको निधनपछि उनका पुत्र लक्ष्मीचन्दले पनि गढ़वालमाथि आक्रमण गर्ने नीति जारी राखे। तथापि, उनी पनि गढ़वाललाई आफ्नो अधीनमा ल्याउन सफल भएनन्। लक्ष्मीचन्दले सन् १६०२ मा बागेश्वरस्थित प्रसिद्ध बागनाथ मन्दिरको निर्माण गराएका थिए।[स्रोत नखुलेको]
उत्कर्षकाल
[सम्पादन]चन्द वंशका सबैभन्दा शक्तिशाली शासकमध्ये एक बाजबहादुर चन्द (१६३८–१६७८) थिए। उनले दिल्लीमा शाहजहाँसँग भेट गरेका थिए र सन् १६५५ मा गढ़वालका राजा पृथ्वी शाहविरुद्ध सञ्चालन गरिएको सैन्य अभियानमा मुगल सम्राटसँग सहकार्य गरेका थिए। यस अभियानपछि उनले तराई क्षेत्र तथा देहरादूनमाथि नियन्त्रण स्थापित गरे, जसका कारण उक्त भूभाग गढ़वाल राज्यबाट अलग भयो। बाजबहादुरले आफ्नो राज्यको पूर्वी सीमा कर्णाली नदीसम्म विस्तार गरेका थिए।
सन् १६७२ मा बाजबहादुरले जनकर (Poll Tax) लगाउन थाले, जसबाट संकलित राजस्व दिल्लीमा करस्वरूप पठाइन्थ्यो। उनले भीमताल नजिकको घोराखालमा गोलु देवताको मन्दिर पनि निर्माण गराए। यो मन्दिर उनका सेनापति गोलुका सम्मानमा निर्माण गरिएको मानिन्छ, जो युद्धमा वीरगति प्राप्त गरेका थिए।[१७][१८]
यसका अतिरिक्त उनले भीमतालस्थित भीमेश्वर महादेव मन्दिरको पनि निर्माण गराएका थिए।[१९]
सत्रौँ शताब्दीको उत्तरार्धतिर चन्द शासकहरूले पुनः गढ़वाल राज्यमाथि आक्रमण गरे। सन् १६८८ मा उद्योत चन्दले गढ़वाल तथा डोटीमाथिको विजयको स्मरणमा अल्मोडामा त्रिपुर सुन्दरी, उद्योत चन्देश्वर तथा पर्वतेश्वरलगायतका मन्दिरहरू निर्माण गराए। पछि पर्वतेश्वर मन्दिरको नाम दुई पटक परिवर्तन हुँदै हालको नन्दा देवी मन्दिरका रूपमा परिचित भएको हो।[२०]
पछि जगत चन्द (१७०८–१७२०) ले गढ़वालका राजालाई पराजित गरी उनलाई श्रीनगरबाट हटाएका थिए। त्यसपछि गढ़वाल राज्यको शासन एक ब्राह्मणलाई सुम्पिएको उल्लेख पाइन्छ।[२१]
यद्यपि, गढ़वालका पछिल्ला राजा प्रदीप शाह (१७१७–१७७२) ले पुनः गढ़वालमाथि आफ्नो नियन्त्रण स्थापित गर्न सफल भए। उनले सन् १७५७ सम्म दून क्षेत्र आफ्नो अधीनमा राखे। त्यसपछि रोहिल्ला नेता नजीब-उद-दौलाले उक्त क्षेत्रमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गरे, तर उनलाई चाँडै प्रदीप शाहले त्यहाँबाट हटाए।
चन्द शासकहरूले अस्कोटका राजवारहरूलाई पनि पराजित गरेका थिए। तथापि, उनीहरूलाई वार्षिक कर तिर्ने सर्तमा आफ्नो भूभागमा शासन गर्न अनुमति दिइएको थियो।[२२]
अल्मोडाबाट करिब ३० किलोमिटर टाढा अवस्थित बिन्सर चन्द राजाहरूको ग्रीष्मकालीन विश्रामस्थलका रूपमा प्रसिद्ध थियो।[२३]
