कालिदास

कालिदास संस्कृत भाषाका सबैभन्दा महान कवि र नाटककार थिए। कालिदास नामको शाब्दिक अर्थ छ, "कालीको सेवक"। कालिदास शिवका भक्त थिए। उनले भारतको पौराणिक कथाहरू र दर्शनलाई आधार बनाएर रचनाहरू गरे कलिदास आफ्नो अलंकार युक्त सुंदर सरल र मधुर भाषाका लागि विशेष रूपले जानिन्छन्। तिनको ऋतु वर्णन अद्वितीय छन् र तिनको उपमाहरू अनुपम। संगीत तिनको साहित्यको प्रमुख अङ्ग छ र रसको सृजन गर्नमा तिनको कुनै उपमा छैन। उनले आफ्नो शृंगार रस प्रधान साहित्यमा पनि साहित्यिक सौन्दर्यका साथ साथ आदर्शवादी परम्परा र नैतिक मूल्यहरूको समुचित ध्यान राकेका छन्। तिनको नाम अमर छ र तिनको स्थान वाल्मीकि र व्यासको परम्परामा हो।

समय

कालिदासका जीवनकालका बारेमा थोरै विवाद छ। अशोक र अग्निमित्रका शासनकालदेखि प्राप्त दस्तावेजहरूका अनुसार, कालिदासको जीवनकाल पहिलो शताब्दीदेखि तेस्रो शताब्दी ईसा पूर्वका बीच मानिन्छ। कालिदासले द्वितीय शुंग शासक अग्निमित्रलाई नायक बनाएर मालविकाग्निमित्रम् नाटक लेखे अग्निमित्रले १७० ईसापू्र्वमा शासन गरेको थियो, अतः कालिदासको जीवनकाल यसका पछि मानिन्छ। भारतीय परम्परामा कालिदास र विक्रमादित्यदेखि जोड़िएका धेरै कथाहरू छन्। यी विक्रमादित्यका नवरत्नहरू मध्येको एक मानिन्छ। इतिहासकार कालिदासलाई गुप्त शासक चन्द्रगुप्त विक्रमादित्य र तिनको उत्तराधिकारी कुमारगुप्तसित जोड़दछन्, जसको शासनकाल चौथो शताब्दीमा थियो। यस्तो मानिन्छ कि चन्द्रगुप्त द्वितीयले विक्रमादित्यको उपाधि लिए र तिनको शासनकाललाई स्वर्णयुग मानिन्छ। यहाँ यो उल्लेखनीय छ कि कालिदासले शुंग राजाहरूका छो्ड़ेर आफ्नो रचनाहरूमा आफ्नो आश्रयदाता वा कुनै साम्राज्यको उल्लेख गरेनन्। सच्चाई त यो छ कि उनले पुरुरवा र उर्वशीमा आधारित आफ्नो नाटकको नाम विक्रमोर्वशीयम् रखा। कालिदासले कुनै गुप्त शासकको उल्लेख गरेनन्। विक्रमादित्य नामका धेरै शासक भए, सम्भव छ कि कालिदास यीबाट कुनै एकका दरबारमा कवि रहेका हुन्। अधिकांश विद्वानहरूको मान्नु छ कि कालिदास शुंग वंशका शासनकालमा थिए, जसको शासनकाल १०० शताव्दी ईसापू्र्व थियो।

परम्पराका अनुसार कालिदास उज्जयनीका ती राजा विक्रमादित्यका समकालीन छन् जसले ईसादेखि 57 वर्ष पूर्व विक्रम संवत् चल्यो। विक्रमोर्वशीयका नायक पुरुरवाका नामको विक्रममा परिवर्तनदेखि यस तर्कलाई बल मिल्दछ कि कालिदास उज्जयनीका राजा विक्रमादित्यका राजदरबारी कवि थिए।

अग्निमित्र, जो मालविकाग्निमित्र नाटकको नायक छ, कुनै सुविख्यता राजा थिएन, यसै कारण कालिदासले त्यसलाई विशिष्टता प्रदान गरेनन् तिनको काल ईसादेखि दुई शताब्दी पूर्वको छ र विदिशा त्यसको राजधानी थियो। कालिदासका द्वारा यस कथाका चुनाव र मेघदूतमा एक प्रसिद्ध राजाको राजधानीका रूपमा त्यसको उल्लेखले यो निष्कर्ष निस्कन्छ कि कालिदास अग्निमित्रका समकालीन थिए।

यो स्पष्ट छ कि कालिदासको उत्कर्ष अग्निमित्रका पछि (150 ई.पू.) र 634 ई. पूर्वसम्म रह्यो छ, जो कि प्रसिद्ध ऐहोलका शिलालेखको तिथि छ, जसमा कालिदासको महान् कविका रूपमा उल्लेख हो। यदि यस मान्यतालाई स्वीकार गर्न लिया जाए कि माण्डाको कविताहरू वा 473 ई.का शिलालेखमा कालिदासका लेखनको जानकारीको उल्लेख छ, त तिनको काल चौथो शताब्दीका अन्तका पछिको हुन सक्तैन।

अश्वघोषका बुद्धचरित र कालिदासको कृतिहरूमा समानताहरू छन्। यदि अश्वघोष कालिदासका ऋणी छन् त कालिदासको काल प्रथम शताब्दी ई.देखि पूर्वको छ र यदि कालिदास अश्वघोषका ऋणी छन् त कालिदासको काल ईसाको प्रथम शताब्दीका पछि ठहर्नेछ।

यस्तो मान्य्दछ कि कालिदास गुप्त कालका थिए र ती ती चन्द्रगुप्त द्वितीयका राज्यमा थिए जसलाई विक्रमादित्य’को पदवी प्राप्त थियो, ती 345 ई.मा सत्तामा आए र उनले 414 ई.सम्म शासन गरे। हामी कुनै पनि तिथि स्वीकार गर्नुहोस्, त्यो हमारा उचित अनुमान भर छ र यसदेखि अधिक केही छैन।

