चाणक्य

यो लेख वा खण्ड नेपाली भाषामा नभएर अर्को भाषामा लेखिएको छ। यसलाई नेपाली भाषामा उल्था गर्न आवश्यक छ। यसलाई नेपालीमा उल्था गर्नुहोस। नेपालीमा लेख्ने तरिका हेर्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस्।

Silver punch mark coin of the Mauryan empire, with symbols of wheel and elephant. 3rd century BCE.

चित्र:Chanakya (1).jpg

चाणक्य

चाणक्य कौटिल्य नामले पनि विख्यात छन्। उनी महान् सम्राट चन्द्रगुप्त मौर्यको महामन्त्री थिए। उनले नदवंशको नाश गरेर चन्द्रगुप्त मौर्यलाई राजा बनाए। उनी राजनीति र कूटनीति का साक्षात् मूर्ति थिए। उनको अर्थशास्त्र राजनीति, अर्थनीति, कृषि, समाजनीति आदिको महान ग्रन्थ छ। अर्थशास्त्र मौर्यकालीन भारतीय समाजको दर्पण मानिन्छ।

भन्छन्ं कि चाणक्य राजसी ठाट-बाट भन्दा टाढा एक सानो कुटियामा रहथे।

उनको नाममा एक टेलिश्रृङ्खला पनि बनेको थियो जुन दूरदर्शनमा १९९०को दशकमा देखाइन्थ्यो।

राजाको निर्माता

चाणक्य या भन्नुहोस कि विष्णुगुप्त अथवा कौटिल्य,ले तक्षशिला विश्वविद्यालयमा वेदहरूको गहन अध्ययन गरे। यो गौरवको विषय हो कि दुनिया का सबै भन्दा पुराना विश्वविद्यालय, तक्षशिला र नालन्दा भारतीय उपमहाद्वीपमा थिए। र अर्को, ध्यान दिन योग्य कुरा यो पनि हो कि अहिले हामी ५०० देखि ४०० वर्ष ईसा पूर्वको कुरा गर्दै छौं। तक्षशिला एक सुस्थापित शिक्षण संस्थान थियो र मानिन्छ कि पाणिनीले संस्कृत व्याकरणको रचना यहीं गरेक थिए। चाणक्य पनि त्यस पछि यहाँ नीतिशास्त्रको व्याख्याता भएका (कुशाग्र छात्र, हुन नि!). यस्तो भनिन्छ कि उनी व्यवहारिक उदाहरणहरू देखि पढाउथे. यूनानी मान्छेको तक्षशिलामा चढाई गर्न कारणले त्यहाँ एक राजनैतिक उथल-पुथल मच्चियो र चाणक्यलाई मगधमा आएर बस्नु पर्‍यो। उनलाई नि:संदेह एक राजाको निर्माताको रूपमा अधिक जानिन्छ। चंद्रगुप्त मौर्य विशेष रूपले उनको सल्लाह मानथे. शत्रुहरूलाई कमजोरीलाई चिनेर उसलाई आफ्नो काममा लानेको विशिष्ट प्रतिभाको चलते चाणक्य संधै आफ्नो शत्रुओंमा हावी रहे. उनले तीन पुस्तकहरूको रचना की- ‘अर्थशास्त्र‘, ‘नीतिशास्त्र’ तथा ‘चाणक्य नीति’. ‘नीतिशास्त्र’मा भारतीय जीवनको तौर-तरीकहरूको विवरण छ त ‘चाणक्य नीति’मा उन विचारहरूको लेखा-जोखा छ जसमा चाणक्य विश्वास गर्थे र जसको उनी पालन गर्थे.

राष्ट्रिय नीतिहरू, रणनीतिहरू तथा विदेशी सम्बन्धहरूमा लेखीएको ‘अर्थशास्त्र’ उनको सर्वाधिक विख्यात पुस्तक हो। प्रबंधनको दृष्टिले एक राजा तथा प्रशासनको भूमिका तथा कर्तव्यहरूलाई यो पुस्तक स्पष्ट गर्छ। यो पुस्तक एक राज्यको सफल सञ्चालन देखि जुडे विभिन्न पहलुहरूमा प्रकाश डालती छ। उदाहरणको लागि यो न सिर्फ आपदाओं तथा अनाचारै देखि निपटनेको राह बताती छ बल्कि अनुशासन तथा नीति-निर्धारणको तरीकहरूको पनि उल्लेख गर्छ। त्यहि विषयमा लिखी एउटा अझै अर्को पुस्तक हो ‘द प्रिंस‘ जुन कि मकोयावेली द्वारा रचित छ, हुनत विषय समान होते भएका पनि यो पुस्तक चाणक्यको ‘अर्थशास्त्र’ देखि सर्वथा भिन्न छ। मकोयावेली पन्द्रहऔं शताब्दीको इतालवी राजनैतिक दार्शनिक थिए। आफ्नो सत्ताको का़यम राखनको लागि एक महत्वाकांक्षी उत्तराधिकारीको के नीतिहरू अपनानी चाहिये, उनको किताब त्यहि विषयमा केंद्रित छ। उनको विचार अतिवादी माने जान्छन् किन भनें उनको मतानुसार तानाशाही राज्यमा स्थिरता बनाए राखनको सर्वोत्कृष्ट मार्ग छ। शक्ति तथा सत्ता प्राप्तिको उनले नैतिकता भन्दा पनि महत्वपूर्ण मानएको छ। लगभग २००० वर्षको अन्तराल वाला यिनी दुई कृतियोंको तुलना गर्न एकदम रोचक छ।

चाणक्यको कुटि

पाटलिपुत्र अमात्य आचार्य चाणक्य धेरै विद्वान न्यायप्रिय हुनुको साथै एक सीधा इमान्दार् र सज्जन व्यक्ति पनि थिए। उनी यति ठूलो साम्राज्यको महामन्त्री हुनुको बावजूद छपपरले ढाकिएको कुटिमा बस्थे। एक साधारण मानिसको जस्तो उनको रहन-सहन थियो। एक पल्ट यूनानको राजदूत उनलाइ भेटन् राजदरबारमा पुग्यो।राजनीति र कूटनितिमा दक्ष चाणक्यको चर्चा सुनेर राजदूत मन्त्रमुग्ध भए। राजदूतले साझको चाणक्य सन्ग् समय मांगा।

आचार्यले कहा-तपाँइ रातको मेरो घर आ सकते छन्। राजदूत चाणक्यको व्यवहार देखि प्रसन्न भयो। शामको जब त्यो राजमहल परिसरमा ’आमात्य निवास‘को बारेमा सोध्नु लागयो। राज प्रहरीले बताया- आचार्य चाणक्य त नगरको बाहिर रहछन। राजदूतले साचा शायद महामन्त्रीको नगरको बाहिर सरोवरमा बनयो सुंदर महल हुनेछ। राजदूत नगरको बाहिर पहूंचा। एक नागरिक देखि पूछा कि चाणक्य कहा रहछन। एक कुटिया तिर इशारा गर्दै नागरिकले कहा-देखिए, त्यो अगाडी महामन्त्रीको कुटिया छ। राजदूत आश्चर्य चकित रह्यो। उनले कुटियामा पुगएर चाणक्यको पांव छुए र शिकायत की-तपाँइ जस्तो चतुर महामन्त्री एक कुटियामा रहन्छ। चाणक्यले कहा-यदि म जनताको कडी मेहनत र पसीनेको कमाई देखि बने महलों देखि रहूंगा त मेरो देशको नागरिकको कुटिया पनि नसीब हैन होगी। चाणक्यको ईमानदारीमा यूनानको राजदूत नतमस्तक भयो।