पछिल्ला वर्षहरूमा जगत चन्दका उत्तराधिकारी देवी चन्द (१७२०–१७२६) ले रोहिलखण्डका रोहिल्लाहरूसँग भएका युद्धहरूमा भाग लिएका थिए। यद्यपि, उनी अन्ततः ब्रिटिश सेनाद्वारा पराजित भएका थिए।[१७]
पतन
[सम्पादन]सन् १७४४ मा रोहिल्ला नेता अली मोहम्मद खानले चन्द राज्यमाथि आक्रमण गर्न सेना पठाए। उनको सेना वर्तमान नैनीताल जिल्लाको भीमताल हुँदै अल्मोडासम्म पुग्यो। तत्कालीन चन्द शासक कल्याणचन्दको नेतृत्वमा रहेको सेनाले प्रभावकारी प्रतिरोध गर्न नसकेकाले अल्मोडा रोहिल्लाहरूको नियन्त्रणमा पुग्यो। यद्यपि, उनीहरू त्यहाँ केवल सात महिनासम्म मात्र टिक्न सके। अन्ततः तीन लाख रुपैयाँ बुझाएपछि तथा क्षेत्रको दुर्गम भौगोलिक अवस्थाका कारण रोहिल्लाहरू त्यहाँबाट फिर्ता हुन बाध्य भए।
तर यो शान्ति धेरै समय टिकेन। केवल तीन महिनापछि आफ्नै सेनापतिहरूप्रति असन्तुष्ट अली मोहम्मद खानले पुनः आक्रमण गरे। यसपटक भने उनलाई पहाडी क्षेत्रको प्रवेशद्वार बाराखेरीमै रोकियो र पराजित गरियो। त्यसपछि उनले कुमाऊँ राज्यमाथि पुनः आक्रमण गर्ने प्रयास गरेनन्। दिल्लीका मुस्लिम शासकहरूले पनि यस क्षेत्रमा अर्को कुनै सैन्य अभियान सञ्चालन गरेनन्। फलस्वरूप, यो कुमाऊँमाथि मुस्लिम शासकद्वारा गरिएको पहिलो तथा अन्तिम आक्रमण मानिन्छ।
पछि दुवै पक्षबीच सम्बन्ध सुधार भयो। सन् १७६१ मा भएको पानीपतको तेस्रो युद्धमा दीपचन्दको नेतृत्वमा पहाडी सैनिकहरूले रोहिल्ला सेनासँग मिलेर युद्ध लडेका थिए।[१७]
सन् १७६० मा दीपचन्दले पुरानो पर्वतेश्वर मन्दिरको नाम परिवर्तन गरी ‘दीपचन्देश्वर मन्दिर’ राखेका थिए।[२०]
ब्रिटिश शासनकालमा कुमाऊँका तत्कालीन आयुक्त जर्ज विलियम ट्रेलले चन्द राजाहरूको ‘मल्ल महल’ (माथिल्लो दरबार) बाट नन्दा देवीको मूर्ति निकालेर उद्योत चन्देश्वर मन्दिरमा स्थापना गराएका थिए। हाल उक्त स्थानमा जिल्ला प्रशासन कार्यालय (कलेक्टरेट) अवस्थित छ। समयसँगै उक्त मन्दिर ‘नन्दा देवी मन्दिर’का नामले प्रसिद्ध भयो। चन्द शासकहरूको ‘तल्ला महल’ (तल्लो दरबार) मा हाल जिल्ला अस्पताल सञ्चालन भइरहेको छ।[२४]
आन्तरिक कलहका कारण आगामी करिब तीस वर्षमा चन्द राजाहरूले मैदान क्षेत्रका अधिकांश भूभाग गुमाए र अन्ततः भावर क्षेत्रमात्र आफ्नो नियन्त्रणमा राख्न सके।
सन् १७९० को प्रारम्भमा गोर्खा सेनाले कुमाऊँका पहाडी क्षेत्रमा आक्रमण गर्यो। उनीहरू काली नदी पार गर्दै गंगोली क्षेत्रमार्फत अल्मोडातर्फ अघि बढे। चन्द राजाको नाममात्रको नेतृत्वमा रहेको चन्द शक्ति भावरतर्फ धकेलियो र अन्ततः कुमाऊँबाट पूर्ण रूपमा विस्थापित भयो।
सन् १८०१ मा अवधका नवाबले रोहिलखण्डका अन्य भूभागसँगै तराई तथा काशीपुर क्षेत्र बेलायतलाई हस्तान्तरण गरे।
