कैलोनिर्गम घाँसेफिस्टो

कैलोनिर्गम घाँसेफिस्टो
संरक्षण स्थिति
सङ्कटापन्न  (आइयुसिएन ३.१)
वैज्ञानिक वर्गीकरण
जगत:	जन्तु जगत
सङ्घ:	हाड भएका
वर्ग:	पंक्षी
गण:	Passeriformes
कुल:	Cisticolidae
वंश:	Prinia
प्रजाति:	P. burnesii
वैज्ञानिक नाम
Prinia burnesii ब्लिथ

कैलोनिर्गम घाँसेफिस्टो नेपालमा पाइने एक प्रकारको चराको नाम हो । यसलाई अङ्ग्रेजीमा रफस-भेन्टेड प्रिनिया (Rufous-vented Prinia) भनिन्छ ।

कैलोनिर्गम घाँसे फिस्टो (रुफस-भेन्टेड प्रिनिया) ( ल्याटिसिला बर्नेसी ) पाकिस्तान, उत्तरपश्चिमी भारत र नेपालमा पाइने पेलोर्नाइडे परिवारको सानो फिस्टो हो।

वर्गीकरण

सन् १८४४ मा अंग्रेजी प्राणीशास्त्री एडवर्ड ब्लिथले युरीसेरकस बर्नेसी नामक द्विपदीय नाम अन्तर्गत कैलोनिर्गम घाँसे फिस्टोको वर्णन गरेका थिए । यसको नाम अलेक्ज्याण्डर बर्नेसको नामबाट राखिएको हो ।

दुई उप-प्रजातिहरू पहिचान गरिएका छन्:

एल. बी. बर्नेसी (ब्लिथ, १८४४) - पाकिस्तान र उत्तरपश्चिम भारत

L. b. नेपालीकोला बराल, बस्नेत, चौधरी, बी, चौधरी, एच, गिरी र सोम, २००८ - नेपाल

विवरण

कैलोनिर्गम घाँसे फिस्टोहरू औसत १७ सेन्टिमिटर (६.७ इन्च) लामो हुन्छन् जसको पखेटाको लम्बाइ मोडबाट टुप्पोसम्म ५.३ सेन्टिमिटर (२.१ इन्च) (महिला) वा ५.५ सेन्टिमिटर (२.२ इन्च) (पुरुष) देखि ५.९ सेन्टिमिटर (२.३ इन्च) सम्म हुन्छ। वयस्कहरूको माथिल्लो भाग चिसो खैरो रंगको हुन्छ, बाहेक घाँटीको पछाडि र माथिल्लो ढाडमा रहेको क्षेत्रले छुट्टै रङ्ग बनाउँछ। गाढा गाढा धर्काहरू निधारबाट सुरु हुन्छन् र पछाडि फिक्का हुन्छन्। मुनिका भागहरू सेतो हुन्छन् जसमा खैरो रङ्ग हुन्छ र भागहरूमा गाढा धर्काहरू हुन्छन्। पुच्छरको मुनिको भाग चम्किलो खैरो हुन्छ। पखेटाको माथिल्लो सतहमा गुप्त प्वाँखहरू र तिनीहरूको फिक्का किनारहरूद्वारा बनेको हुन्छ। पखेटा हल्का खैरो र सेतो हुन्छ। पखेटाको उडान खैरो खैरो हुन्छन् जब पखेटा फोल्ड गरिन्छ, प्राथमिकहरू तृतीयक भन्दा बाहिर मुश्किलले फैलिन्छन्। पुच्छरको रङ्ग खैरो वा जैतुन-खैरो हुन्छ र यसको टुप्पो फुस्रो जस्तो हुन्छ। पुच्छर ८.७ देखि ११.५ सेन्टिमिटर (३.४ देखि ४.५ इन्च) लामो र कडा रूपमा स्नातक हुन्छ, अर्थात्, बाहिरी प्वाँखको जोडी मध्य जोडी जत्तिकै एक तिहाइ मात्र लामो हुन्छ। टाउकोमा स्पष्ट सेतो आँखाको घेरा, सेतो लोर र गाढा धर्का भएका सेतो गालाहरू देखिन्छन्।