चाणक्य नीति-दर्पण

नीतिवर्णन परत्व संस्कृत ग्रन्थहरू मा, चाणक्य-नीतिदर्पणको महत्वपूर्ण स्थान हो। जीवनको सुखमय एवं ध्येयपूर्ण बनाउनको लागि, नाना विषयहरूको वर्णन यसमा सूत्रात्मक शैली देखि सुबोध रूपमा प्राप्त हुन्छ। व्यवहार सम्बन्धी सूत्रहरू संग-साथ, राजनीति सम्बन्धी श्लोकहरूको पनि यिनीहरूमा समावेश हुन्छ। आचार्य चाणक्य भारतको महान गौरव छ, र उनको इतिहासमा भारतको गर्व छ। त यसले पूर्व कि हामी नीति-दर्पण तिर बढ्नुहोस, चलिए पहिले यस महान शिक्षक, प्रखर राजनीतिज्ञ एवं अर्थशास्त्रकारको बारेमा थोडा जाननेको प्रयास गर्नुहोस।प्राचीन संस्कृत शास्त्रज्ञोंको परम्परा मा, आचार्य चणकको पुत्र विष्णुगुप्त-चाणक्यको स्थान विशेष छ। उनी गुणवान, राजनीति कुशल, आचार र व्यवहारमा मर्मज्ञ, कूटनीतिको सूक्ष्मदर्शी प्रणेता, र अर्थशास्त्रको विद्वान माने जान्छन्।

वे स्वभाव देखि स्वाभिमानी, चारित्र्यवान तथा संयमी; स्वरूप देखि कुरूप; बुद्धि देखि तीक्ष्ण; इरादेको पक्के; प्रतिभाको धनी, युगदृष्टा र युगसृष्टा थिए। कर्तव्यको वेदीमा मनको मधुर भावनाहरूको बली दिनवाला उनी धैर्यमूर्ति थिए।

चाणक्यको समय ई.स. पूर्व ३२६ वर्षको मानिन्छ। आफ्नो निवासस्थान पाटलीपुत्र (पट़ना) देखि तक्षशीला प्रस्थान गरेर उनले वहाँ विद्या प्राप्तको। आफ्नो प्रौढज्ञान देखि विद्वानहरू लाई प्रसन्न गरेर उनी वहींमा राजनीतिको प्राध्यापक बने। तर उनको जीवन, सदा आत्मनिरिक्षणमा मग्न रहता थियो। देशको दुर्व्यवस्था देखेर उनको हृदय अस्वस्थ हो उठता; कलुषित राजनीति र सांप्रदायिक मनोवृत्ति देखि त्रस्त भारतको पतन उनसे सहन हैन हो पाता थियो। अतः आफ्नो दूरदर्शी सोच से, एक विस्तृत योजना बनाएर, देशको एकसूत्रमा बाँधनेको असामान्य प्रयास उनले गरे।

भारतको अनेक जनपदहरूमा उनी घूम्नुहोस। जनसामान्य देखि लिएर, शिक्षकों एवं सम्राटों सम्ममा सोयी भए राष्ट्र-निष्ठाको उनले जागृत गरे। यस राजकीय एवं सांस्कृतिक क्रांतिको स्थिर गर्न, आफ्नो गुणवान र पराक्रमी शिष्य चन्द्रगुप्त मौर्यको मगधको सिंहासनमा स्थापित गरे। चाणक्य याने स्वार्थत्याग, निर्भीकता, साहस एवं विद्वत्ताको साक्षात् मूरत !

मगधको महामन्त्री भए पछि पनि उनी सामान्य कुटियामा रहथे। चीनको प्रसिद्ध यात्री फाह्यानले यो देखेर जब आश्चर्य व्यक्त किया, तब महामन्त्रीको उत्तर थियो "जस देशको महामन्त्री (प्रधानमन्त्री-प्रमुख) सामान्य कुटियामा रहन्छ, वहाँको नागरिक भव्य भवनहरूमा निवास गर्छन; तर जस देशको मन्त्री महालयहरूमा निवास गर्छन, वहाँको जनता कुटियामा रहन्छ। राजमहलको अटारियों मा, जनताको पीडाको आर्तनाद सुनायी हैन देता।”

चाणक्यको मानन थियो कि `बुद्धिर्यस्य बलं तस्य`। उनी पुरुषार्थवादी थे; `दैवाधीनं जगत्सर्वम्` यस सिद्धान्तको माननको लागि कदापि तैयार थिएनन्। सार्वजनिन हित र महान ध्येयको पूर्तिमा प्रजातन्त्र या लोकशिक्षण अनिवार्य छ, तर पर्याप्त हैन यस्तो उनको स्पष्ट मत थियो। देशको शिक्षक, विद्वान र रक्षक – निःस्पृही, चतुर र साहसी होने चाहिए। स्वजीवन र समाजव्यवहारमा उन्नत नीतिमूल्यको आचरण नै श्रेष्ठ है; किंतु, स्वार्थपरायण सत्तावान या वित्तवानों से, आवश्यकता पर्ए पछि वज्रकुटिल बननु पर्छ – यस्तो उनको मत थियो। त्यहि कारण उनी “कौटिल्य” कहलाये।

चाणक्यको व्यक्तित्व शिक्षकों तथा राजनीतिज्ञहरूको लागि कुनै पनि कालमा तथा कुनै पनि देशमा अनुकरणीय एवं आदर्श छ। उनको चरित्रको महानताको पीछे, उनको कर्मनिष्ठा, अतुलप्रज्ञा र दृढप्रतिज्ञा थिए। उनी मेधा, त्याग, तेजस्विता, दृढता, साहस एवं पुरुषार्थको प्रतीक हों। उनको अर्थशास्त्र र राजनीतिशास्त्रको सिद्धान्त अर्वाचीन कालमा पनि त्यति नै उपयुक्त हो। चाणक्य-नीतिदर्पण ग्रन्थ मा, आचार्यले आफ्नो पूर्वजहरू द्वारा संभाली धरोहरको र अन्य वैदिक ग्रन्थहरूको अध्ययन कर, सूत्रहरू एवं श्लोकहरूको संकलन गरेको छ। उनलाई, आने वाला समयमा सुसंस्कृतमा क्रमशः प्रस्तुत गर्नको हामीलाई हर्ष छ। स्मृतिरूप भएको कारण, केही एक रचनाहरूको काल एवं परिस्थिति अनुसार यथोचित न्याय र सन्दर्भ दिनको प्रयास अनिवार्य हुनेछ; अन्यथा आचार्यको कथनको अपप्रयोग हो पान अत्यन्त सम्भव छ। अस्तु।

मूल चाणक्य नीति

आज देखि करीब 2300 साल पहिले पहिले जन्मिए चाणक्य भारतीय राजनीति र अर्थशास्त्रको पहिले विचारक माने जान्छन्। पाटलिपुत्र (पटना)को शक्तिशाली नन्द वंशको उखाड फेंकने र आफ्नो शिष्य चंदगुप्त मौर्यको बतौर राजा स्थापित गर्नमा चाणक्यको अहम योगदान रहयो। ज्ञानको केन्द्र तक्षशिला विश्वविद्यालयमा आचार्य रहे चाणक्य राजनीतिको चतुर खेलाडी थिए र त्यहि कारण उनको नीति कोरे आदर्शवादमा हैन, बल्कि व्यावहारिक ज्ञानमा टिकी छ। अगाडी दिए जा रहीं उनको केही कुराहरू पनि चाणक्य नीतिको त्यहि विशेषताको दर्शन हुन्छन् :