नेपालको शासन कुमाऊँ क्षेत्रमा करिब चौबीस वर्षसम्म कायम रह्यो।[२५] सन् १८०० पछि गोर्खा शासकहरूले तराईस्थित ब्रिटिश भूभागमा बारम्बार हस्तक्षेप गर्न थालेपछि स्थिति तनावपूर्ण बन्न पुग्यो। त्यसपछि भारतका गभर्नर-जनरल लर्ड मोइराले डिसेम्बर १८१४ मा अल्मोडामाथि सैन्य अभियान सञ्चालन गर्ने निर्णय गरे, जसबाट अङ्ग्रेज-नेपाल युद्धको सुरुआत भयो।[१३]
युद्धपछि अल्मोडा नजिक रहेको पुरानो लालमण्डी किल्ला (हालको छाउनी क्षेत्र) को नाम परिवर्तन गरी ‘फोर्ट मोइरा’ राखियो।[२६]
अन्तिम चन्द राजाका मन्त्री हरक देव जोशीले ब्रिटिश पक्षको समर्थन गरेका थिए।[२७] सन् १८१५ को फेब्रुअरीमा ४,५०० सैनिकको ब्रिटिश सेना काशीपुरबाट प्रस्थान गर्यो। मार्च महिनामा उनीहरूले पीलीभीतबाट काली नदी पार गर्दै चम्पावतमाथि नियन्त्रण स्थापित गरे। त्यसको दुई महिनाभित्रै कर्नेल निकोल्सको नेतृत्वमा रहेको शक्तिशाली ब्रिटिश सेनाले २६ अप्रिल १८१५ मा अल्मोडा कब्जा गर्यो।[२८]
उही दिन युद्धविराम घोषणा गरियो र ४ मार्च १८१६ मा सुगौली सन्धि अनुमोदन भएपछि कुमाऊँ तथा गढ़वाल औपचारिक रूपमा ब्रिटिश राजको अधीनमा समावेश भए।
उपाधिहरू
[सम्पादन]चन्द वंशका राजकुमारहरूले महाराजकुमार, कुँवर अथवा गुसाईं उपाधि प्रयोग गर्दथे। महाराजकुमार नामको प्रारम्भमा प्रयोग गरिन्थ्यो भने कुँवर वा गुसाईं नामको अन्त्यमा जोडिन्थ्यो। डोटीका राजकुमारहरूले रैङ्का (Rainka) उपाधि धारण गर्दथे।
कत्युरी तथा चन्द शासकहरूले रजबार (Rajwar) उपाधि पनि प्रयोग गरेका थिए। चन्द शासकहरूलाई कतिपय परम्परागत स्रोतहरूमा ६ पल्ल्या रजबार भनेर समेत उल्लेख गरिएको पाइन्छ। यस पदावलीले छ धागोको जनै धारण गर्ने उच्च कुलीन रजबारलाई जनाउने विश्वास गरिन्छ, जुन हिन्दू परम्परामा जनैका धागाहरूको उच्चतम सङ्ख्यासँग सम्बन्धित मानिन्छ।
चन्द राजाहरूले श्री राजा, श्री राजाधिराज, राजाधिराज महाराज तथा कहिलेकाहीँ महाराजाधिराज श्री राजा जस्ता शाही उपाधिहरू प्रयोग गर्दथे। उनीहरूको नामको अन्त्यमा प्रायः देव (Deo) जोडिने चलन थियो। यो देव उपाधि कत्युरी शासकहरूले पनि प्रयोग गर्ने गर्दथे।[२९]
शासकहरूको सूची
[सम्पादन]बद्री दत्त पाण्डेले आफ्नो पुस्तक कुमाऊँ का इतिहासमा चन्द वंशका शासकहरूको सूची निम्नानुसार प्रस्तुत गरेका छन्।[१]
पाण्डेले पण्डित रुद्रदत्त पन्तको मतलाई आधार मान्दै सोमचन्दको राज्यारोहण सन् ७०० ईस्वी (वि.सं. ७५७) मा भएको उल्लेख गरेका छन्। तथापि, यो मिति कत्युरी वंशको स्वीकृत कालक्रमसँग मेल खाँदैन। साथै उपलब्ध ऐतिहासिक प्रमाणहरूले सोमचन्दको शासनकाल निकै पछिबाट, सम्भवतः सन् १०१९–१०२१ ईस्वीको बीचमा प्रारम्भ भएको सङ्केत गर्दछन्।[३०]