जीवनी

कालिदास शक्लो-सूरतदेखि सुंदर थिए र विक्रमादित्यका दरबारका नवरत्नहरूमा एक थिए। तर भनिन्छ कि प्रारम्भिक जीवनमा कालिदास अनपढ़ र मूर्ख थिए। कालिदासको बिहे विद्योत्तमा नामकी राजकुमारीदेखि भएको हो। यस्तो भनिन्छ कि विद्योत्तमाले प्रतिज्ञाको थियो कि जो कुनै त्यसलाई शास्त्रार्थमा हराई दिनेछ, त्यो त्यसैका साथ बिहे गर्नेछ। जब विद्योत्तमाले शास्त्रार्थमा सबै विद्वानहरूलाई हराई दिए त अपमानदेखि दुखी केही विद्वानहरूले कालिदासदेखि त्यसका शास्त्रार्थ गराए। विद्योत्तमा मौन शब्दावलीमा गूढ़ प्रश्न पूछानाी थियो, जसलाई कालिदास आफ्नो बुद्धिदेखि मौन संकेतहरूदेखि नैं जवाब दिन्थे। विद्योत्तमालाई लाग्थ्यो कि कालिदास गूढ़ प्रश्नको गूढ़ जवाब दिरहेछन्। उदाहरणका लागि विद्योत्तमाले प्रश्नका रूपमा खुला हाथ देखाए त कालिदासलाई लागेको कि यो थप्पड़ मारने धमकी दे रहेकोछ। त्यसको जवाबमा कालिदासले मुड्की देखाए त विद्योत्तमालाई लागेको कि त्यसले भन्दैछ कि पाँचहरू इन्द्रियहरू चाहे अलग होउन्, सबै एक मनका द्वारा संचालित छन्। विद्योत्तमा र कालिदासको विवाह भयो तब विद्योत्तमालाई सच्चाईको थाहा लाग्यो कि कालिदास अनपढ़ छन्। त्यसले कालिदासलाई धिक्कारिन् र यो भनेर घरदेखि निकाल दिए कि साँचो पण्डित नबनी घर फर्की नाउनु। कालिदासले साँचो मनदेखि काली देवीको आराधनाको र तिनको आशीर्वाददेखि ती ज्ञानी र धनवान बने। ज्ञान प्राप्तिका पछि जब ती घर फर्के त उनले ढोका खट्खटाएर भने - कपाटम् उद्घाट्य सुन्दरी (ढोका खोल, सुन्दरी)। विद्योत्तमाले चकित भएर भने -- अस्ति कश्चिद् वाग्विशेषः (कुनै विद्वान लाग्दछ)। कालिदासले विद्योत्तमालाई आफ्नो पथप्रदर्शक गुरू माने र त्यसको यस वाक्यलाई उनले आफ्नो काव्यहरूमा जग्गा दिए कुमारसम्भवम्को प्रारम्भ हुन्छ- अस्त्युत्तरस्याम् दिशि… बाट, मेघदूतम्को पहिलो शब्द छ- कश्चित्कान्ता…, र रघुवंशम्को शुरुआत हुन्छ- वागार्थविव…बाट।

कालिदासका जन्मस्थानका बारेमा पनि विवाद छ, तर उज्जैनका प्रति तिनको विशेष प्रेमलाई देख्दै मानिस तिनलाई उज्जैनको निवासी मान्दछन्। भन्दछन् कि कालिदासको श्रीलंकामा हत्या गरियो थियो। कालिदासलाई ज्ञान मधुबनी बिहार मै उच्छैथ नामका स्थानमा भएकोछ। आज पनि कालिको मन्दिर छ। र जो पनि साँचो मनदेखि केही पनि माँग्दछ त्यसलाई त्यो मिल्दछ।

रचनाहरू

चूंकि कालिदासले आफ्नो बारेमा धेरै कम भने छ अतः ती अनेक रचनाहरूका बारेमा जो तिनको मानिन्छन्, निश्चय केही भन्न सकिंदैन। र पनि, निम्नलिखित रचनाहरूका सम्बन्धमा सामान्य सहमति यो छ कि ती कालिदासका हुन् :

1. अभिज्ञान शांकुतल : सात अंकहरूको नाटक जसमा दुष्यन्त र शकुन्तलाका प्रेम र विवाहको वर्णन हो।

2. विक्रमोर्वशीय : पाँच अंकहरूको नाटक जसमा पुरुरवा र उर्वशीका प्रेम र विवाहको वर्णन हो।

3. मालविकाग्निमित्र : पाँच अंकहरूको नाटक जसमा मालिविका र अग्निमित्रका प्रेमको वर्णन हो।

4. रघुवंश : उन्नाइस सर्गहरूको महाकाव्य जसमा सूर्यवंशी राजाहरूका जीवन चरित्र छन्।

5. कुमारसम्भव : सत्रह सर्गहरूको महाकाव्य जसमा शिव र पार्वतीका विवाह र कुमारका जन्मको वर्णन छ जो युद्धका देव्दछन्।

6 मेघदूत : एक सौ ग्यारह छन्दों1को कविता जसमा यक्षद्वारा आफ्नो पत्नीलोई मेघद्वारा पहुंचाए गए संदेशको वर्णन हो।

7. ऋतुसंहार : यसमा ऋतुहरूको वर्णन हो।

नाटक : अभिज्ञान शाकुन्तलम्, विक्रमोवशीर्यम् र मालविकाग्निमित्रम्।
महाकाव्य : रघुवंशम् र कुमारसम्भवम्
खण्डकाव्य : मेघदूतम् र ऋतुसंहार

नाटक

कालिदासका प्रमुख नाटक छन्- मालविकाग्निमित्रम् (मालविका र अग्निमित्र), विक्रमोर्वशीयम् (विक्रम र उर्वशी), र अभिज्ञान शाकुन्तलम् (शकुंतलाको पहचान)।

मालविकाग्निमित्रम् कालिदासको पहिलो रचना छ, जसमा राजा अग्निमित्रको कथा हो। अग्निमित्र एक निर्वासित नौकरको बेटी मालविकाका चित्रका प्रेम गर्न लाग्दछ। जब अग्निमित्रकी पत्नीलोई यस कुराको ठेगाना चल्दछ त त्यो मालविकालोई जेलमा डलवा दिन्छ। मगर संयोगले मालविका राजकुमारी साबित हुन्छ, र त्यसको प्रेम-सम्बन्धलाई स्वीकार गर्न लिइन्छ।

