शिव

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
शिव

A statue depicting Shiva meditating, Shiva temple, Bengaluru
देवनागरी शिव
संस्कृत Śiva
वर्ग: महादेव (त्रिमुर्ती)
वासस्थान: कैलास पर्वत[१]
मन्त्र: ओम नम शिवाय
अश्त्र: Trident(त्रिशुल)
जीवनसाथी: सती, पार्वती
वाहन: नन्दी (साँढे)
यस शृंखलाको एक भाग

हिन्दू धर्म

Aum

इतिहास · देवी-देवता
मूल्यवर्ग
पुराण

आस्था र विश्वास

दर्शन शास्त्र · धर्म
अर्थ · काम · मोक्ष
कर्म · संसार
योग · भक्ति · माया
पूजा · मन्दिर

वेद · उपनिषद
रामायण · महाभारत
भागवद् गीता · पुराण
धर्म शास्त्र · अन्य

सम्बन्धित विषयहरू

हिन्दू बसोबास भएका देशहरू
हिन्दू गुरु र सन्त
धर्म-सुधार · आलोचना
पञ्चाङ्ग · हिन्दू रीति-रिवाज
आयुर्वेद · ज्योतिष
चाडपर्व · शब्दावली पीडा उत्पीडन

यस बाकसलाई: हेर्नुहोस्  संवाद  सम्पादन

शिव हिन्दू धर्मका प्रमुख देवताहरू मध्ये एक हुन्। भगवान्को तीन रूपहरू मध्येको एक शिवलाई विनाशकर्ताका रूपले चिनिन्छ। हिन्दू धर्मका विभिन्न सम्प्रदायहरू मध्ये शैव सम्प्रदायका अनुयायीहरू शिवलाई आफ्नो प्रमुख देवता मान्छन् र त्यसै अनुसार उनलाई महादेव, परमेश्वर आदि नामले सम्बोधन गर्दछन्। शिवलाई प्रायःजसो शिवलिङ्गको रूपमा पूजा गर्ने गरिन्छ।

शिवका विशेषताहरू[सम्पादन गर्ने]

  • तेस्रो आँखा भएका (त्र्यम्बकम्)
  • निलो घाँटी भएका (नीलकण्ठ)
  • जटा परेको कपाल
  • शिरमा गङ्गा भएका (गंगाधर)
  • शरीरमा खरानी धस्ने
  • बाघको छाला ओड्ने
  • शरीरमा सर्पहरू बेर्ने
  • डमरू तथा त्रिशुल बोक्ने
  • साँढे (नन्दी) चढ्ने
  • कैलासमा बस्ने
  • पार्वतिका पति
शिव
शिव-पार्वती एवं उनको पुत्र गणेश
शिव-पार्वती एवं उनको पुत्र गणेश
सृष्टिको संहारकर्ता
संबंधित हिन्दू देवता
आवास कैलाशपर्वत
मंत्र ॐ नमः शिवाय
अस्त्र-शस्त्र त्रिशूल, डमरु
जीवनसाथी पार्वती
वाहन नंदी बैल
यस बाकसलाई: हेर्नुहोस्  संवाद  सम्पादन

शिव ईश्वरको रूप हो। हिन्दू धर्मको प्रमुख देवताहरूमध्ये हो। वेदमा यिनीहरूका नाम रुद्र हो। यो व्यक्तिको चेतनाको अन्तर्यामी छन्। यिनको अर्धाङ्गिनी (शक्ति)को नाम पार्वती छ। यिनको पुत्र स्कन्दगणेश हुन्।

शिव अधिक्तर चित्रहरूमा योगीको रूपमा देखिन्छन् र उनको पूजा लिंगको रूपमा गरिन्छ। भगवान शिवलाई संहारको देवता भनिन्छ।भगवान शिव सौम्य आकृति एवं रौद्ररूप दुवैको लागि विख्यात छन्। अन्य देवहरू भन्दा शिवलाई भिन्न मानिएको छ। सृष्टिको उत्पात, स्थिति एवं संहारको अधिपति शिव हुन्। त्रिदेवहरूमा भगवान शिव संहारको देवता मानिन्छन्। शिव अनादि तथा सृष्टि प्रक्रियाको आदिस्रोत हुन र यो काल महाकाल नै ज्योतिषशास्त्रको आधार हुन्। शिवको अर्थ यद्यपि कल्याणकारी मानिएको छ, तर उनी संधै लय एवं प्रलय दुवैको आफ्नो अधीन गरेका छन्।

भगवान शिवलाई नमस्कार[सम्पादन गर्ने]

नमः शम्भवाय च मयोभवाय च नमः शन्कराय च मयस्करय च नमः शिवाय च शिवतराय च।। ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रम्हाधिपतिर्ब्रम्हणोधपतिर्ब्रम्हा शिवोमा अस्तु सदाशिवोम।। तत्पुरषाय विद्म्हे महादेवाय धीमहि। तन्नो रुद्रः प्रचोदयात।। भगवान शिवको सबै विद्याहरूको ग्याता भएको कारण जगत गुरु पनि भनिएको छ। (सुनिल डिडवाणिया)

