सामग्रीमा जानुहोस्

मध्य प्रदेश

विकिपिडिया, एक स्वतन्त्र विश्वकोशबाट
मध्य प्रदेश
नामकरण: केन्द्रीय भूमिहरू
उपनाम: 
"भारतको मुटु"
आदर्श वाक्य
राष्ट्रियगान: मेरा मध्य प्रदेश (मेरो मध्य प्रदेश)[१]
The map of India showing मध्य प्रदेश
भारतमा मध्य प्रदेशको स्थान
देश भारत
क्षेत्रमध्य भारत
पहिलेमध्य भारत
विन्ध्य प्रदेश
भोपाल राज्य
स्थापना१ नोभेम्बर १९५६
राजधानीभोपाल
सबै भन्दा ठुलो सहरइन्दौर
जिल्ला५२
सरकार
 • अङ्गमध्य प्रदेश सरकार
विधायिकाएकसदनीय
 • विधान सभामध्य प्रदेश विधान सभा (२३० सीटहरू)
राष्ट्रिय संसदभारतीय संसद
 • राज्‍य सभा११ सीटहरू
 • लोक सभा२९ सीटहरू
उच्च अदालतमध्य प्रदेश उच्च न्यायालय
क्षेत्रफल
 • जम्मा३०८२५२ किमी (११९०१७ वर्ग माइल)
 • क्रम२औँ
आयामहरू
 • लम्बाइ६०५ किलोमिटर (३७६ माइल)
 • चौडाइ८७० किलोमिटर (५४० माइल)
उन्नतांश
४०० मिटर (१३०० फिट)
उच्चतम उचाई१३५२ मिटर (४४३६ फिट)
न्यूनतम उचाई
९० मिटर (३०० फिट)
जनसङ्ख्या
 (२०११)[३]
 • जम्मा७२६२६८०९
 • क्रम५औँ
 • घनत्व२४०/किमी (६००/वर्ग माइल)
 • सहरी
२७.६३%
 • ग्रामीण
७२.३७%
वासिन्दामध्य प्रदेशी
भाषा
 • आधिकारिकहिन्दी[४]
 • आधिकारिक लिपिदेवनागरी लिपि
समय क्षेत्रयुटिसी+०५:३० (भारतीय मानक समय)

मध्य प्रदेश मध्य भारतको एक राज्य हो। यसको राजधानी भोपाल हो, र सबैभन्दा ठुलो सहर इन्दौर हो, जबलपुर, उज्जैन, ग्वालियर, सागर, सतना, नर्मदापुरम, शहडोल, रेवा र मोरेना अन्य प्रमुख सहरहरू हुन्। मध्य प्रदेश क्षेत्रफलको आधारमा दोस्रो ठुलो भारतीय राज्य र ७२ मिलियन भन्दा बढी बासिन्दा भएको जनसङ्ख्याको आधारमा पाँचौं ठुलो राज्य हो। यसले उत्तरपूर्वमा उत्तर प्रदेश, पूर्वमा छत्तीसगढ, दक्षिणमा महाराष्ट्र, पश्चिममा गुजरात, र उत्तरपश्चिममा राजस्थान राज्यहरूसँग सीमा जोडेको छ।

इतिहास[सम्पादन गर्नुहोस्]

चन्द्रगुप्त मौर्यले उत्तरी भारतलाई जितेर मौर्य साम्राज्य स्थापना गरे, जसमा सम्पूर्ण आधुनिक मध्य प्रदेश समावेश थियो। मौर्य शासकहरूमध्ये सबैभन्दा ठुलो अशोकले यसलाई जितेका थिएँ, यस क्षेत्रलाई बलियो नियन्त्रणमा ल्याए। मौर्य साम्राज्यको पतन पछि, इस्वी संवत् १ देखि तेस्रो शताब्दीमा यस क्षेत्रलाई शक, कुषाण, सातवाहन र धेरै स्थानीय वंशहरू बीच प्रतिस्पर्धा गरिएको थियो।[६]

मध्ययुगीन कालमा राजपूत वंशहरूको उदय देखियो, जसमा मालवाका परमारहरू र बुन्देलखण्डका चन्देलहरू समावेश थिएँ। चन्देलहरूले खजुराहोमा राजसी हिन्दु-जैन मन्दिरहरू निर्माण गरे, जसले मध्य भारतमा हिन्दु मन्दिर वास्तुकलाको चरम प्रतिनिधित्व गर्दछ। यस समयमा उत्तरी र पश्चिमी मध्य प्रदेशमा गुर्जरा-प्रतिहार वंशको पनि प्रभुत्व थियो।[७]

भूगोल[सम्पादन गर्नुहोस्]

