छत्रसाल

विकिपिडिया, एक स्वतन्त्र विश्वकोशबाट
Jump to navigation Jump to search
छत्रसाल
बुन्देलखण्ड को महाराजा
Maharaja Chhatrasal 1.jpg
Ruler of Bundelkhand
शासनकाल१६७५–१७३१
पुर्वाधिकारीPost established
उत्तराधिकारीHarde Sah (Panna State)
Jagat Rai (Jaitpur State)
Bharti Chand (Jaso State)
जीवनसाथीDev Kunwari,
Ruhaani Bai (protected)
सन्तानHarde Sah
Jagat Rai
Bharti Chand
Mastani
वंशBundela
पिताChampat Rai
माताLal Kunwar
जन्म(१६४९-०५-०४)४ मे १६४९
Kachar Kachnai,
Mughal Empire
(Present day:
Kachar Kachnai,
Tikamgarh District,
Madhya Pradesh,
India)
मृत्यु२० डिसेम्बर १७३१(१७३१-१२-२०) (८२ वर्ष)
धर्मHinduism

महाराजा छत्रसाल (४ मे १६४९ – २० डिसेम्बर १७३१ ) बुन्डेला वंशका एक प्रारम्भिक आधुनिक भारतीय राजा थिए जसले मुगल साम्राज्यको बिरूद्ध लडे , र बुन्देलखण्डमा आफ्नै राज्य स्थापना गरे।

बाल्यकाल[सम्पादन गर्ने]

छत्रसाल को जन्म कचार कच्नै को टिकम्गर्ह मा ४ मे १६४९ मा भएको थियो। चम्पत राई र लाल कुँवर गर्न मा बुन्देल राजपूत कुल। उनी ओरछाका रुद्र प्रताप सिंहका सन्तान थिए। [१]

मुगल विरुद्ध शक्ति संघर्ष[सम्पादन गर्ने]

छत्रपति शिवाजी छत्रसाल पठाउँदै आफ्नो पैतृक भूमिलाई मुक्त गर्न।

आफ्नो बुबा चम्पत राई गर्दा छत्रसाल १२ थियो महोबा रंगजेब को शासनकालमा मुगलबाट मारिए । छत्रपति शिवाजीको आदर्शहरु बाट प्रेरित उनी महाराष्ट्र को यात्रा गरे र उनीहरु बाट मार्गदर्शन मागे। छत्रसालले ५ घोडसवार र २५ तलवारबाजको सेना सहित २२ बर्षको उमेरमा बुन्देलखण्डमा मुगलाहरु विरूद्ध विद्रोहको ब्यानर उठाए। [२] विद्रोहको पहिलो दस बर्षमा उनले पूर्वमा चित्रकूट, छतरपुर र पन्ना र पश्चिममा ग्वालियरको बिचमा जग्गाको ठूलो हिस्सा कब्जा गरे। उनको डोमेन उत्तर मा कालपी देखि दक्षिण मा सागर, गढ़कोटा, शाहगढ़ र दमोह सम्म फैलिएको थियो। केहि मुगल जनरलहरु जो उनी बाट पराजित भएका थिए रोहिल्ला खान, कालिक, मुनावर खान, सदरुद्दीन, शेख अन्वर, सय्यद लतीफ, बहलोल खान र अब्दुस अहमद। उनले बुन्देलखण्डमा २५,००० सिपाहीहरुको सेना बनाए।