अभिज्ञान शाकुन्तलम् कालिदासको अर्को रचना छ जो तिनको जगतप्रसिद्धिको कारण बन्यो। यस नाटकको अनुवाद अङ्ग्रेजी र जर्मनका अतिरिक्त दुनियाका अनेक भाषाहरूमा भएको हो। यसमा राजा दुष्यंतको कथा छ जो वनमा एक परित्यक्त ऋषि पुत्री शकुन्तला (विश्वामित्र र मेनकाको बेटी)देखि प्रेम गर्न लाग्दछ। दुइटै जंगलमा गंधर्व विवाह गर्न लिन्छन्। राजा दुष्यंत आफ्नो राजधानी लौट आउँछन्। यसै बीच ऋषि दुर्वासा शकुंतलालाई शाप दे दिन्छन् कि जसका वियोगमा त्यसले ऋषिको अपमान गरे त्यही त्यसलाई भूल जानेछ। पर्याप्त क्षमाप्रार्थनाका पछि ऋषिले शापलाई थोरै नरम गर्दै भने कि राजाको अङ्गूठी तिनलाई देखिाँदै नैं सब केही याद आ जानेछ। तर राजधानी जाँदै बाटाहरूमा त्यो अङ्गूठी खो जान्छ। स्थिति तब र गंभीर हो गई जब शकुंतलालाई थाहा लाग्यो कि त्यो गर्भव्दछ। शकुंतला लाख गिड़गिड़ाई तर राजाले त्यसलाई पहचाननाले इनकार गरिदिए। जब एक मछुआरेले त्यो अङ्गूठी देखिायी त राजालाई सब केही याद आयो र राजाले शकुंतलालाई आफ्नो लिए शकुंतला शृंगार रसदेखि भरे सुंदर काव्यहरूको एक अनुपम नाटक हो। भनिन्छ काव्येषु नाटकं रम्यं तत्र रम्या शकुन्तला (कविताका अनेक रूपहरूमा यदि सबैभन्दा सुन्दर नाटक छ त नाटकहरूमा सबैभन्दा अनुपम शकुन्तला हो।)

कालिदासको नाटक विक्रमोर्वशीयम धेरै रहस्हरू भरा हो। यसमा पुरूरवा इंद्रलोकको अप्सरा उर्वशीदेखि प्रेम गर्न लाग्दछन्। पुरूरवाका प्रेमलाई देखेर उर्वशी पनि उनीसित प्रेम गर्न लाग्दछ। इंद्रको सभामा जब उर्वशी नृत्य गर्न जान्छ त पुरूरवादेखि प्रेमका कारण त्यो वहां राम्रो प्रदर्शन छैन गर्न पाउँछ। यसदेखि इंद्र गुस्सेमा त्यसलाई शापित गर्न धरतीमा पठाई दिन्छन्। तर पनि, त्यसका प्रेमी यदि त्यो भन्दा हुने पुत्रलाई देखले त त्यो फेरि स्वर्ग लौट सक्नेछ। विक्रमोर्वशीयम् काव्यगत सौन्दर्य र शिल्पदेखि भरपूर हो।

महाकाव्य

इन नाटकहरूका अतिरिक्त कालिदासले दुई महाकाव्यहरू र दुई गीतिकाव्यहरूको पनि रचना गरे रघुवंशम् र कुमारसम्भवम् तिनको महाकाव्यहरूका नाम हो। रघुवंशम्मा सम्पूर्ण रघुवंशका राजाहरूको गाथाहरू छन्, त कुमारसम्भवम्मा शिव-पार्वतीको प्रेमकथा र कार्तिकेयका जन्मको कथा हो।

मेघदूतम् र ऋतुसंहारः तिनको गीतिकाव्य छन्। मेघदूतम्मा एक विरह-पीड़ित निर्वासित यक्ष एक मेघदेखि अनुरोध गर्दछ कि त्यो त्यसका संदेश अलकापुरी त्यसकी प्रेमिकासम्म लिएर जाए, र मेघलाई रिझानका लागि बाटाहरूमा पड़ने भएका सबै अनुपम दृश्हरूको वर्णन गर्दछ। ऋतुसंहारमा सबै ऋतुहरूमा प्रकृतिका विभिन्न रूपहरूको विस्तारदेखि वर्णन गरिएको हो।

अन्य

इनके अतिरिक्त धेरै छिटपुट रचनाहरूको श्रेय कालिदासलाई दिइन्छ, तर विद्वानहरूको मत छ कि यी रचनाहरू अन्य कविहरूले कालिदासका नामले गरे नाटककार र कविका अतिरिक्त कालिदास ज्योतिषका पनि विशेषज्ञ मानिन्छन्। उत्तर कालोमृतम् नामक ज्योतिष पुस्तिकाको रचनाको श्रेय कालिदासलाई दिइन्छ। यस्तो मानिन्छ कि कालो देवीको पूजादेखि तिनलाई ज्योतिषको ज्ञान मिल्यो। यस पुस्तिकामा गरिएको भविष्यवाणी सत्य साबित भएकहरू।

कालिदासको अन्य रचनाहरू

• श्रुतबोधम्
• श्रृंगार तिलकम्
• श्रृंगार रसाशतम्
• सेतुकाव्यम्
• कर्पूरमंजरी
• पुष्पबाण विलासम्
• श्यामा दंडकम्
• ज्योतिर्विद्याभरणम्

काव्य सौन्दर्य

कालिदास आफ्नो विषय-वस्तु देशको सांस्कृतिक विरासतदेखि लिन्छन् र त्यसलाई ती आफ्नो उद्देश्यको प्राप्तिका अनुरूप ढाल दिन्छन्। उदाहरणार्थ, अभिज्ञान शाकुन्तलको कथामा शकुन्तला चतुर, सांसारिक युवा नारी छ र दुष्यन्त स्वार्थी प्रेमी हो। यसमा कवि तपोवनको कन्यामा प्रेमभावनाका प्रथम प्रस्फुटनदेखि लिएर वियोग, कुण्ठा आदिको अवस्थाहरूमा देखि भएर त्यसलाई त्यसको समग्रतासम्म देखिाना चाहन्छ। उनैका शब्दहरूमा नाटकमा जीवनको विविधता हुनुपर्छ र त्यसमा विभिन्न रुचिहरूका व्यक्तिहरूका लागि सौन्दर्य र माधुर्य हुनुपर्दछ।