| शासक | शासनकाल | टिप्पणी |
|---|---|---|
| सोमचन्द | ७००–७२१ | |
| आत्मचन्द | ७२१–७४० | |
| पूर्णचन्द | ७४०–७५८ | |
| इन्द्रचन्द | ७५८–७७८ | रेशम उद्योग (सिल्क कारखाना) स्थापना गरे। |
| संसारचन्द | ७७८–८१३ | |
| सुधाचन्द | ८१३–८३३ | |
| हमीरचन्द | ८३३–८५६ | |
| वीणाचन्द | ८५६–८६९ | खास राजाहरूसँग पराजित भए। |
| वीरचन्द | १०६५–१०८० | |
| रूपचन्द | १०८०–१०९३ | |
| लक्ष्मीचन्द | १०९३–१११३ | |
| धर्मचन्द | १११३–११२१ | |
| कर्मचन्द | ११२१–११४० | |
| बल्लालचन्द | ११४०–११४९ | |
| नामीचन्द | ११४९–११७० | |
| नरचन्द | ११७०–११७७ | |
| नानकीचन्द | ११७७–११९५ | |
| रामचन्द | ११९५–१२०५ | |
| भीष्मचन्द | १२०५–१२२६ | |
| मेघचन्द | १२२६–१२३३ | |
| ध्यानचन्द | १२३३–१२५१ | |
| पर्वतचन्द | १२५१–१२६१ | |
| थोरचन्द | १२६१–१२७५ | |
| कल्याणचन्द द्वितीय | १२७५–१२९६ | |
| त्रिलोकचन्द | १२९६–१३०३ | छखाता विजय गरे तथा भीमतालमा किल्ला निर्माण गरे। |
| डमरुचन्द | १३०३–१३२१ | |
| धर्मचन्द | १३२१–१३४४ | दिल्लीका सुल्तान मुहम्मद बिन तुगलकका सेनापति खुसरु मलिकको नेतृत्वमा आएको एक लाख सैनिकको सेनालाई कराचिल अभियानमा पराजित गरे। |
| अभयचन्द | १३४४–१३७४ | |
| गरुड ज्ञानचन्द | १३७४–१४१९ | भावर र तराई क्षेत्रमा प्रभुत्व स्थापित गरे। पछि सम्भलका नवाबसँग गुमाए तर सेनापति नीलु कठायतको नेतृत्वमा पुनः विजय प्राप्त गरे। |
| हरिहरचन्द | १४१९–१४२० | |
| उद्यानचन्द | १४२०–१४२१ | चम्पावतस्थित बालेश्वर मन्दिर निर्माण गरे तथा चौगर्खा क्षेत्र कब्जा गरे। |
| आत्मचन्द द्वितीय | १४२१–१४२२ | |
| हरिचन्द द्वितीय | १४२२–१४२३ | |
| विक्रमचन्द | १४२३–१४३७ | बालेश्वर मन्दिरको निर्माण कार्य सम्पन्न गरे। |
| भारतीचन्द | १४३७–१४५० | डोटीलाई पराजित गरे। |
| रत्नचन्द | १४५०–१४८८ | सोर (पिथौरागढ) का बम शासकहरूलाई पराजित गरे तथा डोटीमाथि पुनः विजय प्राप्त गरे। |
| कीर्तिचन्द | १४८८–१५०३ | बारहमण्डल, पाली तथा फल्दाकोटलाई राज्यमा गाभे। गढ़वाल राज्यका अजयपाललाई पराजित गरी गढ़वाललाई कुमाऊँको अधीनस्थ राज्य बनाए। |
| प्रतापचन्द | १५०३–१५१७ | |
| ताराचन्द | १५१७–१५३३ | |
| माणिकचन्द | १५३३–१५४२ | |
| कल्याणचन्द तृतीय | १५४२–१५५१ | |
| पूर्णचन्द | १५५१–१५५५ | |
| भीष्मचन्द | १५५५–१५६० | आलमनगरको शिलान्यास गरे तथा खास सरदार गजुवाथिङ्गासँग बारहमण्डल गुमाए। |