- कुनै पनि व्यक्तिको आवश्यकता भन्दा धेरै ईमान्दारि हुनु हुदैन । सोझो रुख् नै धेरै काटिन्छन र धेरै ईमानदार व्यक्तिले नै धेरै कस्ट उठाउनु पर्छ ।

- यदि कुनै सर्प विषालु छैन भने पनि त्यत्तिकै छोड्नु हुँदैन । त्यसै गरि कमजोर व्यक्तिको अगाडी हर समय आफ्नो कमजोरीको प्रदर्शन गर्नु हुँदैन।

- सबै भन्दा ठूलो गुरुमन्त्र : कहिल्यै पनि आफ्नो रहस्यहरूलाई कसैलाई पनि नबताऊ , यो प्रवृत्तिले तिमीलाई नै बर्बाद गरिदिन्छ ।

- हरेक मित्रताको पछि केही स्वार्थ जरूर छिपा हुन्छ। दुनियामा यस्तो कुनै दोस्ती हैन जसको पछि मान्छेको आफ्नो हित न छिपे हों, यो कटु सत्य छ, तर यही सत्य छ।

- आफ्नो बच्चाहरूको पहिले पांच साल पुल्पुल्याएर हुर्काउनु पर्छ । अर्को पांच साल उसलाई डांट-फटकारसँग निगरानीमा राखनु पर्छ। तर जब बच्चा सोह्र सालको हुन्छ , त उसँग साथीको व्यवहार गर्नु पर्छ। ठूलो बच्चाहरू तपाईंको सबै भन्दा राम्रो साथी हुन्छन्।

- हृदयमा माया हुने व्यक्तिले दुख नै झेलने पर्छ । दिलमा प्यार पनपनेमा धेरै सुख महसूस हुन्छ, तर यस सुखसँग एक डर पनि भित्र नै भित्र पनपने लागइन्छ, खोनेको डर, अधिकार कम भएको डर आदि-आदि। तर दिलमा प्यार पनपे हैन, यस्तो त हो हैन सकता। त प्यार पनपे तर केही समझदारी संग। संक्षेपमा भन्नुहोस त प्रीतिमा चालाकी राखन वाला नै अंतत: सुखी रहछन।

- यस्तो पैसा जुन धेरै तकलीफ पछि मिले, आफ्नो धर्म-ईमान छोडए पछि मिले या दुश्मनहरूको चापलूसी से, उनको सत्ता स्वीकारने देखि मिले, उसलाई स्वीकार गर्नु हुँदैन।

- नीच प्रवृतिको मान्छे दूसरोंको दिलहरूलाई चोट पहुंचाने वाली, उनको विश्वासहरूलाई छलनी गर्न वाला कुराहरू गर्छन, दूसरोंको बुराई गरेर खुश हो जान्छन्। तर यस्तो मान्छे आफ्नो बडी-बडी र झूठी कुराहरूको बुने जालमा आफु पनि फंस जान्छन्। जस तरिका देखि बालुवाको टीलेको आफ्नो बांबी समझकर सांप घुस जान्छ र दम गोडा देखि उनको मृत्यु हुन्छ, त्यसै तरिका देखि यस्तो मान्छे पनि आफ्नो खराबिहरूको बोझ तले मर जान्छन्।

- जुन बीत गया, सो बीत गया। आफ्नो हातले कुनै गलत काम भयो हो त उनको फिक्र छोडते भएका वर्तमानको सलीके देखि जीकर भविष्यको संवारना चाहिए।

- असंभव शब्दको प्रयोग बुजदिल गर्छन। बहादुर र बुद्धिमान व्यक्ति आफ्नो बाटो आफैं बनाउछन ।

- संकट कालको लागि धन बचाएं। परिवारमा संकट आए त धन कुर्बान गरेर दें। तर आफ्नो आत्माको हिफाजत हामीलाई आफ्नो परिवार र धनको पनि दांवमा लागाएर करनी चाहिए।

- भाई-बंधुहरूको परिक्षा संकटको समय र आफ्नो स्त्रीको परिक्षा धनको नष्ट भए पछि नै हुन्छ।

- अरुको घरमा रहनु जस्तो दुख कुनै छैन ।

आचार्य चाणक्य एक यस्ता महान विभूति थिए, जसले आफ्नो विद्वत्ता र क्षमताको बलमा भारतीय इतिहासको धार परिवर्तन गरिदिए । मौर्य साम्राज्यको संस्थापक चाणक्य कुशल राजनीतिज्ञ, चतुर कूटनीतिज्ञ, प्रकांड अर्थशास्त्रीको रूपमा पनि विश्वविख्‍यात भए। यति सदिएँ गुजरने पछि आज पनि यदि चाणक्यको द्वारा भनिएका सिद्धान्त ‍और नीतिहरू प्रासंगिक हो त मात्र यसैले किन भनें उनले आफ्नो गहन अध्‍ययन, चिंतन र जीवानानुभवों देखि अर्जित अमूल्य ज्ञान को, पूरी तरिका नि:स्वार्थ भएर मानवीय कल्याणको उद्‍देश्य देखि अभिव्यक्त किया।

वर्तमान दौरको सामाजिक संरचना, भूमंडलीकृत अर्थव्यवस्था र शासन-प्रशासनको सुचारू ढङ्ग देखि बताएएको ‍नीतिहरू र सूत्र अत्यधिक कारगर सिद्ध हुन सक्छन्। चाणक्य नीतिको द्वितीय अध्याय देखि यहाँ प्रस्तुत हो केही अंश -

1. जस प्रकार सबै पर्वतहरूमा मणि हैन मिलती, सबै हात्तीयोंको मस्तकमा मोती उत्पन्न हुँदैन, सबै वनहरूमा चंदनको वृक्ष हुँदैन, त्यसै प्रकार सज्जन पुरुष सबै ठाउँहरूमा मिलछैनन्।

2. झूठ बोल्न, उतावलापन दिखाना, दुस्साहस गर्न, छल-कपट गर्न, मूर्खतापूर्ण कार्य गर्न, लोभ गर्न, अपवित्रता र निर्दयता - यो सबै स्त्रिहरूको स्वाभाविक दोष हों। चाणक्य उपर्युक्त दोषहरू लाई स्त्रिहरूको स्वाभाविक गुण मानछन। हुनत वर्तमान दौरको शिक्षित स्त्रिहरूमा यिनी दोषहरूको हुनु सही हैन कहा जान सक्छ।

3. भोजनको लागि अच्छे पदार्थहरूको उपलब्ध होना, उनलाई पचानेको शक्तिको होना, सुंदर स्त्री सँग संसर्गको लागि कामशक्तिको होना, प्रचुर धन संग-साथ धन दिनको इच्छा होना। यो सबै सुख मनुष्यको धेरै कठिनता देखि प्राप्त हुन्छन्।

4. चाणक्य भन्छन्ं कि जस व्यक्तिको पुत्र उनको नियन्त्रणमा रहन्छ, जसको पत्नी आज्ञाको अनुसार आचरण गर्छ र जुन व्यक्ति आफ्नो कमाए धन देखि पूरी तरिका सन्तुष्ट रहन्छ। यस्तो मनुष्यको लागि यो संसार नै स्वर्गको समान छ।

5. चाणक्यको मानन छ कि त्यहि गृहस्थी सुखी छ, जसको सन्तान उनको आज्ञाको पालन गर्छ। पिताको पनि कर्तव्य छ कि त्यो पुत्रहरूको पालन-पोषण राम्रो तरिका देखि करे। त्यहि प्रकार यस्तो व्यक्तिको मित्र हैन कहा जान सक्छ, जसमा विश्वास गरेन जा सके र यस्तो पत्नी व्यर्थ छ जसबाट कुनै प्रकारको सुख प्राप्त न हो।