त्रैगुण्योद्भवम् अत्र लोक-चरितम् नानृतम् दृश्यते।
नाट्यम् भिन्न-रुचेर जनस्य बहुधापि एकम् समाराधनम्।।

कालिदासका जीवनका बारेमा हामीलाई विशेष जानकारी छैन। तिनको नामका बारेमा अनेक किवदन्तीहरू प्रचलित छन् जसको कुनै ऐतिहासिक मूल्य छैन। तिनको कृतिहरूदेखि यो विदित हुन्छ कि ती यस्ता युगमा रहोस् जसमा वैभव र सुख-सुविधाहरू थिए। संगीत तथा नृत्य र चित्र-कलादेखि तिनलाई विशेष प्रेम थियो। तत्कालीन ज्ञान-विज्ञान, विधि र दर्शन-तंत्र तथा संस्कारहरूको तिनलाई विशेष ज्ञान थियो।

उनले भारतको व्यापक यात्राहरू कीं र ती हिमालयदेखि कन्याकुमारीसम्म देशको भौगोलिक स्थितिदेखि पूर्णतः परिचित प्रतीत हुन्छन्। हिमालयका अनेक चित्रांकन जस्तै विवरण र केसरको क्यारिहरूका चित्रण (जो कश्मीरमा पैदा हुन्छ) यस््दछन् जस्तै उनीसित तिनको धेरै निकटको परिचय हो।

जो कुरा यो महान कलाकार आफ्नो लेखिनीका स्पर्श मात्रदेखि कह जान्छ। अन्य आफ्नो विशद वर्णनका माथिान्त पनि छैन कह पाँदै। कम शब्दहरूमा अधिक भाव प्रकट गर्न दिने र कथनको स्वाभाविकताका लागि कालिदास प्रसिद्ध छन्। तिनको उक्तिहरूमा ध्वनि र अर्थको तादात्मय मिल्दछ। तिनको शब्द-चित्र सौन्दर्यमय र सर्वांगीण सम्पूर्ण छन्, जस्तै – एक पूर्ण गतिमान राजसी रथ (विक्रमोर्वशीय, 1.4), दौड़्दै मृग-शावक (अभिज्ञान-शाकुन्तल, 1.7), उर्वशीको फूट-फूटकर आंसू बहाना (विक्रमोर्वशीय, छन्द 15), चलायमान कल्पवृक्षको भान्ति अन्तरिक्षमा नारदको प्रकट हुनु (विक्रमोर्वशीय, छन्द 19), उपमा र रूपकहरूका प्रयोगमा ती सर्वोपरि छन्।

सरसिजमनुविद्धं शैभएकानापि रम्यं

मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति।

इयमिधकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी

किमिह मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम्।।

‘कमल यद्यपि शिवालमा लिपटा छ, र पनि सुन्दर हो। चन्द्रमाको कलंक, यद्यपि कालो छ, किन्तु त्यसको सुन्दरता बढाउँदछ। यी जो पातलो कन्या छ, यसले यद्यपि वल्कल-वस्त्र धारण गरे भए छन् तथापि त्यो र सुन्दर देखिाई दे रहेकोछ। किनभनें सुन्दर रूपहरूलाई के सुशोभित छैन गर्न सकता ?’

कालिदासको रचनाहरूमा सीधी उपदेशात्मक शैली छैन अपितु प्रीतमा पत्नीका विनम्र निवेदन सा मनुहार हो। मम्मट भन्दछन् : ‘कान्तासम्मिततयोपदेशायुजे।’ उच्च आदर्शहरूका कलात्मक प्रस्तुतीकरणदेखि कलाकार हामीलाई तिनलाई अपनानेलाई विवश गर्दछ। हाम्रो समक्ष जो पात्र आउँछन् हामी उनैका अनुरूप जीवनमा आचरण गर्न लाग्दछन् र यसदेखि हामीलाई व्यापक रूपमा मानवतालाई समझनमा सहायता मिल्दछ।

एक महान् सांस्कृतिक विरासतमा कालिदासका समृद्ध एवं उज्जवल व्यक्तित्वको छाप छ र उनले आफ्नो रचनाहरूमा मोक्ष, व्यवस्था र प्रेमका आदर्शहरूलाई अभिव्यक्ति दिए हो। उनले व्यक्तिलाई संसारका दु:ख-दर्द र संघर्षहरूदेखि अवगत गरानका लागि, प्रेम-वासना, इच्छा-आकांक्षा, आशा-स्वप्न, सफलता विफलता आदि अभिव्यक्ति दिए हो। भारतले जीवनलाई आफ्नो समग्रतामा देखा छ र त्यसमा कुनै पनि विखण्डनको विरोध गरेकोछ।

कविले ती मानसिक द्वन्द्वहरूको वर्णन गरेकोछ जो आत्मालाई विभक्त गर्दछन् र यस प्रकार उनले यसलाई समग्रतामा हेर्नमा हाम्रो सहायताको हो।

कालिदासको रचनाहरूमा हाम्रो लागि सौन्दर्यका क्षण, साहसिक घटनाहरू, त्यागका दृश्य र मानव मनको नित-नित बदलती मनः स्थितिहरूका रूप संरक्षित छन्। तिनको कृतीहरू मानव प्रारब्धका वर्णनातीत चित्रणका लागि सदैव पढ़ी जाती रह्नेछ किनभनें कुनै महान् कवि नैं यस्तो प्रस्तुतीहरू दिन सक्छ। तिनको अनेक पंक्तीहरू संस्कृतमा सूक्तीहरू बनेकाकोछन्। तिनको मान्य्दछ कि हिमालय क्षेत्रमा विकसित संस्कृति विश्वको संस्कृतिहरूको मापदण्ड हुन सक्छ। यो संस्कृति मूलतः आध्यात्मिक हो। हामी सबै सामान्यतः समय-चक्रमा कैद छन्