| बालो कल्याणचन्द | १५६०–१५६८ | बारहमण्डल पुनः प्राप्त गरे, राजधानी आलमनगर सारेर त्यसको नाम अल्मोडा राखे तथा मानकोट र दानपुरलाई राज्यमा गाभे। |
| रुद्रचन्द | १५६८–१५९७ | तराई क्षेत्रलाई नवाबहरूको आक्रमणबाट सफलतापूर्वक रक्षा गरे, रुद्रपुर नगर स्थापना गरे तथा सिरा क्षेत्र विजय गरे। |
| लक्ष्मीचन्द | १५९७–१६२१ | अल्मोडामा लक्ष्मेश्वर मन्दिर तथा बागेश्वरमा बागनाथ मन्दिर निर्माण गराए। |
| दिलीपचन्द | १६२१–१६२४ | |
| विजयचन्द | १६२४–१६२५ | |
| त्रिमलचन्द | १६२५–१६३८ | |
| बाजबहादुर चन्द | १६३८–१६७८ | देहरादून तथा हिन्दू तीर्थस्थल कैलाश मानसरोवरमाथि प्रभाव स्थापित गरे। गढ़वाल राज्य र तिब्बतलाई पराजित गरी आफ्नो राज्यलाई टन नदीदेखि कर्णाली नदीसम्म विस्तार गरे। |
| उद्योतचन्द | १६७८–१६९८ | गढ़वाल र डोटीको संयुक्त सेनालाई पराजित गरे। |
| ज्ञानचन्द | १६९८–१७०८ | गढ़वाललाई पराजित गरी फतेह शाहलाई श्रीनगरबाट हटाए। |
| जगतचन्द | १७०८–१७२० | गढ़वालमाथि आक्रमण गरी राजधानी श्रीनगर कब्जा गरे। |
| देवीचन्द | १७२०–१७२६ | अफगानी दाउद खानलाई कुमाऊँको सेनापति नियुक्त गरे तथा मुरादाबाद र मुगल भूभागमा आक्रमण गरे। |
| अजितचन्द | १७२६–१७२९ | |
| कल्याणचन्द पञ्चम | १७२९–१७४७ | रोहिल्लाहरूलाई पराजित गरे। |
| दीपचन्द | १७४७–१७७७ | गढ़वालका राजा प्रदीप शाहलाई पराजित गरे तथा पानीपतको तेस्रो युद्धमा अफगान र रोहिल्ला पक्षबाट मराठाविरुद्ध सहभागी भए। |
| मोहनचन्द | १७७७–१७७९ | जोशीहरूको विश्वासघातका कारण गढ़वालका राजा ललित शाहसँग पराजित भए। |
| प्रद्युम्नचन्द | १७७९–१७८६ | गढ़वालका राजा ललित शाहका पुत्र। |
| मोहनचन्द | १७८६–१७८८ | प्रद्युम्न शाहलाई अपदस्थ गरी दोस्रो पटक राजा बने। |
| शिवचन्द | १७८८ | |
| महेन्द्रचन्द | १७८८–१७९० | गोर्खाहरूसँग पराजित भए। |
पञ्चपूर्विया
[सम्पादन]पञ्चपूर्विया अन्तर्गत पाँच राजपूत कुलहरू पर्दथे, जसमा देउपा (रोबा गाउँ, गढ़खा पस्पा), सेरारी (संगोर गाउँ, सेरारी तल्ली-मल्ली), पुरुचुडा (रुण्डाकोट गाउँ, गढ़खा पुरुचुडी), चिराल (छावटी चिराल गाउँ) तथा पडेरु (गढ़खा पडेरु) प्रमुख थिए। यी कुलहरूलाई सामूहिक रूपमा पञ्चपूर्विया भनिन्थ्यो।
राजा रत्नचन्द (१४५०–१४८८) ले यी कुलहरूलाई डोटीबाट ल्याई कुमाऊँमा बसोबास गराएका थिए तथा उनीहरूलाई जागिर प्रदान गरेका थिए। यी पाँचै राजपूत कुलहरू चन्द राजाहरूका नातेदार मानिन्थे र उनीहरूबीच वैवाहिक सम्बन्ध पनि प्रचलित थियो। परम्परागत रूपमा उनीहरूलाई चन्द वंशका उपशाखा वा गोत्रीय शाखाहरूका रूपमा लिइन्छ। केही समयपछि चिराल परिवार पुनः डोटी फर्किएको थियो भने अन्य चार कुलहरू कुमाऊँमै स्थायी रूपमा बसोबास गर्न थाले।[३१][page needed]