व्यक्तित्व[सम्पादन गर्ने]

शिवमा परस्पर विरोधी भावहरूको सामंजस्य हेर्न पाइन्छ। शिवको टाउकोमा एक तिर चंद्रमा छ, भने दोस्रो तिर महाविषधर सर्प पनि उनको घाँटिको हार छ। उनि अर्धनारीश्वर होते भएका पनि कामजित छन्। गृहस्थ होते भएका पनि श्मशानवासी, वीतरागी छन्। सौम्य, आशुतोष होते भएका पनि भयंकर रुद्र छन्। शिव परिवार पनि यसले अछूता छैनन्। उनको परिवारमा भूत-प्बालुवा, नंदी, सिंह, सर्प, मयूर तथा मूषक सबैको समभाव देखनेको भेटिन्छ। उनि स्वयं द्वंद्वों देखि रहित सह-अस्तित्वको महान विचारको परिचायक छन्। यस्तो महाकाल शिवको आराधनाको महापर्व छ शिवरात्रि।

शिवरात्रि व्रतको पारणा चतुर्दशीमा नै गर्नु पर्छ। जुन चतुर्दशीमा पारणा गर्दछ, त्यो समस्त तीर्थोको स्नानको फल प्राप्त गर्दछ। जुन मनुष्य शिवरात्रिको उपवास हैन करता, त्यो जन्म-मरणको चक्रमा घूमता रहन्छ। शिवरात्रिको व्रत गर्ने यस लोकको समस्त भोगहरूलाई भोगकर अन्तमा शिवलोकमा जान्छन्।

पूजन[सम्पादन गर्ने]

शिवरात्रिको पूजा रात्रिको चारै प्रहरमा गर्नु पर्छ। शिवको बिल्वपत्र, धतूरोको पुष्प, प्रसादमा भाङ अति प्रिय छन्। एवम् यिनको पूजाको लागि दूध, दही, घिउ, सख्खर, मह यिनी पाँच अमृत जसलाई पञ्चामृत भनिन्छ, पूजनमा यिनीहरूका उपयोग गर्नुहोस्। एवम् पञ्चामृतले स्नान गराए यसपछि इत्र चढाई जनै पहिर्‍याउने । अन्तमा भाङको प्रसाद चढाउने । जुन व्यक्ती यो व्रत संधै गर्न असमर्थ छ, व्रत बाह्र या चौबीस वर्ष गर्नु पर्छ। शिवको त्रिशूल र डमरूको ध्वनि मंगल, गुरु देखि संबद्ध छन्। चन्द्रमा उनको मस्तकमा विराजमान भएर आफ्नो कान्ती देखि अनन्ताकाशमा जटाधारी महामृत्युंजयलाई प्रसन्न राखेमा बुधादि ग्रह समभावमा सहायक बन्दछन्। सप्तम भावको कारक शुक्र शिव शक्तिको सम्मिलित प्रयासले प्रजा एवं जीव सृष्टिको कारण बनइन्छ। महामृत्युञ्जय मन्त्र शिव आराधनाको महामन्त्र हो।

ज्योतिर्लिंग[सम्पादन गर्ने]

भगवान शिवको १२ ज्योतिर्लिंगचित्र:उदाहरण. छ। सौराष्ट्र प्रदेश (काठियावाड)मा श्रीसोमनाथ, श्रीशैलमा श्रीमल्लिकार्जुन, उज्जयिनी (उज्जैन)मा श्रीमहाकाल, ॐकारेश्वर अथवा अमलेश्वर, परलीमा वैद्यनाथ, डाकिनी नामक स्थानमा श्रीभीमशङ्कर, सेतुबंधमा श्री रामेश्वर, दारुकावनमा श्रीनागेश्वर, वाराणसी (काशी)मा श्री विश्वनाथ, गौतमी (गोदावरी)को तटमा श्री˜यम्बकेश्वर, हिमालयमा केदारखण्डमा श्रीकेदारनाथ र शिवालयमा श्रीघुश्मेश्वर। [क] हिन्दुहरूमा मान्यता हो कि जुन मनुष्य प्रतिदिन प्रात:काल र संध्याको समय यिनी बाह्र ज्योतिर्लिङ्गहरूको नाम लिइन्छ, उनको सात जन्महरूको गरे भयो पाप यिनी लिंगोंको स्मरण मात्र देखि मिट जान्छ।

सन्दर्भ[सम्पादन गर्ने]

  1. For the name Kailāsagirivāsī (Sanskrit कैलासिगिरवासी Bengali:বাবা সিভ ), "With his abode on Mount Kailāsa", as a name appearing in the Shiva Sahasranama, see: Sharma 1996, p. 281.