अनि यसै कारण हामी आफ्नो अस्तित्वको संकीर्ण सीमाहरूमा घिरे छन्। अतः हमारा उद्देश्य आफ्नो मोहजालहरूदेखि मुक्त भएर चेतनाका त्यस सत्यलाई पाने हुनुपर्दछ जो देश-कालदेखि परे छ जो अजन्मा, चरम र कालोतीत हो। हामी यसको चिंतन छैन गर्न सकते, यसलाई वर्गहरू, आकारहरू र शब्दहरूमा विभाजित छैन गर्न सकते। यस चरम सत्यको अनुभूतिको ज्ञान नैं मानवको उद्देश्य हो। रघुवंशका यी शब्दहरूलाई देखिए - ‘ब्रह्माभूयम् गतिम् अजागम्।’ ज्ञानीपुरुष कालोतीत परम सत्यका जीवनलाई प्राप्त हुन्छन्।

वह जो चरम सत्य छ सबै अज्ञानदेखि परे छ र त्यो आत्मा र पदार्थका विभाजनदेखि माथि हो। त्यो सर्वज्ञ, सर्वव्यापक र सर्वशक्तिमान हो। त्यो आफ्नोलाई तीन रूपहरूमा व्यक्त गर्दछ (त्रिमूर्ति) ब्रह्मा, विष्णु र शिव – गर्त्ता, पालक तथा संहारक। यी देव समाज पद भएका छन् सामान्य जीवनमा कालिदास शिवतंत्रका उपासक छन्। तीनहरू 1.अभिज्ञान शाकुन्तला, 1.17 नाटकहरू – अभिज्ञान शाकुन्तल, विक्रमोर्वशीय, मालविकाग्निमित्र –को आरम्भिक प्रार्थनाहरूदेखि प्रकट हुन्छ कि कालिदास शिव-उपासक थिए। देखिए रघुवंशका आरम्भिक श्लोकमा :

जगतः पितरौ वन्दे पार्वती-परमेश्वरौ।

यद्यपि कालिदास परमात्माका शिव रूपका उपासक छन् तथापि तिनको दृष्टिकोण कुनै पनि प्रकार संकीर्ण छैन। परम्परागत हिन्दू धर्मका प्रति तिनको दृष्टिकोण उदार हो। अर्काका विश्वासहरूलाई उनले सम्मानको दृष्टिदेखि देखा। कालिदासको सबै धर्महरूका प्रति सहानुभूति छ र ती दुराग्रह र धर्मान्धतादेखि मुक्त छन्। कुनै पनि व्यक्ति त्यो मार्गचुन्नसक्छ जो राम्रो लाग्दछ किनभनें अन्ततः ईश्वरका विभिन्न रूप एक नैं ईश्वरका विभिन्न रूप छन् जो सबै रूपहरूमा निराकार हो।

कालिदास पुनर्जन्मका सिद्धान्तलाई मान्दछन्। यो जीवनमा पूर्णताका मार्गको एक अवस्था हो। जस्तै हमारा वर्तमान जीवन पूर्व गर्महरूको फल छ त्यस्तो नैं हामी यस जन्ममा प्रयासहरूदेखि आफ्नो भविष्य सुधार सक्छौं। विश्वमा सदाचारको शासन हो। विजय अन्ततः राम्रोईको हुनेछ। यदि कालिदासको रचनाहरू दुखान्त छैनन् त त्यसका कारण यो कि ती सामंजस्य र शालीनताका अन्तिम सत्यलाई स्वीकार्दछन्। यस मान्यताका अन्तर्गत ती अधिकांश स्त्री-पुरुषहरूका दुःख-दर्दहरूका प्रति हाम्रो सहानुभूतिलाई मोड़ दिन्छन्।

कालिदासको रचनाहरूदेखि यस गलत धारणाको निराकरण हुन जान्छ कि हिन्दू मस्तिष्कले ज्ञान-ध्यानमा अधिक ध्यान दिए र सांसारिक दुःख-दर्दहरूको उनले अवहेलना गरे कालिदासका अनुभवको क्षेत्र व्यापक थियो। उनले जीवन, लोक, चित्रहरू र फूलहरूमा समान आनन्द लिए उनले मानवलाई सृष्टि (ब्रह्माण्ड) र धर्मको शक्तिहरूदेखि अलग गरेर हेरेनन् तिनलाई मानवका सबै प्रकारका दुःखहरू, आकांक्षाहरू, क्षणिक खुशिहरू र अन्तहीन आशाहरूको ज्ञान थियो।

उनी धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष – मानव जीवनका चार पुरुषार्थहरूमा सामंजस्यका पोषक थिए। अर्थ पर, जसमा राजनीति र कला पनि सम्मिलित छ धर्मको शासन रहना चाहिन्छ। साध्य र साधनमा परस्पर सह-सम्बन्ध हो। जीवन वैध (मान्य) सम्बन्धहरूदेखि नैं बाँच्न योग्य रहन्छ। यी सम्बन्धहरूलाई स्वच्छ र उज्जवल बनाउनु नैं कविको उद्देश्य थियो।

इतिहास प्राकृतिक तथ्य न भएर नैतिक सत्य हो। यो काल-क्रमको लेखा-जोखा मात्र छैन। यसको सार अध्यात्ममा निहित छ जो अघिको पीढ़िहरूलाई ज्ञान प्रदान गर्दछ। इतिहासकारहरूलाई अज्ञानलाई भेद गर्न त्यस आन्तरिक नैतिक गतिशीलतालाई आत्मसात गर्नु पर्नेछ। इतिहास मानवको नैतिक इच्छाको फल छ जसको अभिव्यक्तीहरू स्वतंत्रता र सृजन छन्।

रधुवंशका राजा जन्मदेखि नैं निष्कलंक थिए। धरतीदेखि लिएर समुद्रसम्म (आसमुद्रक्षितिसानाम्) इनका व्यापक क्षेत्रमा शासन थियो। इन्होंने धनको संग्रह दानका लागि गरे, सत्यका लागि चुनिएका शब्द कहे, विजयको आकांक्षा यशका लिएको र गृहस्थ जीवन पुत्रेष्णाका लागि रखा। बचपनमा शिक्षा, युवावस्थामा जीवनका सुखभोग, वृद्धावस्थामा आध्यात्मिक जीवन र अन्तमा योग वा ध्यानद्वारा शरीरको त्याग गरे।