विरासत
[सम्पादन]चन्द शासकहरूको पहिलो राजधानी चम्पावत, जुन ऐतिहासिक रूपमा काली कुमाऊँको मुख्य केन्द्र मानिन्छ, आज एउटा जिल्ला सदरमुकामका रूपमा विकसित भएको छ। यस क्षेत्रमा चन्द शासनकालका अनेक ऐतिहासिक अवशेषहरू अझै सुरक्षित रहेका छन्। तीमध्ये मध्यकालीन दुर्ग, बालेश्वर मन्दिर, नागनाथ मन्दिर लगायतका स्मारकहरू विशेष उल्लेखनीय छन्।
चन्द शासनकालमा निर्मित अन्य महत्वपूर्ण धार्मिक स्थलहरूमा भीमताल नजिकको घोराखालस्थित गोलु देवता मन्दिर तथा भीमतालकै भीमेश्वर महादेव मन्दिर पर्दछन्।
वर्तमान पूर्वी उत्तर प्रदेशमा बसोबास गर्ने चन्द राजपूतहरूको वंशपरम्परा गोरखपुर क्षेत्रस्थित धुरियापारका कौशिक चन्द राजपूतहरूसँग सम्बन्धित मानिन्छ। वंशावली अभिलेखहरूका अनुसार सन् १७९० मा गोर्खाहरूले कुमाऊँमाथि विजय प्राप्त गरेपछि चन्द वंशका अन्तिम शासक महेन्द्रचन्दका वंशज धुरचन्द पूर्वतर्फ सरेर सरयूपार क्षेत्रमा पुगेका थिए। त्यहाँ उनले धुरियापार चन्द जागिर (estate) को स्थापना गरेका थिए।[३२]
सन् १९०९ मा प्रकाशित गोरखपुर जिल्ला गजेटियरमा धुरियापार घरानालाई चन्द राजपूत वंशको शाखाका रूपमा वर्णन गरिएको छ। पछि यो वंश वर्तमान पूर्वी उत्तर प्रदेशका विभिन्न क्षेत्रमा फैलिएको र गोपालपुर तथा बरहियापार शाखाहरूमा विभाजित भएको उल्लेख गरिएको छ।[३३]
स्थानीय परम्परा तथा क्षेत्रीय ऐतिहासिक विवरणहरूले पनि पूर्वाञ्चलका यी चन्द राजपूतहरूलाई कुमाऊँका चन्द वंशसँग सम्बन्धित मान्ने गरेका छन्।[३४]
सन्दर्भ
[सम्पादन]- 1 2 3 4 5 6 7 Pandey 1993, पृष्ठ. 197–332.
- 1 2 3 Tyagi, Nutan (१९९१), Hill Resorts of U.P. Himalaya, Indus, पृ: ६३, आइएसबिएन 9788185182629।
- ↑ Acharya, Baburam (१९७६), "King Prithvi Narayan Shah", Regmi Research Series: 225। अभिलेखिकरण २०२४-१२-१९ वेब्याक मेसिन
- ↑ Acharya, Baburam (१९७६), "King Prithvi Narayan Shah", Regmi Research Series: 225। अभिलेखिकरण २०२४-१२-१९ वेब्याक मेसिन
- ↑ Krishna Pal Singh 1973, पृष्ठ. 88-90.
- ↑ Krishna Pal Singh 1973, पृष्ठ. 88, 90.
- ↑ Krishna Pal Singh 1973, पृष्ठ 88.
- 1 2 Krishna Pal Singh 1973, पृष्ठ 89.
- ↑ Krishna Pal Singh 1973, पृष्ठ 90.
- ↑ Krishna Pal Singh 1973, पृष्ठ. 89-90.
- ↑ Handa 2002.
- ↑ History of Almora city अभिलेखिकरण २५ अप्रिल २००९ वेब्याक मेसिनढाँचा:Unreliable source inline
- 1 2 Champawat अभिलेखिकरण ९ फेब्रुअरी २०१२ वेब्याक मेसिन British Library.
