शक्ति पृथकीकरण
शक्ति पृथकीकरणको सिद्धान्त राज्यको सुशासनको एक प्रारुप हो। शक्ति पृथकीकरणको लागि राज्यको शक्तिलाई विभिन्न अङ्गहरूमा विभाजित गरिन्छ। यस अन्तर्गत प्रत्येक शाखालाई बेग्ला बेग्लै र स्वतन्त्र शक्ति प्रदान गरिन्छ। प्रायः यो विभाजन व्यवस्थापिका, कार्यपालिका तथा न्यायपालिकाको रुपमा गरिन्छ।
शक्ति पृथकीकरणको सिद्धान्त फ्रेन्च दार्शनिक मन्टेस्क्युले दिएका थिए। उनका अनुसार राज्यको शक्ति तीन भागमा विभाजन हुनु पर्छ, बिधानपालिका, कार्यपालिका तथा न्यायपालिका। यो सिद्धान्त राज्यलाई अधिनायकवादी हुनबाट बचाउँछ तथा व्यक्तिको स्वतन्त्रताको रक्षा गर्न सक्छ। अमेरिकाको संविधान यो सिद्धान्त अपनाउने पहिलो कानुनी दस्तावेज/ संविधान थियो।
इतिहास
[सम्पादन गर्नुहोस्]पोलिबियसले (इतिहास, पुस्तक ६, ११–१३) रोमी गणतन्त्रलाई मिश्रित शासन प्रणालीका रूपमा वर्णन गरेका छन्, जसमा रोमी सेनेट, कन्सुलहरू र सभाहरूको शासन रहन्थ्यो। पोलिबियसले शक्ति सन्तुलन को प्रणालीलाई विस्तारपूर्वक व्याख्या गरेका छन् र यस प्रकारको पहिलो शासन प्रणालीको श्रेय स्पार्टाका लायकोर्गसलाई दिएका छन्।
जॉन लकको विधान, कार्यपालिका र सङ्घीय शक्तिको अवधारणा
[सम्पादन गर्नुहोस्]मोन्टेस्क्युको त्रिपक्षीय प्रणालीको एक प्रारम्भिक पूर्ववर्ती अवधारणा जॉन लकले आफ्नो कृति टू ट्रीटाइजेज अफ गभर्नमेन्ट (१६९०) मा प्रस्तुत गरेका थिए। यस कृतिमा लकले कानून निर्माण गर्ने, कार्यान्वयन गर्ने, र सङ्घीय शक्तिहरूबीच भिन्नता गरेका छन्। लकका अनुसार, ‘विधान शक्ति’ भन्नाले ‘राज्यसत्ताको प्रयोग कसरी गर्ने भन्ने निर्देशन गर्ने अधिकार’ (दोस्रो ट्रीटाइज, §१४३) हो, भने ‘कार्यपालिका शक्ति’ भन्नाले ‘निर्मित भई कायम रहेका कानूनहरूको कार्यान्वयन गर्ने शक्ति’ (दोस्रो ट्रीटाइज, §१४४) हो। यसबाहेक, उनले ‘सङ्घीय शक्ति’लाई युद्ध–शान्ति, संधि–मित्रता, तथा राज्यबाहिरका व्यक्तिहरू र समुदायहरूसँगका सम्पूर्ण सम्बन्धका विषयमा निर्णय गर्ने शक्ति (दोस्रो ट्रीटाइज, §१४५) भनेर व्याख्या गरेका छन्, जुन आजको भाषामा परराष्ट्र नीतिसँग सम्बन्धित हुन्छ। लकले शक्तिहरूलाई पृथक् रूपमा वर्गीकरण गरे पनि तिनीहरूलाई पृथक् संस्थाहरूमा मात्र सीमित राखेका छैनन्। उनको भनाइमा एउटै निकाय वा व्यक्तिले दुई वा बढी शक्तिहरू सम्हाल्न सक्छ। उदाहरणका लागि, उनले कार्यपालिका र सङ्घीय शक्तिहरू फरक–फरक भए पनि प्रायः एउटै संस्थामा एकीकृत हुने गरेको (दोस्रो ट्रीटाइज, §१४८) उल्लेख गरेका छन्।
मोन्टेस्क्युको शक्तिको पृथक्करण प्रणाली
[सम्पादन गर्नुहोस्]“‘त्रिपक्षीय प्रणाली’ भन्ने शब्द प्रायः फ्रान्सेली प्रबोधनकालीन राजनीतिक दार्शनिक मोन्टेस्क्युसँग जोडिन्छ, यद्यपि उनले यस शब्दलाई प्रयोग नगरी ‘शक्तिको वितरण’ भनेर उल्लेख गरेका थिए। आफ्नो कृति द स्पिरिट अफ ल (१७४८) मा मोन्टेस्क्युले राजनीतिक शक्तिको वितरणका विभिन्न रूपहरूको व्याख्या गरेका छन्, जसमा विधायिका, कार्यपालिका र न्यायपालिका बीच शक्तिको बाँडफाँड गरिएको थियो। उनको दृष्टिकोण यस्तो शासन व्यवस्थालाई प्रस्तुत र समर्थन गर्नु थियो जसमा शक्ति अत्यधिक रूपमा कुनै एकाध सम्राट वा शासकमाथि केन्द्रित नहोस् (त्यतिबेला यसलाई ‘अभिजाततन्त्र’ भनिन्थ्यो)। उनले यस मोडेललाई रोमी गणतन्त्रको संविधान र ब्रिटिश संवैधानिक प्रणालीमा आधारित गरे। मोन्टेस्क्युका अनुसार, रोमी गणतन्त्रमा शक्ति यस्तै गरी विभाजित गरिएको थियो ताकि कसैले पनि पूर्ण सत्ता हडप्न नसकोस्। ब्रिटिश संवैधानिक प्रणालीमा भने उनले सम्राट, संसद् र अदालतहरू बीच शक्तिको पृथक्करण भएको देखे।
राज्यसत्ताको विभाजनका सिद्धान्तहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]मुख्य अंग
[सम्पादन गर्नुहोस्]अन्य अंग
[सम्पादन गर्नुहोस्]- लेखा परीक्षक
- केन्द्रीय बैंक
- लोक सेवा आयोग
- संवैधानिक अदालत
- चुनाव आयोग
- Moderating
- मानवाधिकार आयोग
- लोकपाल
- अभियोजनकर्ता