सामग्रीमा जानुहोस्

ग्राम पञ्चायत

विकिपिडिया, एक स्वतन्त्र विश्वकोशबाट
ग्राम पञ्चायत
प्रकारस्थानीय सरकार
भागपञ्चायत समिति
स्थापना२ अक्टोबर १९५९
व्यवस्थापिका
नामग्रामसभा
कार्यकारिणी
मन्त्रिमण्डल
नियुक्तिकर्ताखण्ड विकास अधिकारी
न्यायपालिका
अदालतन्याय पञ्चायत

ग्राम पञ्चायत भारतीय गाउँहरूमा एक आधारभूत शासक संस्था हो। यो एउटा राजनीतिक संस्था हो, जसले गाउँको मन्त्रिपरिषदको रूपमा काम गर्छ। ग्रामसभाले ग्राम पञ्चायतको सामान्य निकायको रूपमा काम गर्छ। ग्राम पञ्चायतका सदस्यहरू जनताबाट प्रत्यक्ष निर्वाचित हुन्छन्। ग्राम पञ्चायतको अध्यक्षलाई प्रधान वा सरपञ्च भनिन्छ। भारतमा लगभग २५०,००० ग्राम पञ्चायत छन्।[१][२]

इतिहास[सम्पादन गर्नुहोस्]

भारतका विभिन्न राज्यहरूमा स्थापित, पञ्चायत राज प्रणालीमा तीन तहहरू छन्: जिल्ला परिषद, जिल्ला स्तरमा; पञ्चायत समिति, ब्लक स्तरमा; र गाउँ स्तरमा ग्राम पञ्चायत। राजस्थान ग्राम पञ्चायत स्थापना गर्ने पहिलो राज्य थियो, बगदारी गाउँ (नागौर जिल्ला) पहिलो गाउँ हो जहाँ ग्राम पञ्चायत स्थापना भएको थियो, २ अक्टोबर १९५९ मा।[३]

सन् १९९२ मा, ग्राम पञ्चायतको संस्था लोकतन्त्र गहिरो गर्न को लागि परिमार्जन गरियो। संविधानको ७३औँ संशोधनले स्थानीय स्वशासनको संस्थाको रूपमा पञ्चायतहरूलाई तीनवटा प्रशासनिक तहमा सञ्चालनका लागि आधारभूत संरचनासहितको पुन: परिचय दियो; गाउँहरू, गाउँहरू र जिल्लाहरूको समूह।[४]

संरचना[सम्पादन गर्नुहोस्]

ग्राम पञ्चायतहरू पञ्चायत राज संस्थाहरूको सबैभन्दा तल्लो तहमा छन्, जसको कानूनी अधिकार सन् १९९२ को ७३औँ संवैधानिक संशोधन हो, जुन ग्रामीण स्थानीय सरकारहरूसँग सम्बन्धित छ।[५]

  • जिल्ला (वा सर्वोच्च) स्तरमा पञ्चायत
  • मध्यवर्ती स्तरमा पञ्चायत
  • आधार स्तरमा पञ्चायत

ग्राम पञ्चायतलाई वडाहरूमा विभाजन गरिएको छ र प्रत्येक वार्डको प्रतिनिधित्व वार्ड सदस्य वा आयुक्तद्वारा गरिन्छ, जसलाई पञ्च वा पञ्चायत सदस्य पनि भनिन्छ, जसलाई गाउँलेहरूद्वारा प्रत्यक्ष रूपमा निर्वाचित गरिन्छ। पञ्चायतको अध्यक्षता गाउँको अध्यक्षले गर्छ, जसलाई सरपंच भनेर चिनिन्छ। निर्वाचित प्रतिनिधिको कार्यकाल पाँच वर्षको हुन्छ। पञ्चायतको सचिव एक गैर-निर्वाचित प्रतिनिधि हो, राज्य सरकारले पञ्चायत गतिविधिहरूको निरीक्षण गर्न नियुक्त गर्दछ।[६]

संरचना
भारत गणतन्त्र
राज्यकेन्द्र शासित प्रदेश
विभाग
जिल्ला
खण्ड
(तहसील/तालुका)
नगर निगम
(नगर निगम/महानगरपालिका)
नगरपालिकानगर पञ्चायत
गाउँ
(ग्राम पञ्चायत/ग्रामसभा)
वडा

कार्यहरू[सम्पादन गर्नुहोस्]

  • प्रशासनिक कार्यहरू
    • सार्वजनिक कार्य र कल्याणकारी कार्यहरू, जस्तै सडक, नाली, पुल, र इनारहरूको मर्मत, मर्मत र निर्माण।
    • सडक बत्तीहरू स्थापना र मर्मत गर्नु।[७]
    • प्राथमिक शिक्षा दिने।
  • सामाजिक र आर्थिक कार्यहरू (अनिवार्य छैन)
    • पुस्तकालय, विवाह हल आदि निर्माण गर्ने।
    • सुपथ मुल्य पसल तथा सहकारी ऋण संस्था स्थापना र सञ्चालन गर्ने।
    • बगैँचा, पोखरी र बगैँचाहरू स्थापना गर्ने।[७]
  • न्यायिक कार्यहरू (न्याय पञ्चायत; राज्य न्यायिक सेवाले क्षेत्राधिकार निर्धारण गर्दछ।)
    • छिटो र सस्तो न्याय सुनिश्चित गर्ने।
    • भारु १०० सम्म जरिवाना गर्न सक्नेछ।
    • वकिलहरूले प्रतिनिधित्व गर्दैनन्।[७]

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्नुहोस्]

  1. Chaturvedi, Mahesh Chandra (२०१२), India's waters., Boca Raton, Florida: CRC Press, पृ: ७४, आइएसबिएन 978-1439872833, अन्तिम पहुँच १४ जुलाई २०१५ 
  2. "Ground Rules", Scroll.in, अन्तिम पहुँच ४ डिसेम्बर २०२० 
  3. "Panchayati Raj – History", www.rajpanchayat.rajasthan.gov.in, अन्तिम पहुँच २०२०-१२-०१ 
  4. Sapra, Ipsita (फेब्रुअरी २०१३), "Living in the villages", Rural Democracy, D+C Development and Cooperation, अन्तिम पहुँच २४ अप्रिल २०१५ 
  5. Benoy Banerjee; Irfaan Khan; Rajeev Kumar (२००६), Chapter Eight: Local Governments, "India Constitution at Work: Textbook in Political Science for Class XI", Aglasem.com (National Council of Educational Research and Training), आइएसबिएन 81-7450-550-4, अन्तिम पहुँच २९ अगस्ट २०२० 
  6. Social Science (अङ्ग्रेजीमा), Vk Publications, पृ: ११७, आइएसबिएन 9788179732144 
  7. ७.० ७.१ ७.२ "Panchayati Raj System in India | Definition, Examples, Diagrams", www.toppr.com (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच ४ डिसेम्बर २०२०