6. जुन मित्र तपाईंको अगाडी चिकनी-चुपडी कुराहरू करता हो र पीठ पछि तपाईंको कार्यको बिगाड देता हो, उसलाई त्याग दिनमा नै भलाई छ। चाणक्य भन्छन्ं कि त्यो उन बर्तनको समान छ, जसको माथिको भागमा दूध लागएको छ तर भित्र विष भरा भयो हुन्छ।

7. चाणक्य भन्छन्ं कि जुन व्यक्ति राम्रो मित्र छैन उनमा त विश्वास गर्नु हुँदैन, तर इससँग नै अच्छे मित्रको संबंदमा पनि पूरा विश्वास गर्नु हुँदैन, किन भनें यदि त्यो नाराज भयो त तपाईंको सारा भेद खोलन सक्छ। अत: सावधानी अत्यन्त आवश्यक छ।

8. चाणक्यको मानन छ कि व्यक्तिको कहिल्यै आफ्नो मनको भेद खोलनु हुँदैन। उसलाई जुन पनि कार्य गर्न छ, उसलाई आफ्नो मनमा रखे र पूरी तन्मयता सँग समय आए पछि उसलाई पूरा गर्नु पर्छ।

9. चाणक्यको भन्न छ कि मूर्खताको समान यौवन पनि दुखदायी हुन्छ किन भनें जवानीमा व्यक्ति कामवासनाको आवेगमा कुनै पनि मूर्खतापूर्ण कार्य गर्न सक्छ। तर यिनिहरूबाट पनि अधिक कष्टदायक छ दूसरोंमा आश्रित रहन।

10. चाणक्य भन्छन्ं कि बाल्यकालमा सन्तानको जस्तो शिक्षा दी जान्छ, उनको विकास त्यसै प्रकार हुन्छ। यसैले माता-पिताको कर्तव्य छ कि उनी उनलाई यस्तो मार्गमा चलाएँ, जसबाट उनमा उत्तम चरित्रको विकास हो किन भनें गुणी व्यक्तिहरू सँग नै कुलको शोभा बढती छ।

11. उनी माता-पिता आफ्नो बच्चाहरूको लागि शत्रुको समान छन्, जसले बच्चाहरू लाई ‍राम्रो शिक्षा हैन दी। किन भनें अनपढ बालकको विद्वानहरूको समूहमा त्यसै प्रकार अपमान हुन्छ जस्तै हंसोंको झुंडमा बगु लि गर्‍यो स्थिति हुन्छ। शिक्षा विहीन मनुष्य बिना पूँछको जनावर जस्तो हुन्छ, यसैले माता-पिताको कर्तव्य छ कि उनी बच्चाहरू लाई यस्तो शिक्षा दिनुहोस जसबाट उनी समाजको सुशोभित गर्नुहोस।

12. चाणक्य भन्छन्ं कि अधिक लाड प्यार गर्न देखि बच्चाहरूमा अनेक दोष उत्पन्न हो जान्छन्। यसैले यदि उनी कुनै गलत काम गर्छन त उसलाई नजरअंदाज गरेर लाड-प्यार गर्न उचित छैन। बच्चाहरूको डाँटना पनि आवश्यक छ।

13. शिक्षा र अध्ययनको महत्ता बताते भएका चाणक्य भन्छन्ं कि मनुष्यको जन्म धेरै सौभाग्य देखि भेटिन्छ, यसैले हामीलाई आफ्नो अधिकाधिक समयको वे‍दादि शास्त्रहरूको अध्ययनमा तथा दान जस्तै अच्छे कार्यहरूमा नै सदुपयोग गर्नु पर्छ।

14. जस प्रकार पत्नीको वियोगको दुख, आफ्नो भाई-बंधुहरू देखि प्राप्त अपमानको दुख असहनीय हुन्छ, त्यसै प्रकार कर्जाले दबा व्यक्ति पनि हरेक समय दुखी रहन्छ। दुष्ट राजाको सेवामा रहन वाला नौकर पनि दुखी रहन्छ। निर्धनताको अभिशाप पनि मनुष्य कहिल्यै हैन भुला पाता। यिनिहरूबाट व्यक्तिको आत्मा भित्र नै भित्र जलती रहन्छ।

15. चाणक्यको अनुसार नदीको किनारा स्थित वृक्षहरूको जीवन अनिश्चित हुन्छ, किन भनें नदिहरू बाढको समय आफ्नो किनाराको रुखहरूको उजाड दिछ। त्यहि प्रकार दोश्रोको घरहरूमा रहन वाला स्त्री पनि कुनै समय पतनको मार्गमा जान सक्छ। त्यहि तरिका जस राजाको नजीकै राम्रो सल्लाह दिन वाला मन्त्री हुदैनन्, त्यो पनि धेरै समय सम्म सुरक्षित हैन रह सकता। यसमा जरा पनि संदेह गर्नु हुँदैन।

16. चाणक्य भन्छन्ं कि जस तरिका वेश्या धनको समाप्त भए पछि पुरुषले मुख मोड लिन्छ। त्यसै तरिका जब राजा शक्तिहीन हुन्छ त प्रजा उनको साथ छोड देती छ। त्यहि प्रकार वृक्षहरूमा रहन वाला पक्षी पनि त्यतिखेर सम्म कुनै वृक्षमा बसेरा राखछन, जब सम्म वहाँ देखि उनलाई फल प्राप्त होि रहछन। अतिथिको जब पूरा स्वागत-सत्कार गरेर दिइन्छ त त्यो पनि उन घरको छोड दिइन्छ।

1७. बुरे चरित्र वालाहरू, अकारण दूसरहरूलाई हानि पुर्यान वाला तथा अशुद्ध स्थानमा रहन वाला व्यक्ति सँग जुन पुरुष मित्रता गर्दछ, त्यो शीघ्र नै नष्ट हुन्छ। आचार्य चाणक्यको भन्न छ मनुष्यको कुसंगति देखि बचना चाहिए। उनी भन्छन्ं कि मनुष्यको भलाई त्यहिमा छ कि त्यो जितनी जल्दी हो सके, दुष्ट व्यक्तिको साथ छोड दे।

1८. चाणक्य भन्छन्ं कि मित्रता, बराबरी वाला व्यक्तिहरूमा नै गर्न ठीक रहन्छ। सरकारी नौकरी सर्वोत्तम हुन्छ र अच्छे व्यापारको लागि व्यवहारकुशल हुनु आवश्यक छ। त्यहि तरिका सुंदर तथा सुशील स्त्री घरमा नै शोभा देती छ।

चाणक्यको सीख

चाणक्य एक जंगलमा झोपडी बनाएर रहथे। वहां अनेक मान्छे उनसे परामर्श र ज्ञान प्राप्त गर्नको लागि आउँथे। जस जंगलमा त्यो रहथे, त्यो पत्थरों र कंटीली झाडि़यों देखि भरा थियो। किन भनें उन समय प्राय: नंगे खुट्टा रहनको नै चलन थियो, यसैले उनको निवास सम्म पुगनमा मान्छेको अनेक कष्टहरूको सामना गर्न पर्थ्यो। वहां पहुंचते-पहुंचते मान्छेको पांव लहूलुहान हो जान्थे।