राजाहरूले राजस्वको वसूली जन-कल्याणका लागि की, ‘प्रजानाम् एवं भूत्यार्थम्’ जस्तै सूर्य जल लिन्छ र त्यसलाई सहस्रगुणा गरेर लौटा दिन्छ। राजाहरूको लक्ष्य धर्म र न्याय हुनुपर्दछ। राजा नैं प्रजाको सच्चा पि्दछ, त्यो तिनलाई शिक्षा दिन्छ, तिनको रक्षा गर्दछ र तिनलाई जीविका प्रदान गर्दछ जबकि तिनको माता-पिता केवल तिनको भौतिक जन्मका हेतु छन्। राजा अजका राज्यमा प्रत्येक व्यक्ति यही मानन्थ्यो कि राजा तिनको व्यक्तिगत मित्र हो।

शाकुन्तलंमा तपस्वी राजादेखि भन्दछ : ‘तपाईंका शस्त्र त्रस्त र पीड़ितहरूको रक्षाका लागि छन् न कि निर्दोषहरूमा प्रह्योरका लिए।’ ‘आर्त त्राणाय वाह शस्त्रम् न प्रह्योरतुम् अनगसि।’ दुष्यन्त एवं शकुन्तलाको पुत्र भरत, जसका नाममा यस देशको नाम भारत पड़ा छ, सर्वदमन पनि कहलाउँछ – यो केवल यस लागि छैन कि त्यसले केवल भयानक वन्य पशुहरूमा विजयी पायी अपितु त्यसमा आत्मसंयम पनि थियो। राजाका लागि आत्मसंयम पनि अनिवार्य हो।

रघुवंशमा अग्निवर्ण दुराचारी हुन जान्छ। त्यसको अन्तःपुरमा यति अधिक नारीहरू छन् कि त्यो तिनको सही नामसम्म छैन जान पाता। त्यसलाई क्षय हुन जान्छ र त्यस अवस्थामा पनि भोगको आनन्द छैनोड़ पाता र त्यसको मृत्यु हुन जान्छ। शालीन मानव-जीवनका लागि संयम अनिवार्य हो। कालिदास भन्दछन् : ‘हे कल्याणी, खानदेखि निस्कनका माथिान्त पनि कुनै पनि रत्न स्वर्णमा छैन जड़ा जाता, जबसम्म त्यसलाई तराशा छैन जाता।’

यद्यपि कालिदासको कृतिहरूमा तपलाई भव्यता प्रदान गरिएको छ र साधु र तपस्विहरूलाई पूजनीय रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ, तथापि कहीं पनि भिक्षापात्रको सराहना छैन गरिएको हो।

धर्मका नियम जड़ एवं अपरिवर्तनीय छैनन्। परम्परालाई आफ्नो अन्तर्दृष्टि र ज्ञानदेखि सही अर्थ दिए जाना चाहिन्छ। परम्परा र व्यक्तिगत अनुभव एक-अर्काका पूरक छन्। जहां हामीलाई एकतर्फ अतीत विरासतमा मिल्यो छ त्यहीं हामी अर्तर्फ भविष्यका न्यासधारी (ट्रस्टी) छन्। आफ्नो अन्तिम विश्लेषणमा प्रत्येकलाई सही आचरणका लागि आफ्नो अन्तःकरणमा झांकना चाहिन्छ। भगवतगीताका आरम्भिक अध्यायमा जब अर्जुन क्षत्रिय हुनको नाँदै समाजद्वारा आरोपित युद्ध गर्नका आफ्नो दायित्वदेखि मना गर्दछन् र जब सुकरात भन्दछन्, ‘एथहरूसवासिहरू ! म ईश्वरको आज्ञाको पालन गरूंगा, तुम्हारी आज्ञाको छैन।’ त ती यस्तो आफ्नो अर्न्तात्माका निर्देशमा भन्दछन् न कि कुनै बंधे-बंधाए नियमहरूका अनुपालनका कारण। आरम्भिक वैदिक साहित्यमा जड़-चेतनको एकरूपताको निरूपण छ र अनेक वैदिक देवी-देवता प्रकृतिका प्रमुख पक्षहरूको प्रतिनिधित्व गर्दछन्। आत्मज्ञानको खोजमा प्रकृतिको शरणमा जाने, हिमश्रृंगहरूमा जाने वा तपोवनमा जाने शिकार धेरै प्राचीन कालदेखि हाम्रो यहाँ विद्यमान रहेकोछ। मानवका रूपमा हाम्रो जड़े प्रकृतिमा छन् र हामी नाना रूपहरूमा यसलाई जीवनमा देख्दछन्। रात र दिन, ऋतु- परिवर्तन – यी सब मानव-मनका परिवर्तन, विविधता र चंचलताका प्रतीक छन्। कालिदासका लागि प्रकृति यन्त्रवत र निर्जीव छैन। यसमा एक संगीत हो। कालिदासका पात्र पेड़-बोटहरू, पर्वतहरू तथा नदीहरूका प्रति संवेदनशील छन् र पशुहरूका प्रति उनमा भ्रात भावछैन। हामीलाई तिनको कृतिहरूमा खिले भए फूल, उड़्दै पक्षी र उछलते-कूद्दै पशुहरूका वर्मन देखिन्छन्। रघुवंशमा हामीलाई गाईका प्रेमको अनुपम वर्णन मिल्दछ। ऋतुसंहारमा षट ऋतुहरूको हृदयस्पर्शी विवरण हो। यी विवरण केवल कालिदासका प्राकृतिक-सौन्दर्यका प्रति तिनको दृष्टिलाई छैन अपितु मानव-मनका विविध रूपहरू र आकांक्षाहरूको समझलाई पनि प्रकट गर्दछन्। कालिदासका लागि नदीहरू, पर्वतहरू, वन-वृक्षहरूमा चेतन व्यक्तित्व छ जस्तो कि पशुहरू र देवहरूमा हो।

शाकुन्तला प्रकृतिको कन्या हो। जब त्यसलाई त्यसको अमानुषी मां मेनकाले त्याग दिए त आकाशगामी पक्षिहरूले त्यसलाई उठाया र तबसम्म त्यसका पालन-पोषण गरे जबसम्म कि कण्ठ ऋषि आश्रममा त्यसलाई छैनले गए। शकुन्तलाले बोटहरूलाई सींचा, तिनलाई आफ्नो साथ-साथ बढ़्दै देखा र जब तिनको माथि फल-फूल आए त यस्ता अवसरहरूलाई त्यसले उत्सवहरूको भान्ति मनाए शाकुन्तलाका विवाहका अवसरमा वृक्षहरूले उपहार दिए, वनदेविहरूले पुष्प-वर्षा की, कोयलहरूले प्रसन्नताका गीत गाए। शकुंतलाको विदाईका समय आश्रम दुःखदेखि भर उठा। मृगहरूका मुखदेखि चारा छूट गर्न गिर पड़ा, मयूरहरूको नृत्य रुक गया र लताहरूले आफ्नो पत्रहरूका रूपमा अश्रु गिराए।