राज्यले नर्मदा नदीलाई फैलाएको छ, जुन विन्ध्य र सतपुरा पर्वत शृङ्खलाहरू बीच पूर्व र पश्चिम बग्छ; यी शृङ्खलाहरू र नर्मदा भारतको उत्तर र दक्षिणका बीचको परम्परागत सीमाहरू हुन्। मध्य प्रदेशको उच्चतम बिन्दु धुपगढ हो, जसको उचाइ १,३५० मिटर (४,४२९ फिट) छ।[८] राज्यको पश्चिममा गुजरात, उत्तरपश्चिममा राजस्थान, उत्तरपूर्वमा उत्तर प्रदेश, पूर्वमा छत्तीसगढ र दक्षिणमा महाराष्ट्रले सीमा जोडेको छ।

जनसाङ्ख्यिकी[सम्पादन गर्नुहोस्]

मध्य प्रदेशको जनसङ्ख्यामा धेरै जातीय समूह र जनजाति, जाति र समुदायहरू छन्। अनुसूचित जाति र अनुसूचित जनजातिले राज्यको जनसङ्ख्याको एक महत्वपूर्ण हिस्सा क्रमशः १५.६% र २१.१% ओगटेका छन्।[९]

राज्यको आधिकारिक भाषा हिन्दी हो, जसलाई जनसङ्ख्याको दुई तिहाइ भन्दा बढीले बोल्छन् र सबै सरकारी कामहरूमा प्रयोग गरिन्छ।[१०] २०११ को जनगणना अनुसार, ९०.९% बासिन्दाहरूले हिन्दु धर्म अनुयायीहरू छन्, जबकि अल्पसंख्यकहरू मुस्लिम (६.६%), जैन (०.८%), बौद्ध (०.३%), ईसाई (०.३%), र सिख (०.२%) छन्।[११]

प्रशासन[सम्पादन गर्नुहोस्]

मध्य प्रदेश राज्य ५२ जिल्लाहरू मिलेर बनेको छ, जसलाई १० मण्डलहरूमा समूहबद्ध गरिएको छ। २०२० सम्म, राज्यमा ५२ जिल्ला पञ्चायतहरू, ३७६ तहसील, ३१३ जनपद पञ्चायतहरू, र २३०४३ ग्राम (गाउँ) पञ्चायतहरू छन्। राज्यका नगरपालिकाहरूमा १८ नगर निगम, १०० नगरपालिका र २६४ नगर पञ्चायतहरू छन्।[१२]

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्नुहोस्]

  1. "MP: State Song to be Sung Along with National Anthem", Outlook, १२ अक्टोबर २०१०, मूलबाट २१ मार्च २०२०-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २१ मार्च २०२० 
  2. Kohli, M. S. (२००२), Mountains of India: Tourism, Adventure and Pilgrimage (अङ्ग्रेजीमा), Indus Publishing, आइएसबिएन 978-81-7387-135-1 
  3. "2011 Census of India", Censusindia.gov.in, मूलबाट १७ अक्टोबर २०११-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच १४ सेप्टेम्बर २०१२ 
  4. "Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010)", Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India, पृ: 122–126, मूलबाट १३ मे २०१२-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच १६ फेब्रुअरी २०१२ 
  5. "MOSPI State Domestic Product, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India", १५ मार्च २०२१, मूलबाट १५ अप्रिल २०२१-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २८ मार्च २०२१ 
  6. Ancient India by Ramesh Chandra Majumdar: p. 134.
  7. History of India by N. Jayapalan pp. 149–151.
  8. Madhya Pradesh for sight-seeing and shikar, Directorate of Information and Publicity, Madhya Pradesh, १९६४, ओसिएलसी 8112689 
  9. "SDG INDIA - Index & Dashboard 2020-21 - Partnerships in the Decade of Action", NITI Aayog, मूलबाट १२ जुन २०२१-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ९ जुन २०२१ 
  10. "51st Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India", nclm.nic.in, Ministry of Minority Affairs, १५ जुलाई २०१५, पृ: ६४, मूलबाट १६ फेब्रुअरी २०१८-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच १५ फेब्रुअरी २०१८ 
  11. "Percentage of Hindus, Sikhs in MP declines, of Muslims rises", Hindustan Times (अङ्ग्रेजीमा), १ जनवरी २०१६, मूलबाट २९ जनवरी २०२०-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २२ फेब्रुअरी २०२० 
  12. "Madhya Pradesh State Biodiversity Board", Mpsbb.info, मूलबाट १७ मार्च २०१३-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच १५ सेप्टेम्बर २०१२  वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण १७ मार्च २०१३ मिति