एक दिन केही मान्छे उन मार्ग भन्दा एकदम परेशानियहरूको सामना गरेर चाणक्य सम्म पहुंचे। एक व्यक्ति उनसे निवेदन गर्दै बोला, ‘तपाईंको नजीकै पुगनमा हामी मान्छेको धेरै कष्ट भयो। तपाईं महाराज देखि भन्एर यहाँको जमीनको चमडे देखि ढकवानेको व्यवस्था गरयो दें। यसले मान्छेको आराम हुनेछ।’ उनको कुरा सुनेर चाणक्य मुस्कराते भएका बोले, ‘महाशय, केवल यहीं चमडा बिछाने देखि समस्या हल हैन होगी। कंटीले तथा पथरीले पथ त यस विश्वमा अनगिनत छन्। यस्तोमा पुरा विश्वमा चमडा बिछवाना त असंभव छ। हां, यदि तपाईं मान्छे चमडे द्वारा आफ्नो खुट्टाहरू लाई सुरक्षित गरेर लें त अवश्य नै पथरीले पथ तथा कंटीली झाडि़योंको प्रकोप देखि बच सकते छन्।’ त्यो व्यक्ति सिर झुकाएर बोला, ‘हां गुरुजी, म अब यस्तो नै करूंगा।’

इसपछि चाणक्य बोले, ‘देखो, मेरी यस कुराको पछि पनि गहरा सार छ। दूसरहरूलाई सुधारनेको सट्टा आफुको सुधारहरू। यसले तिमी आफ्नो कार्यमा विजय अवश्य हासिल गरेर मान्छेहरू। दुनियाको नसीहत दिन वाला केही हैन गरेर पाता जबकि उनको स्वयं पालन गर्न वाला कामयाबीको बुलंदियों सम्म पुगछ।’ यस कुराले सबै सहमत भए।

कौटिल्य अर्थशास्त्र

पुस्तकको प्रकाशनसँग नै भारत तथा पाश्चात्य देशहरूमा हलचल-सी मच गई किन भनें यसमा शासन-विज्ञानको उन अद्भुत तत्त्वहरूको वर्णन पायाइयो, जसको सम्बन्धमा भारतीहरू लाई सर्वथा अनभिज्ञ समझा जान्थ्यो। पाश्चात्य विद्वान फ्लीट, जौली आदिले यस पुस्तकको एक ‘अत्यन्त महत्त्वपूर्ण’ ग्रन्थ बतलाया र यसलाई भारतको प्राचीन इतिहासको निर्माणमा परम सहायक साधन स्वीकार किया। इस पुस्तकको रचना आचार्य विष्णुगुप्त लि गर्‍यो, जसलाई कौटिल्य र चाणक्य नामहरू भन्दा पनि स्मरण गरिन्छ। पुस्तकको समाप्तिमा स्पष्ट रूपले लेखाइएको छ।

‘‘प्राय: भाष्यकारहरूको शास्त्रहरूको अर्थमा परस्पर मतभेद देखेर विष्णुगुप्तले स्वयं नै सूत्रहरू लाई लेखयो र स्वयं नै उनको भाष्य पनि किया।’’ (15/1) साथ नै यो पनि लेखाइएको छ: ‘‘इस शास्त्र (अर्थशास्त्र)को प्रणयन उनले गरेको छ, जसले आफ्नो क्रोध द्वारा नन्दहरूलाई राज्य लाई नष्ट गरेर शास्त्र, शस्त्र र भूमिको उद्धार किया।’ (15/1)

विष्णु पुराणमा यस घटनाको चर्चा यस तरिकाको गई है: ‘‘महापदम-नन्द नामको एक राजा थियो। उनको नौ पुत्रहरूले सय वर्ष सम्म राज्य किया। उन नन्दहरूलाई कौटिल्य नामको ब्राह्मणले मार दिए। उनको मृत्यु पछि मौर्‍योंले पृथ्वीमा राज्य गरे र कौटिल्यले स्वयं प्रथम चन्द्रगुप्तको राज्याभिषेक किया। चन्द्रगुप्तको पुत्र बिन्दुसार भयो र बिन्दुसारको पुत्र अशोकवर्धन भयो।’’ (4/24)

‘नीतिसार’को कर्ता कामन्दकले पनि घटनाको पुष्टि गर्दै लेखएको छ : ‘‘इन्द्रको समान शक्तिशाली आचार्य विष्णुगुप्तले एक्लै नै वज्र-सदृश आफ्नो मन्त्र-शक्ति द्वारा पर्वत-तुल्य महाराज नन्दको नाश गर्‍यो र उनको स्थानमा मनुष्यहरूमा चन्द्रमाको समान चन्द्रगुप्तको पृथ्वीको शासनमा अधिष्ठित किया।’’ इन उद्धरणों देखि स्पष्ट छ कि विष्णुगुप्त र कौटिल्य एक नै व्यक्ति थिए। ‘अर्थशास्त्र’मा नै द्वितीय अधिकरणको दशम अध्यायको अन्तमा पुस्तकको रचयिताको नाम ‘कौटिल्य’ बतायाइयो है: ‘‘सब शास्त्रहरूको अनुशीलन गरेर र उनको प्रयोग पनि जान गरेर कौटिल्यले राजा (चन्द्रगुप्त)को लागि यस शासन-विधि (अर्थशास्त्र)को निर्माण गरेको छ।’’ (2/10)

पुस्तकको आरम्भमा ‘कौटिल्येन कृतं शास्त्रम्’ तथा प्रत्येक अध्यायको अन्तमा ‘इति कौटिलीयेऽर्थशास्त्रहरू’ लेखएर ग्रन्थकारले आफ्नो ‘कौटिल्य नामको अधिक विख्यात गरेको छ। जहां-जहां अन्य आचार्‍योंको मतको प्रतिपादन गरेको छ, अन्तमा ‘इति कौटिल्य’ अर्थात् कौटिल्यको मत छ- इस तरिका भन्एर कौटिल्य नामको लागि आफ्नो अधिक पक्षपात प्रदर्शित गरेको छ। तर यो सर्वथा निर्विवाद छ कि विष्णुगुप्त तथा कौटिल्य अभिन्न व्यक्ति थिए। उत्तरकालीन दण्डी कविले यसलाई आचार्य विष्णुगुप्त नामले यदि कहा छ, त बाणभट्टले यसलाई नै कौटिल्य नामले पुकारा छ। दुवैको कथन छ कि यस आचार्यले ‘दण्डनीति’ अथवा ‘अर्थशास्त्र’को रचना गर्‍यो।

पञ्चतन्त्रमा त्यहि आचार्यको नाम चाणक्य दिइएको छ, जुन अर्थशास्त्रको रचयिता छ। कवि विशाखदत्त-प्रणीत सुप्रसिद्ध नाटक ‘मुद्राराक्षस’मा चाणक्यको कहिल्यै कौटिल्य तथा कहिल्यै विष्णुगुप्त नामले सम्बोधित गरिएको छ। भन्छन्ं कि अन्तिम महाराज नन्द (योगानन्द)ले आफ्नो मन्त्री शकटारको श्राद्धको लागि ब्राह्मणहरूलाई एकत्र गर्नको लागि कहा। शकटार राजा द्वारा पूर्वमा गरियो कुनै अपमान देखि पीडित थियो। उनले एक यस्तो क्रोधी ब्राह्मणको ढूंढना शुरू किया, जुन श्राद्धमा उपस्थित भएर राजाको आफ्नो ब्रह्मतेज देखि भस्म गरेर दे। खोज गर्दै उनले एक कुरूप, कृष्णकाय ब्राह्मणको देख्यो, जुन कुनै जंगलमा कांटेदार झाडियहरूलाई काट रहयो थियो र उनको जराहरूमा खट्टा दही डाल रहयो थियो। शकटार द्वारा यसको कारण पूछे गए पछि उन ब्राह्मणले कहा, ‘‘इन झाडियोंको कांटोंको चुभने देखि मेरो पिताको देहान्त भयो अत: म यिनलाई समूचा नष्ट गरेर रहयो हूं।’’