सीताका परित्यागका समय मयूरहरूले आफ्नो नृत्य एकदम बन्द गरिदिए, वृक्षहरूले आफ्नो पुष्प झाड़ दिए र मृगिहरूले आधा चबाए भए दूर्वादलहरूलाई मुंहदेखि गिरा दिए।

कालिदास कुनै विषय चुन्दछन् र आँखमा त्यसका एक सजीव चित्र उतार लिन्छन्। मानस-चित्रहरूको रचनामा ती बेजोड़ छन्। कालिदासको प्रकृतिको ज्ञान यथार्थ नैं थिएन अपितु सहानुभूति पनि थियो। तिनको दृष्टि कल्पनादेखि संयुक्त हो। कुनै पनि व्यक्ति तबसम्म पूर्णतः महिमामण्डित हुन सक्तैन जबसम्म कि त्यो मानव जीवनदेखि इतर जीवनको महिमा र मूल्यहरूलाई छैन जानता। हामीलाई जीवनका समग्र रूपहरूका प्रति संवेदना विकसित गरनी चाहिन्छ। सृष्टि केवल मनुष्यका लागि छैन रची गई हो।

पुरुष र नारीका प्रेमले कालिदासलाई आकर्षित गरे र प्रेमका विविध रूपहरूका चित्रणमा उनले आफ्नो समृद्ध कल्पनाको खोलेकोर उपयोग गरेरेकोछ। यसमा तिनको कुनै सीमाहरू छैनन्। तिनको नारिहरूमा पुरुषहरूको अपेक्षा अधिक आकर्षण छ किनभनें उनमा कालोतीत र सार्वभौम गुण छन् जबकि पुरुष पात्र संवेदना शून्य र अस्थिर बुद्धि छन्। तिनको संवेदना सतही छ जबकि नारीको दुःख-दर्द अन्तरतमको हो।

पुरुषमा स्पर्धाको भावना र स्वाभिमान त्यसको कार्यालय, कारखाने वा रणक्षेत्रमा उपयोगी हुन सक्छन्मा तिनको तुलना नारीका सुसंस्कार, सौन्दर्य र शालीनताका गुणहरूदेखि छैन सकती। आफ्नो व्यवस्था र सामंजस्यका प्रेमका कारण नारी परम्परा (संस्कृति)लाई जीवित राख्दछ।

जब कालिदास नारीका सौन्दर्यको वर्णन गर्दछन् त ती शास्त्रीय शैलीलाई अपनाउँछन् र यस्तो गर्दै समय ती आफ्नो विवरणहरूका वासनाजन्य हुने वा अतिविस्तृत हो जाने खतरा मोल लिन्छन्। मेघदूतमा ‘मेघ’लाई ‘यक्ष’ आफ्नो पत्नीको विवरण (हुलिया) यस प्रकार दिन्छ :

‘नारिहरूमा त्यो यस्तो छ मानो विधाताले त्यसका रचना सर्वप्रथमको छ, पातलो र गोरी छ, दाँत पतले र सुन्दर छन्। तलका ओष्ठ पके बिम्ब फल (कुंदरू)को भान्ति रातो हो। कमर पातलो हो। आँखाहरू त्यसको चकित हिरणी जस्ता छन्। नाभि गहरी छ तथा चाल त्यसको नितम्बभारदेखि मन्द र स्तनभारदेखि अघितर्फ झुकी भएको हो।’

कालिदासद्वारा प्रस्तुत गरिएको नारिहरूमा हामीलाई अनेक रोचक प्रकार देखिन्छन्। उनमादेखि अनेकलाई समाजका परम्परागत बहानहरू र सफाईको आवश्यकता छैन। तिनको द्वन्द्व र तनावहरूलाई सामंजस्यको आवश्यकता थियो। पुरुष संदेहमुक्त अनुभव गरन्थे र ती पूर्ण सुरक्षित थिए। बहुविवाह तिनको लागि सामान्य कुरा थियो, परन्तु कालिदासको नारीहरू कल्पनाशील र चतुर छन् अतः ती संदेह र अनिश्चयका घेरेमा आउँछन्। ती सामान्यतः अस्थिर छैनन् परन्तु ती विश्वसनीय, निष्ठावान तथा प्रेममय छन्।

प्रेमका लागि झेली गई कठिनाइयां र यातनाहरू प्रेमलाई र गहन बनाउँछन्। मेघदूतमा अजविलाप र रतिविलापमा वियोगको गरुणामय मार्मिक अभिव्यक्ति हो। प्रेमको संयोग रूप विक्रमोर्वशीयमा हो।

मालविकाग्निमित्रमा रानीलोई धरिणी भनिएको छ किनभनें त्यो सब केही सह्दछ। त्यसमा गरिमा र सहिष्णु्दछ। इरावती कामुक, अविवेकी, शंकालु, अतृप्त र मनमानी गर्न हो। जब राजाले त्यसलाई छो्ड़ेर मालविकालोई अपनाए त त्यो कठोर शब्दहरूमा शिकायत गर्दछ र कटु शब्दहरूमा राजालाई फटकार्दछ।

मालविकाका प्रति अग्निमित्रको प्रेम इन्द्रिपरक हो। राजा दासीको सुन्दरता र लावण्यमा मोहित हो। विक्रमोर्वशीयमा पात्रहरूमा दैवी र मानवीय गुणहरूको मिश्रण हो। उर्वशीको चरित्र सामान्य जीवनदेखि हटकर हो। त्यसमा यति शक्ति छ कि अदृश्य रूपले त्यो आफ्नो प्रेमीलाई देख सक्छ तथा त्यसको कुराहरू सुन सक्छ। त्यसमा मातृप्रेम छैन किनभनें त्यो आफ्नो पतिलाई खोनेका स्थानमा आफ्नो बच्चाहरूको परित्याग गर्न दिन्छ। त्यसका प्रेम स्वार्थजन्य हो।