- ↑ Kumaon अभिलेखिकरण १३ मे २००८ वेब्याक मेसिन Official website of Almora district.
- ↑ Rudra अभिलेखिकरण ९ फेब्रुअरी २०१२ वेब्याक मेसिन Akbarnama of Abu Fazl, Volume 3, chpt. 196.p807.
- ↑ Sarkár of Kumáon अभिलेखिकरण ९ फेब्रुअरी २०१२ वेब्याक मेसिन Ain-e-Akbari Vol II, pp. 289.
- 1 2 3 History of Nainital District अभिलेखिकरण २०१९-११-२९ वेब्याक मेसिन The Imperial Gazetteer of India 1909, v. 18, p. 324-325.
- ↑ Chitai Temple अभिलेखिकरण १३ अप्रिल २००९ वेब्याक मेसिन
- ↑ Bhimtal अभिलेखिकरण १८ जुन २००८ वेब्याक मेसिन British Library.
- 1 2 Almora Temples अभिलेखिकरण ४ मार्च २०१६ वेब्याक मेसिन [www.uttaranchal.org](http://www.uttaranchal.org अभिलेखिकरण २०२३-०४-२० वेब्याक मेसिन).
- ↑ History of Garhwal District अभिलेखिकरण २०२१-०४-१८ वेब्याक मेसिन The Imperial Gazetteer of India 1909, v. 12, p. 165-166.
- ↑ Askot अभिलेखिकरण २०२४-०७-२४ वेब्याक मेसिन The Imperial Gazetteer of India 1909, v. 6, p. 14.
- ↑ Almora अभिलेखिकरण १३ अप्रिल २००९ वेब्याक मेसिन Almora city official website.
- ↑ Devi Temple Nanda Devi Temple अभिलेखिकरण २५ जुन २००८ वेब्याक मेसिन website of Almora city.
- ↑ Cruel Gurkha Regime अभिलेखिकरण ७ सेप्टेम्बर २०१७ वेब्याक मेसिन [www.uttaranchal.org](http://www.uttaranchal.org अभिलेखिकरण २०२३-०४-२० वेब्याक मेसिन).
- ↑ Almora अभिलेखिकरण ९ फेब्रुअरी २०१२ वेब्याक मेसिन British Library.
- ↑ "Chand Rajas in Kashipur", मूलबाट १६ अप्रिल २००९-मा सङ्ग्रहित। अभिलेखिकरण १६ अप्रिल २००९ वेब्याक मेसिन
- ↑ History of Almora District अभिलेखिकरण २०२४-०७-२४ वेब्याक मेसिन The Imperial Gazetteer of India 1909, v. 5, p. 245-246.
- ↑ Pandey, Pawan (२०२२), A Concise History of Uttarakhand (2nd संस्करण), Dehradun: Aflatoon Publishing, पृ: 109, आइएसबिएन 978-81-955862-0-2।
- ↑ Krishna Pal Singh 1973, पृष्ठ. 88–90.
- ↑ Pandey 1993.
- ↑ "Kaushik Rajputras of Purvanchal", Rajput Community Forum।
- ↑ Gorakhpur District Gazetteer, १९०९।
- ↑ "Kaushik Rajputras of Purvanchal", Rajput Community Forum।
ग्रन्थसूची
[सम्पादन]- Krishna Pal Singh (१९७३), "The Chand Epoch", Proceedings of the Indian History Congress (Indian History Congress) 34 (1): 88–92, जेएसटिओआर 44138597।
- Pandey, B. D. (१९९३), History of Kumaun, Almora, India: Shyam Prakashan : Shree Almora Book Depot।
- Handa, Umachand (२००२), History of Uttaranchal, Indus, आइएसबिएन 81-7387-134-5।
थप अध्ययन
[सम्पादन]- Misra, Nityananda (१९९४), Source Materials of Kumauni History, Shree Almora Book Depot, आइएसबिएन 81-85865-24-8।
- Arora, Ajay (१९९६), Administrative History of Uttarakhand (Kumaon and Garhwal), During the Rule of the East India Company, 1815–1857, Eastern Book Linkers, आइएसबिएन 81-86339-33-7।