डिसेम्बर १७२८ मा मुहम्मद खान बंगशले आक्रमण नगरेसम्म छत्रसालले मुगललाई हराउन सके। छत्रसाल ७९ वर्षका थिए जब उनले बंगशको बिरूद्ध आफ्नो सेनाको नेतृत्व गरे, एक गम्भीर युद्ध पछि छत्रसाल पराजित भए र जैतपुरको आफ्नो किल्लामा फर्किन बाध्य भए। मुगलहरूले उनलाई घेरा हाले र उनका अधिकांश क्षेत्रहरु कब्जा गरे। छत्रसालले बाजी राव प्रथम, मराठा साम्राज्य का पेशवा, लाई मद्दत माग्ने धेरै प्रयास गरे। जे होस्, पेशवा व्यस्त थिए र मार्च १७२९ सम्म छत्रसाललाई मद्दत गर्न सकेनन्। बाजी रावलाई पठाइएको पत्रमा छत्रसालले लेखे: "तिमीलाई थाहा छ बाजीराव! कि म उही दुर्दशा मा छु जसमा प्रसिद्ध हात्ती मगरमच्छ द्वारा पकडिएको थियो। मेरो बहादुर दौड विलुप्त हुने बिन्दुमा छ। आउनुहोस् र मेरो सम्मान बचाउनुहोस् "[३] पेशवा बाजी राव म व्यक्तिगत रूप मा बुन्देलखण्ड तिर आफ्नो सेना नेतृत्व र धेरै मुगल चौकीहरु मा हमला, मुगल आपूर्ति पेशवा को छिटो घोडचढी द्वारा पूरी तरह काटिएको थियो। बंगश जो मराठों को अचानक संलग्नता बाट चकित परे, मुगल सम्राट लाई सहायता को लागी धेरै पत्रहरु पठाए, तर कुनै पनि सहायता अस्वीकार गरे पछि उनले छत्रसाल र बाजीराव संग वार्ता शुरू गरे। बंगशलाई यो शर्तमा पछि हट्ने अनुमति दिईयो कि उनी कहिल्यै फर्केनन् वा बुन्देलखण्ड तिर आक्रामकता देखाउँदैनन्। छत्रसालले पेशवालाई बुन्देलखण्डमा जग्गाको ठूलो हिस्सा र हीराको खानको साथ पुरस्कृत गरे जसले मराठाहरुलाई मध्य र उत्तर भारतमा पहुँच प्राप्त गर्न मद्दत पुर्‍यायो। [४] [५]

बाजीराव प्रथम संग सम्बन्ध[सम्पादन गर्ने]

मस्तानी, मराठा पेशवा बाजी राव की पत्नी छत्रसालकी छोरी थिइन्

मराठा पेशवा बाजी राव I की दोस्रो पत्नी मस्तानी छत्रसालकी छोरी थिइन् जो उनको मुस्लिम उपपत्नी बाट जन्मेकी थिइन्। [१] आफ्नो पुस्तक मस्तानी मा, इतिहासकार डीजी गोडसे बताउँछन् कि छत्रसाल र बाजी राव I बीचको सम्बन्ध बुबा र छोराको जस्तै थियो।

२० डिसेम्बर १७३१ मा उहाँको मृत्यु हुनुभन्दा पहिले, छत्रसालले महोबा र वरपरको क्षेत्रलाई बाजी राव १ लाई मुगलको बिरुद्ध बाजी रावको सहयोगको बदलामा दिए। साथै, छत्रसाल पुणे मा पेशवा को सेवा अन्तर्गत ५,००० पुरुषहरुको सेना राखे। छत्रसालले १२ लाख रुपैयाँ मराठा सम्राट (छत्रपति) लाई श्रद्धांजलि दिईन् ताकि सातारा शाही परिवार संग लामो समय सम्म सम्बन्ध स्थापित गर्न सकियोस्।

साहित्य को संरक्षक[सम्पादन गर्ने]

छत्रसाल साहित्यका संरक्षक थिए, र उनको दरबारमा थुप्रै प्रख्यात कविहरु थिए। कवि भूषण, लाल कवि, बख्शी हंसराज र अन्य दरबार कविहरु द्वारा लिखित उनको स्तुतिले उनलाई स्थायी ख्याति प्राप्त गर्न मद्दत गर्यो।

धार्मिक दृश्य[सम्पादन गर्ने]

छत्रसाल महामती प्राणनाथजी को एक शिष्य थिए र उनलाई आफ्नो गुरु को रूप मा स्वीकार गरे। उनीहरुको बैठक १६८३ मा माउ सहानिया मा पन्ना नजिकै एक ठाउँ मा भयो। उनको भान्जा देव कारणजी, जसले पहिले रामनगर मा स्वामी प्राणनाथजी भेट गरेका थिए , यो बैठक लागि औजार थियो । छत्रसाल प्राणनाथजी संग अत्यधिक प्रभावित थिए र उनको शिष्य बने। जब महाराजा छत्रसाल उहाँलाई भेट्न आए, उनी मुगलहरु संग युद्ध को लागी जाँदै थिए। स्वामी प्राणनाथजीले उनलाई आफ्नै तरवार दिए र उनको टाउको स्कार्फले ढाकेर भने, "तपाइँ सधैं विजयी हुनुहुनेछ। हीरा खानहरु तपाइँको भूमि मा पत्ता लगाइनेछ र तपाइँ एक महान सम्राट बन्नुहुनेछ। " उनको भविष्यवाणी साँचो भयो र आज पन्ना क्षेत्र आफ्नो हीरा खानहरु को लागी प्रसिद्ध छ। स्वामी प्राणनाथजी छत्रसाल को धार्मिक गुरु मात्र थिएनन्; तर उनले उनलाई राजनैतिक, सामाजिक र आर्थिक मामिलामा पनि मार्गदर्शन गरे। यो स्वामी प्राणनाथजी द्वारा पन्ना मा हीरा खोज्न को वरदान प्रदान गरीएको थियो कि महाराजा छत्रसाल समृद्ध भयो। [६] [७] [८]