पुरुरवा भावविह्वल भएर प्रेमका गीत गा्दछ जसको भावार्थ यो छ कि विश्वको सत्ता उतनी आनन्ददायक छैन जति प्रेम आनन्ददायक हो। विफल प्रेमीका लागि संसार दुःख र निराशादेखि भरा छ र सफल प्रेमीका लागि त्यो सुख र आनन्ददेखि भरा हो। यस नाटकमा हामी प्रेमलाई फलीभूत हुँदै देख्दछन्। यसमा भूमि र आकाश एक हुन्छन्। भौतिक आकर्षणमा आधारित वासना नैतिक सौन्दर्य र आध्यात्मिक ज्ञानमा परिवर्तित हुन्छ।

आधुनिककालमा कालिदास

कूडियट्टम्मा संस्कृत आधारित नाटकहरूको एक रंगमंच छ, जहां भासका नाटक खेले जान्छन्। महान कूडियट्टम कलाकार र नाट्य शास्त्रका विद्वान स्वर्गीय नाट्याचार्य विदुषकरत्तनम पद्मश्री गुरू मणि माधव चक्यारले कालिदासका नाटकहरूका मंचनको शुरूआत गरे कालिदासलाई लोकप्रिय बनाउनमा दक्षिण भारतीय भाषाहरूका फिल्महरूको पनि पर्याप्त योगदान हो। कन्नड़ भाषाको फिल्महरू कविरत्न कालिदास र महाकवि कालिदासले कालिदासका जीवनलाई पर्याप्त लोकप्रिय बनाए। यी फिल्महरूमा स्पेशल इफेक्ट र संगीतको बखूबी उपयोग गरेरिएको थियो। वी शान्तारामले शकुंतलामा आधारित फिल्म बनायी थियो। यी फिल्म यति प्रभावशाली थियो कि यसमाथि आधारित अनेक भाषाहरूमा धेरै फिल्मा बनाए गई।

नेपाली लेखक मोहन राकेशले कालिदासका जीवनमा एक नाटक आषाढ़को एक दिनको रचना की, जो कालिदासका संघर्षशील जीवनका विभिन्न पहलुहरूलाई देखिान्छ। १९७६मा सुरहरूद्र वर्माले एक नाटक लिखा, जसमा यस कुराको जिक्र गरिएको छ कि पार्वतीका शापका कारण कालिदास कुमारसम्भवलाई पूरा छैन गर्नपाओस् थिए। शिव र पार्वतीका गार्हस्थ जीवनको अश्लीलतापूर्वक वर्णन गर्नका लागि पार्वतीले तिनलाई यो शाप दिए थियो। यस नाटकमा कालिदासलाई चन्द्रगुप्तको अदालतको सामना गर्नु पड़ा, जहां पण्डितहरू र नैतिकतावादिहरूले तिनमा अनेक आरोप लगाए। यस नाटकमा न मात्र एक लेखकका संघर्षशील जीवनलाई देखिाइएको छ, तर लेखकको अभिव्यक्तिको स्वतंत्रताका महत्वलाई पनि रेखांकित गरिएको हो।

अस्ति कश्चित वागर्थीयम् नामले डा कृष्ण कुमारले १९८४मा एक नाटक लिखा, यो नाटक कालिदासका विवाहको लोकप्रिय कथामा आधारित हो। यस कथाका अनुसार, कालिदास पेड़को त्यसै टहनीलोई काट रहोस् हुन्छन्, जसमा ती बैठे थिए। विद्योत्तमदेखि अपमानित दुई विद्वानहरूले त्यसको बिहे यसै कालिदासका गरा दिए जब त्यसलाई ठगे जाने ज्ञान हुन्छ, त त्यो कालिदासलाई ठुकरा दिन्छ। साथै, विद्योत्तमाले यी पनि भने कि यदि ती विद्या र प्रसिद्धि अर्जित गर्न लौट्दछन् त त्यो तिनलाई स्वीकार गर्न ल्नेछ। जब कालिदास विद्या र प्रसिद्धि अर्जित गर्न फर्के त सही बाटो देखातिनको लागि लागि कालिदासले तिनलाई पत्नी न मानेर गुरू मान लिए

गाथाहरू

कालिदास र दंडीमाको श्रेष्ठ कवि थिए, यस सवाललाई दुइटैले माता सरस्वतीका सामने रखा। सरस्वतीले जवाब दिए, दंडी। दुखी कालिदासले पूछा, "तो सामान्या म केही पनि छैन"? माताले जवाब दिए, त्वमेवाहं, अथवा तिमीर म दुइटै एक जस्तै छन्।

कालिदासका जीवन र रचनाहरूका परिप्रेक्ष्यमा उपन्यास कालिदासका जीवनका परिप्रेक्ष्यमा एक उपन्यासको रचना गरिएको हो। मूलतः यसलाई मलयाळम भाषामा लेखिएको छ, तर लेखकले नैं त्यसका नेपाली रूपान्तर लेखेका छन्। मलयाळममा यसको प्रकाशन डीसी बुक्स कोट्टयमद्वारा गरिंदैछ। नेपाली रूपान्तरका प्रकाशनका सम्बन्धमा अहिलेसम्म केही निश्चित छैन भएको हो। उपन्यासकार डा.के.सी.अजयकुमार

सन्दर्भ

के डी सेठना, प्रबलम्स अफ एन्शिएंट इंडिया(अध्याय-द टाइम्स अफ कालिदास), २००० नयाँ दिल्ली, आदित्य प्रकाशन कालिदास वस्तुतः भारतीय साहित्यका नक्षत्र।

यो पनि हेर्नुहोस्

संस्कृत साहित्य

संस्कृत नाटक ढाँचा:कालिदासको कृतीहरू

बाह्य कडीहरू

• कालिदास : संस्कृत भाषाका सबैभन्दा महान कवि
• कालिदास: ट्रांसलेशन अफ शकुंतला एंड अदर वर्क्स, लेखक-आर्थर डब्ल्यू रायडर
• कालिदासको रचनाहरु गुटेनबर्ग परियोजना पर
• Kālidāsa's Kumārasambhava, cantos I-VIII (Google book By Kālidāsa, Mallinātha, Moreshvar Ramchandra Kāle]