माथिल्लो जुरो सिङ-खैरो रंगको हुन्छ; तल्लो, पराल-खैरो वा मासु-खैरो हुन्छ । आँखा खैरो हल्कापनमा थोरै फरक हुन्छन्। खुट्टाहरू मासु-रंगको वा फिक्का खैरो हुन्छन्।

जेठदेखि साउनसम्म प्वाँखहरू झर्छन्, विशेष गरी पुच्छर जुन ताजा प्वाँखहरू भन्दा धेरै छोटो हुन सक्छ र फुस्रो टुप्पोहरू हराइरहेका हुन्छन्। सामान्यतया भदौ तिर सम्म झर्न छोड्छ।

किशोर प्वाँखहरू उस्तै हुन्छन् तर तिनीहरूको प्वाँख खुकुलो, फुल्ने हुन्छ। तिनीहरूको पछाडि थोरै वा कुनै पनि धर्काहरू हुँदैनन् र तिनीहरूको पुच्छरको टुप्पो खैरो रंगको हुँदैन, तर फुस्रो रंगको हुन्छ। तिनीहरू वयस्कको टाउको र शरीरको प्वाँखमा पग्लिन्छन्, उडेको लगभग ४ देखि ६ हप्ता पछि आफ्नो उड्ने प्वाँखहरू कायम राख्छन्।

बोलीहरूमा "एक घरघराहट फिज र एक शान्त, धेरै छिटो नाकको आवाज" समावेश छ। यो गीतलाई लगभग ४ सेकेन्ड लामो, तरल र ठूलो आवाजको फिस्टोको रूपमा वर्णन गरिएको छ, जुन डनकको आवाजसँग तुलना गर्न सकिन्छ ।

दायरा र बासस्थान

यहाँ खोजी गरिए अनुसार, यो चरा पाकिस्तानको सिन्धु नदीको मैदान र पञ्जाब (भारत) मा छेउछाउमा मात्र पाइन्छ । (यद्यपि, आसाम र बंगलादेशको दलदल घाँसे फिस्टो  प्रायः यस प्रजातिसँग मिसिन्छ।) यो विभिन्न प्रकारका लामो घाँसे मैदानहरूमा बस्छ , विशेष गरी सरखान ( सच्चरम ) को मैदानहरू तर हात्ती घाँस र एक्रा घाँसका मैदानहरू पनि, कहिलेकाहीं जहाँ बबूलको साथ र तामारिस्कहरूमा पाइन्छ। यो अग्लो घाँसका छरिएका हाँगाहरू र नर्कटका किनारहरू भएका मरुभूमिहरूमा पनि हुन सक्छ । यसले ठूला नदीहरू र तिनीहरूका सहायक नदीहरू वा दलदलहरूको वरपर बस्न मन पराउँछ।

व्यवहार

यो प्रजातिको घाँसे टसकहरू तलतिर घुम्छ उफ्रिन्छ र आफ्नो बाटो बनाउँदै, प्रायः सानो समूहमा, किराहरू खान्छ । यसले सामान्यतया आफ्नो पुच्छरलाई थोरै बाङ्गो बनाउँछ। जब यो उड्छ, जुन कुरा निम्त्याउन गाह्रो हुन्छ, यो नजिककि ठाउँमा मात्र जान्छ। प्रजनन मौसममा, जब यो बिहान र साँझ गीत गाउँछ, यसलाई फेला पार्न सजिलो हुन्छ।

स्थिति

अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण संघले कैलोनिर्गम घाँसे फिस्टोको संरक्षण स्थितिलाई लगभग खतरामा परेको मूल्याङ्कन गरेको छ। यो पञ्जाब र उत्तरी सिन्धमा स्थानीय रूपमा सामान्य वा प्रशस्त मात्रामा पाइन्छ तर दक्षिणी सिन्धमा धेरै दुर्लभ छ।