उत्तराधिकारी र सन्तान[सम्पादन गर्ने]

छत्रसालले आफ्नो अधिराज्यको एक तिहाई पेशवा बाजी राव प्रथमको नेतृत्वमा मराठाहरुलाई उनको सहयोगको लागी दिए, उनको अधिराज्यको अन्य भागहरु उनका छोराहरु बीच विभाजित भयो। जेठो छोरा, हार्डे साह लाई पन्ना राज्य को राज्य दिइएको थियो; दोस्रो छोरा, जगत राई लाई जैतपुर राज्य दिइएको थियो र कान्छो छोरा भारती चन्द लाई जसो राज्य दिइएको थियो । [९] जैतपुर राज्य अजइगढ राज्य, बिजवार राज्य, चारखरी राज्य र छातार्पुर राज्य तिनका सन्तानहरूलाई द्वारा थप विभाजित भएको थियो।

विरासत[सम्पादन गर्ने]

Chhatri Maharaja Chhatrasal को, Dhubela मा (नजिकै Chhatarpur )

छतरपुर शहर र यसको उपनाम जिल्ला मध्य प्रदेश मा छत्रसाल को नाम मा राखिएको छ। महाराजा छत्रसाल संग्रहालय, महाराजा छत्रसाल स्टेशन छतरपुर रेलवे स्टेशन (छतरपुर मा एक रेलवे स्टेशन) सहित छतरपुर मा धेरै स्थानहरु, उनको नाममा राखिएको छ। छत्रसाल स्टेडियम दिल्ली मा पनि महाराजा छत्रसाल को नाम मा राखिएको छ।

वीर छत्रसाल हर्सुख जगनेश्वर भट्ट द्वारा राजा को बारे मा १९७१ को एक ऐतिहासिक फिल्म हो, अजीत को शीर्षक भूमिका मा एमएक्स प्लेयर उनको नाम मा एक श्रृंखला बनाएको छत्रसाल हो ।

सन्दर्भ[सम्पादन गर्ने]

 

थप पठन[सम्पादन गर्ने]

  • Bhagavānadāsa गुप्ता, जीवन र महाराजा छत्रसाल Bundela को समय, नयाँ दिल्ली, उज्ज्वल (1980)।आइएसबिएन १-१३५-४७१७७-०ISBN 1-135-47177-0
  • भगवानदास गुप्ता, बुन्देलखण्ड का मध्यकालीन और आधुनिक इतिहास का समकालीन स्रोत (१५३१-१5५7), खण्ड । १ (१।)।आइएसबिएन ८१-८५३९६-२३-XISBN 81-85396-23-X
  • डीजी गोडसे द्वारा "मस्तानी"
  • धर्मिका तेजा, एक कन्नड भाषा ऐतिहासिक उपन्यास; कथा महाराजा छत्रसाल को जवानी को वरिपरि घुमेको छ

बाह्य लिंकहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. १.० १.१ Bundela Rajas of Bundelkhand (Panna)
  2. Advanced Study in the History of Modern India 1707-1813 pg.106
  3. Srinivasan, Bajirao I, pg77
  4. Advanced Study in the History of Modern India 1707-1813 pg.106
  5. Advance Study in the History of Modern India (Volume-1: 1707-1803) By G.S.Chhabra pg.24
  6. Pranami Faith : Saints of Pranami Dharma : Texts
  7. The Pranami Faith: Beyond `Hindu’ and `Muslim’- Dominique-Sila Khan
  8. Identity and religion: foundations of anti-Islamism in India By Amalendu Misra
  9. Jain 2002, p. 3.