इस क्रोधी ब्राह्मणको शकटारले उपयुक्त, निमन्त्रण-योग्य ब्राह्मण जाना र उससे महाराज नन्द द्वारा आयोजित ब्रह्मभोजमा उपस्थित भएको प्रार्थना गर्‍यो। ब्राह्मणले यस निमन्त्रणको सहर्ष स्वीकार गर्‍यो। नियत समयमा जब त्यो ब्राह्मण ब्रह्मभोजको लागि उपस्थित भयो, मन्त्री शकटारले आदरपूर्वक उसलाई सर्वप्रथम आसनमा विराजमान किया। ब्रह्मभोज आरम्भ भए पछि जब महाराज नन्द ब्राह्मणहरूको दर्शन गर्नको लागि आए त सर्वप्रथम एक कुरूप कृष्णकाय, भीषण व्यक्तिको देखेर अति क्रुद्ध भएर भन्न लगे, ‘‘इस चाण्डालको ब्रह्मभोजमा किन लाया गएको छ ?’’ ब्राह्मण यस अपमानको सहन न गरेर सका र उनले भोजन छोडेर तत्काल आफ्नो शिखा खोलते भएका यो प्रतिज्ञाको : ‘‘जब सम्म म नन्द वंशको समूल नष्ट गरेर आफ्नो यस अपमानको बदला हैनले लूंगा, तब सम्म म शिखा-बन्धन न करूंगा।’’ यस्तो गर्जना करता भयो त्यो ब्राह्मण ब्रह्मभोज देखि उठएर चला्यो। शकटार आफ्नो इच्छाको पूर्ण होता भयो देखेर अति प्रसन्न भयो।

यहि ब्राह्मण ने, जुन चाणक्य थियो, आफ्नो मन्त्रशक्ति द्वारा एक्लै नै नन्द राजाहरूको नाश गरे र मौर्य चन्द्रगुप्त को, जुन स्वयं आफ्नो पिता नन्द द्वारा अपमानित भएर राज्यमा अधिकार गर्नको चिन्तामा थियो, भारतवर्षको प्रथम सम्राटको रूपमा प्रतिष्ठित किया। भारत उन समय जनपदहरूमा बंटा भएको थियो, जसमा छोटे-छोटे राजा मान्छे शासन गर्थे। चाणक्यले उन सबैलाई मौर्य चन्द्रगुप्तको अधीन गरे र पहिलो पल्ट भारतको एक साम्राज्यमा संगठित किया। त्यहि साम्राज्यको चन्द्रगुप्तको पौत्र सम्राट अशोकले धर्म-विजयहरू द्वारा अफगानिस्तान देखि दक्षिण सम्म र बंगाल देखि काठियावाड सम्म विस्तृत किया। इन्हीं मौर्य सम्राटों द्वारा वस्तुत: भारतको एकराष्ट्र रूप सर्वप्रथम विकसित भयो, जसको मूल श्रेय त्यसै नीति-विशारद, कूटनीतिज्ञ, दूरद्रष्टा ब्राह्मणको छ, जसलाई कौटिल्य, चाणक्य या विष्णुगुप्त नामहरू देखि कहा गएको छ।

‘अर्थशास्त्र’को रचना ‘शासन-विधि’को रूपमा प्रथम मौर्य सम्राट चन्द्रगुप्तको लागि गरियो। अत: यसको रचनाको काल त्यहि मानन उचित छ, जुन सम्राट चन्द्रगुप्तको काल छ। पुरातत्त्ववेत्ता विद्वानहरूले यो काल 321 ई.पू. देखि 296 ई.पू.तक निश्चित गरेको छ। धेरै अन्य विद्वान सम्राट सेण्ड्राकोटस (जो यूनानी इतिहासमा सम्राट चन्द्रगुप्तको पर्यायवाची है)को आधारमा निश्चितको भए यस तिथिको स्वीकार गर्दैनन्।

इस ‘अर्थशास्त्र’को विषय के छ ? जस्तै माथि कहा गएको छ-यसको मुख्य विषय शासन-विधि अथवा शासन-विज्ञान है: ‘‘कौटिल्येन नरेन्द्रार्थे शासनस्य विधि: कृत:।’’ यिनी शब्दहरू देखि स्पष्ट छ कि आचार्यले यसको रचना राजनीति-शास्त्र तथा विशेषतया शासन-प्रबन्धको विधिको रूपमा गर्‍यो। अर्थशास्त्रको विषय-सूचीको देखने देखि (जहां अमात्योत्पात, मन्त्राधिकार, दूत-प्रणिधि, अध्यक्ष-नियुक्ति, दण्डकर्म, षाड्गुण्यसमुद्देश्य, राजराज्ययो: व्यसन-चिन्ता, बलहरूपादान-काल, स्कन्धावार-निवेश, कूट-युद्ध, मन्त्र-युद्ध इत्यादि विषयहरूको उल्लेख छ) यो सर्वथा प्रमाणित हुन्छ कि यसलाई आजकल कहे जाने वाला अर्थशास्त्र (इकोनोमिक्स)को पुस्तक भन्न भूल छ। प्रथम अधिकरणको प्रारम्भमा नै स्वयं आचार्यले यसलाई दण्ड नीति नामले सूचित गरे

शुक्राचार्यले दण्डनीतिको यति महत्त्वपूर्ण विद्या बतलाया छ कि यसमा अन्य सबै विद्याहरूको अन्तर्भाव मान लिएको छ-किनकी ‘शस्त्रेण रक्षिते देशहरू शास्त्रचिन्ता प्रवर्तते’को उक्तिको अनुसार शस्त्र (दण्ड) द्वारा सुशासित तथा सुरक्षित देशमा नै वेद आदि अन्य शास्त्रहरूको चिन्ता या अनुशीलन हुन सक्छ। अत: दण्डनीतिको अन्य सबै विद्याहरूको आधारभूत विद्याको रूपमा स्वीकार गर्न आवश्यक छ, र त्यहि दण्डनीति अर्थशास्त्र छ।

जसे आजकल अर्थशास्त्र कहा जान्छ, उनको लागि वार्ता शब्दको प्रयोग गरिएको छ, यद्यपि यो शब्द पूर्णतया अर्थशास्त्रको द्योतक हैन। कौटिल्यले वार्ताको तीन अंग कहे हैं-कृषि, वाणिज्य तथा पशु-पालन, जिनसे प्राय: वृत्ति या जीविकाको उपार्जन गरिन्थ्यो। मनु, याज्ञवल्क्य आदि शास्त्रकारोंले पनि यिनी तीन अंगहरू वाला वार्ताशास्त्रको स्वीकार गरेको छ। पछि शुक्राचार्यले यस वार्तामा कुसीद (बैंकिग)को पनि वृत्तिको साधन-रूपमा सम्मिलित गर्‍यो छ। तर अर्थशास्त्रको सबै शास्त्रकारोंले दण्डनीति, राजनीति अथवा शासनविज्ञानको रूपमा नै वर्णित गरेको छ। अत: ‘कौटिल्य अर्थशास्त्र’को राजनीतिको पुस्तक समझना नै ठीक हुनेछ न कि सम्पत्तिशास्त्रको पुस्तक। वैसे यसमा कहीं-कहीं सम्पत्तिशास्त्रको धनोत्पादन, धनोपभोग तथा धन-विनिमय, धन-विभाजन आदि विषयहरूको पनि प्रासंगिक चर्चाको गई छ। ‘कौटिल्य अर्थशास्त्र’को प्रथम अधिकरणको प्रारम्भिक वचन यस सम्बन्धमा अधिक प्रकाश हालन वाला हो:

‘‘पृथिव्या लाभे पालने च यावन्त्यर्थशास्त्राणि पूर्वाचार्ये: प्रस्तावितानि, प्रायश: तानि संहृत्य एकमिदमर्थशास्त्र कृतम्।’’

अर्थात्-प्राचीन आचार्‍योंले पृथ्वी जीतन र पालनको उपाय बतलाने वाला जति अर्थशास्त्र लिखे छन्, प्रायः उन सबैको सार लिएर यस एक अर्थशास्त्रको निर्माण गरिएको छ।

यो उद्धरण अर्थशास्त्रको विषय लाई जहाँ स्पष्ट गर्दछ, वहां यस सत्यको पनि प्रकाशित गर्दछ कि ‘कौटिल्य अर्थशास्त्र’ भन्दा पहिले अनेक आचार्‍योंले अर्थशास्त्रको रचनाहरू कीं, जसको उद्देश्य पृथ्वी-विजय तथा उनको पालनको उपायहरूको प्रतिपादन गर्न थियो। उन आचार्‍योंले अर्थशास्त्रको रचनाहरू कीं, जसको उद्देश्य पृथ्वी-विजय तथा उनको पालनको उपायहरूको प्रतिपादन गर्न थियो। उन आचार्‍यों तथा उनको सम्प्रदायोंको केही नामहरूको निर्देशन ‘कौटिल्य अर्थशास्त्र’मा गरिएको छ, यद्यपि उनको कृतियां आज उपलब्ध पनि हुदैनं। यो नाम निम्नलिखित है:

(1) मानव-मनुको अनुयायी (2) बार्हस्पत्य-बृहस्पतिको अनुगामी (3) औशनस-उशना अथवा शुक्राचार्यको मतानुयायी (4) भारद्वाज (द्रोणाचार्य) (5) विशालाक्ष (6) पराशर (7) पिशुन (नारद) (8) कौणपदन्त (भीष्म) (9) वाताव्याधि (उद्धव) (10) बाहुदन्ती-पुत्र (इन्द्र)।

अर्थशास्त्रको यिनी दस सम्प्रदायोंको आचार्यहरूमा प्राय: सबैको सम्बन्धमा केहि-न-केहि ज्ञात छ, तर विशालाक्षको बारेमा धेरै कम परिचय प्राप्त हुन्छ। यिनी नामहरू देखि यो त अत्यन्त स्पष्ट छ कि अर्थशास्त्र नीतिशास्त्रको प्रति अनेक महान विचारकों तथा दार्शनिकहरूको ध्यान गयो र यस विषयमा एक उज्जवल साहित्यको निर्माण भयो। आज त्यो साहित्य लुप्त हो चुका छ। अनेक विदेशी आक्रमणहरू तथा राज्यक्रान्तियोंको कारण यस साहित्यको नाम-मात्र शेष रह्यो छ, तर जितना पनि साहित्य अवशिष्ट छ त्यो एक विस्तृत अर्थशास्त्रीय परम्पराको संकेत गर्दछ। ‘कौटिल्य अर्थशास्त्र’मा यिनी पूर्वाचार्‍योंको विभिन्न मतहरूको स्थान-स्थानमा संग्रह गरिएको छ र उनको शासन-सम्बन्धी सिद्धान्तहरूको विश्लेषणात्मक विवेचन गरिएको छ।

इस अर्थशा्स्त्रमा एक यस्तो शासन-पद्धतिको विधान गरिएको छ जसमा राजा या शासक प्रजाको कल्याण सम्पादन गर्नको लागि शासन गर्दछ। राजा स्वेच्छाचारी भएर शासन हैन गरेर सकता। उसलाई मन्त्रिपरिषद्को सहायता प्राप्त गरेर नै प्रजामा शासन गर्न हुन्छ। राज्य-पुरोहित राजामा अंकुशको समान छ, जुन धर्म-मार्ग देखि च्युत भए पछि राजाको नियन्त्रण गर्न सक्छ र उसलाई कर्तव्य-पालनको लागि विवश गर्न सक्छ। सर्वलोकहितकारी राष्ट्रको जुन स्वरूप कौटिल्यको अभिप्रेत छ, त्यो ‘अर्थशास्त्र’को निम्नलिखित वचन देखि स्पष्ट छ-

प्रजा सुखे सुखं राज्ञ: प्रजानां च हिते हितम्। नात्मप्रियं प्रियं राज्ञ: प्रजानां तँ प्रियं प्रियम्।। (1/19)

अर्थात्-प्रजाको सुखमा राजाको सुख छ, प्रजाके हितमा उनको हित छ। राजाको आफ्नो प्रिय (स्वार्थ) केही छैन, प्रजाको प्रिय नै उनको प्रिय छ।

यो सत्य छ कि कौटिल्यले राष्ट्रको रक्षाको लागि गुप्त प्रणिधियोंको एक विशाल संगठनको वर्णन गरेको छ। शत्रुनाशको लागि विषकन्या, गणिका, औपनिषदिक प्रयोग, अभिचार मन्त्र आदि अनैतिक एवं अनुचित उपायहरूको विधान हो र यस उद्देश्यको प्राप्तिको लागि महान धन-व्यय तथा धन-क्षयको पनि (सुमहताऽपि क्षयव्ययेन शत्रुविनाशोऽभ्युपगन्तव्य:) राष्ट्र-नीतिको अनुकूल घोषित गरेको छ।

‘कौटिल्य अर्थशास्त्र’मा यस्तो चर्चाहरूको देखेर नै मुद्राराक्षसकार कवि विशाखादत्त चाणक्यको कुटिलमति (कौटिल्य: कुटिलमतिः) कहा छ र बाणभट्टले ‘कौटिल्य अर्थशास्त्र’को ‘निर्गुण’ तथा ‘अतिनृशंसप्रायोपदेशम्’ (निर्दयता तथा नृशंसताको उपदेश दिन वाला) भन्एर निन्दित बतलाया छ। ‘मञ्जुश्री मूलकल्प नामको एक नवीन उपलब्ध ऐतिहासिक कृतिमा कौटिल्यको ‘दुर्मति’, क्रोधन र ‘पापक’ पुकारकर गर्हाको पात्र प्रदर्शित गरिएको छ।

प्राच्यविद्याको विशेषज्ञ अनेक आधुनिक पाश्चात्य विद्वानहरूले पनि उपर्युक्त अनैतिक व्यवस्थाहरूको देखेर कौटिल्यको तुलना यूरोपको प्रसिद्ध लेखक र राजनीतिज्ञ मेकियावली देखिको छ, जसले आफ्नो पुस्तक ‘दि प्रिन्स’मा राजाको लक्ष्य-प्राप्तिको लागि उचित अनुचित सबै साधनहरूको आश्रय लिनको उपदेश दिए छ। विण्टरनिट्ज आदि पाश्चात्य विद्वान् कौटिल्य तथा मेकियावलीमा निम्नलिखित समानताहरू प्रदर्शित गर्छन:

(क) मेकियावली र कौटिल्य दुवै राष्ट्रको नै सबै केही समझते छन्। उनी राष्ट्रको आफ्नोमा नै उद्देश्य मानछन। (ख) कौटिल्य-नीतिको मुख्य आधार छ, ‘आत्मोदय: परग्लानि;’ अर्थात् दूसरोंको हानिमा आफ्नो अभ्युदय गर्न। मेकियावलीले पनि दोस्रो देशहरूको हानिमा आफ्नो देशको अभिवृद्धि गर्नको पक्ष-पोषण गरेको छ। दुवै एक समान स्वीकार गर्छन कि यस प्रयोजनको सिद्धिको लागि कति पनि धन तथा जनको व्यय देखि शत्रुको विनाश अवश्य गर्नु पर्छ। (ग) आफ्नो उद्देश्यको सिद्धिको लागि कुनै पनि साधन, नैतिक या अनैतिक,को आश्रय लिन अनुचित छैन। मेकियावली र कौटिल्य दुवैको मत छ कि साध्यको सिद्ध गर्न नै राजाको एकमात्र लक्ष्य हुनु चाहिए। साधनहरूको औचित्य या अनौचित्यको उसलाई चिन्ता हैन करनी चाहिए।

(घ) दुवै युद्धको राष्ट्र-नीतिको आवश्यक अङ्ग मानछन। दुवैको सम्मतिमा प्रत्येक राष्ट्रको युद्धको लागि उद्यत रहनु पर्छ, किन भनें त्यहिको द्वारा देशको सीमा तथा प्रभावको विस्तार हुन सक्छ। (ङ) आफ्नो प्रजामा आतंक स्थापित गरेर दृढता तथा निर्दयता देखि उनमा शासन गर्न दुवै एक समान प्रतिपादित गर्छन। दुवै एक विशाल सुसंगठित गुप्तचर विभाग गर्‍यो स्थापनाको समर्थन गर्छन, जुन प्रजाको प्रत्येक पार्श्वमा प्रवेश गरेर राजाको प्रति उनको भक्तिको परीक्षा करे र शत्रु देखि सहानुभूति राखन वाला मान्छेको गुप्त उपायहरू देखि नष्ट गर्नको यत्न करे।

हमारी सम्पतिमा कौटिल्य तथा मेकियावलीमा यस्तो सदृशता दिखाना युक्तिसंगत हैन। निस्सन्देह कौटिल्य पनि मेकियावलीको समान यथार्थवादी थियो र केवल आदर्शवादको अनुयायी थिएन। तर यो भन्न कि कौटिल्यले धर्म या नैतिकताको सर्वथा तिलांञ्जलि दियो थियो, सत्यताको विपरीत हुनेछ। कौटिल्यले ‘अर्थशास्त्र’को प्रथम अधिकरणमा नै स्थापनाको है;

तस्मात् स्वधर्म भूतानां राजा न व्यभिचारयेत्। स्वधर्म सन्दधानो हि, प्रेत्य चेह न नन्दति।। (1/3)

अर्थात्- राजा प्रजाको आफ्नो धर्म देखि च्युत न होने दे। राजा पनि आफ्नो धर्मको आचरण करे। जुन राजा आफ्नो धर्मको यस भांति आचरण गर्दछ, त्यो यस लोक र परलोकमा सुखी रहन्छ।

यहि प्रथम अधिकरणमा नै राजा द्वारा अमर्यादाहरूको व्यवस्थित गरे पछि पनि बल दिइएको छ र वर्ण तथा आश्रम-व्यवस्थाको सुदृढ गर्नको लागि आदेश दिइएको छ। यहाँमा त्रयी तथा वैदिक अनुष्ठानको प्रजाको संरक्षणको मूल आधार बतलाया गएको छ। कौटिल्यले स्थान-स्थानमा राजाको वृद्धोंको संगत गर्न वाला, विद्याले विनम्र, जितेन्द्रिय र काम-क्रोध आदि शत्रु-षड्वर्गको दमन गर्न वाला कहा छ। यस्तो राजा अधार्मिक अथवा अत्याचारी बनएर कुन प्रकार प्रजा-पीडन गर्न सक्छ ? यसको विपरीत राजाको प्रजाको लागि पितृ-तुल्य कहा गएको छ, जुन आफ्नो प्रजाको पालन-पोषण, संवर्धन, संरक्षण, भरण, शिक्षण इत्यादि त्यस्तो नै गर्दछ जस्तो त्यो आफ्नो सन्तानको गर्दछ। यो ठीक छ कि कौटिल्यले शत्रुनाशको लागि अनैतिक उपायहरूको गर्नको पनि उपदेश दिए छ। तर यस सम्बन्धमा अर्थशास्त्रको निम्न वचनको हैन भूलना चाहिए:

एवं दूष्येषु अधार्मिकेषु वर्तेत, न इतरेषु। (5/2)

अर्थात्- यिनी कूटनीतिको उपायहरूको व्यवहार केवल अधार्मिक एवं दुष्ट मान्छे सँग नै करे, धार्मिक मान्छे सँग हैन। (धर्मयुद्धमा पनि अधार्मिक व्यवहार सर्वथा वर्जित थियो। केवल कूट-युद्धमा अधार्मिक शत्रुको नष्ट गर्नको लागि यसको प्रयोग गरे जा सकता थियो।)

इस क्रोधी ब्राह्मणको शकटारले उपयुक्त, निमन्त्रण-योग्य ब्राह्मण जाना र उससे महाराज नन्द द्वारा आयोजित ब्रह्मभोजमा उपस्थित भएको प्रार्थना गर्‍यो। ब्राह्मणले यस निमन्त्रणको सहर्ष स्वीकार गर्‍यो। नियत समयमा जब त्यो ब्राह्मण ब्रह्मभोजको लागि उपस्थित भयो, मन्त्री शकटारले आदरपूर्वक उसलाई सर्वप्रथम आसनमा विराजमान किया। ब्रह्मभोज आरम्भ भए पछि जब महाराज नन्द ब्राह्मणहरूको दर्शन गर्नको लागि आए त सर्वप्रथम एक कुरूप कृष्णकाय, भीषण व्यक्तिको देखेर अति क्रुद्ध भएर भन्न लगे, ‘‘इस चाण्डालको ब्रह्मभोजमा किन लाया गएको छ ?’’ ब्राह्मण यस अपमानको सहन न गरेर सका र उनले भोजन छोडेर तत्काल आफ्नो शिखा खोलते भएका यो प्रतिज्ञाको : ‘‘जब सम्म म नन्द वंशको समूल नष्ट गरेर आफ्नो यस अपमानको बदला हैनले लूंगा, तब सम्म म शिखा-बन्धन न करूंगा।’’ यस्तो गर्जना करता भयो त्यो ब्राह्मण ब्रह्मभोज देखि उठएर चला्यो। शकटार आफ्नो इच्छाको पूर्ण होता भयो देखेर अति प्रसन्न भयो।

वाह्य सूत्र

• चाणक्यनीति - संस्कृत मूल श्लोकसँग हिन्दी पद्य र हिन्दीमा अर्थ।
• चानक्य नीति (गूगल पुस्तक)
• कौटिल्य -को बारेमा मणिशंकर प्रसादको विचार
• चाणक्यको अनमोल विचार (Chanakya Quotes in Hindi)

This article has been translated possibly either from English Wikipedia or from Hindi Wikipedia using Google Translation and then by using Nepali Wikipedia Translator or Online Nepali Wikipedia Translator The translated text might have some typos and erros. You can edit to fix this by clicking here नेपालीमा अनुबाद गर्नुहोस:यो पृष्ठ चाणक्य बाट नेपाली विकीपिडियामा उल्था गरिएको हो । यसमा व्याकरणहरु को शुद्धता लाइ सच्याउन पर्ने हुन सक्छ । त्यसको लागि यस पृष्ठलाइ सम्पादन गर्न सक्नुहुन्छ।