प्राचीन भारत

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
यो लेख वा खण्ड नेपाली भाषामा नभएर अर्को भाषामा लेखिएको छ।
यदि यो लेखमा तपाईंको योगदान छ भने यसलाई नेपाली भाषामा उल्था गर्नुहोला।
एक महिनासम्म उल्थानभएमा यसलाई हटाएर नयाँ लेख बनाइने छ ।

यो लेख हिन्दीबाट अनुवाद गरिएको हो। यहाँ क्लिक गरेर यस लेखमा रहेका त्रुटिहरु सुधार्न सक्नुहुन्छ।

मानवका उदयदेखि लिएर दशौं शताव्दी सम्मको भारतको इतिहास प्राचीन भारतको इतिहास कहलाउँछ। यसका पछिका भारतलाई मध्यकालीन भारत भन्दछन् जसमा मुख्यतः मुस्लिम शासकहरूको प्रभुत्व रहेको थियो।

प्राचीन भारतीय इतिहासको जानकारीका साधन[सम्पादन गर्ने]

पाषाण युग[सम्पादन गर्ने]

पाषाण युगदेखि तात्पर्य यस्ता कालदेखि छ जब मानिस पत्थरहरूमा आश्रित थिए। पत्थरका औजार, पत्थरको गुफा नैं तिनको जीवनका प्रमुख आधार थिए। यो मानव सभ्यताका आरम्भिक कालमा देखि छ जब मानव आजको प्रकार विकसित थिएन। यस कालमा मानव प्राकृतिक आपादाहरूदेखि जूझता रहन्थ्यो र शिकार तथा कन्द-मूल फल खाएर आफ्नो बसर गर्थ्यो।

पुरापाषाण युग[सम्पादन गर्ने]

हिमयुगको अधिकांश भाग पुरापाषाण कालमा बित्छ। भारतीय पुरापाषाण युगलाई औजारहरू, जलवायु परिवर्तनहरूका आधआरमा तीन भागहरूमा बाँडिन्छ -

  • आरम्भिक वा निम्न पुरापाषाण युग (25,00,000 ईस्वी पूर्व - 100,000 ई. पू.)
  • मध्य पुरापाषाण युग (1,00,000 ई. पू. - 40,000 ई. पू.)
  • उच्च पुरापाषाण युग (40,000 ई.पू -10,000 ई.पू.)

आदिम मानवका जीवाश्म भारतमा छैन मिले छन्। महाराष्ट्रका बोरी नामक स्थानमा मिले तथ्यहरूदेखि अन्देशा हुन्छ कि मानवको उत्पत्ति 14 लाख वर्ष पूर्व भएको हुनेछ। हँलांकि यो कुरा लगभग सर्वमान्य छ कि अफ्रीकाको अपेक्षा भारतमा मानव पछि बसे। यद्दपि यहाँका मानिसेको पाषाण कौशल लगभग त्यसै प्रकार विकसित भयो जस प्रकार अफ्रीकामा। यस समयको मानव आफ्नो भोजन कठिनाईदेखि नैं बटोर पान्थ्यो। त्यो ना त खेती गर्नु जानन्थ्यो र ना नैं घर बनाउनु। यो अवस्था 9000 ई.पू.सम्म रही हुनेछ।

पुरापाषाण कालका औजार सानोनागपुरका पठारमा मिले छन् जुन 1,00,000 ई.पू.सम्म हुन सक्छन्। आन्ध्र प्रदेशका कुर्नूल जिल्लाहरूमा 20,000 ई.पू.देखि 10,000 ई.पू.का मध्यका औजार मिले छन्। यिनको साथ हड्डीका उपकरण र पशुहरूका अवशेष पनि मिले छन्। उत्तर प्रदेशका मिर्जापुर जिल्लाहरूको बेलन घाटीमा जुन पशुहरूका अवशेष मिले छन् उनीसित ज्ञात हुन्छ कि बकरी, भैंड, गाई, भैंसी इत्यादि पाले जान्थे। र पनि पुरापाषाण युगको आदिम अवस्थाको मानव शिकार र मल्य संग्रहमा जीन्थ्यो। पुराणहरूमा केवल फलकन्द मूल खाएर बाँच्न वालहरूको चर्चा छ। यस प्रकारका केही मानिस त आधुनिक कालसम्म पर्वतहरू र गुफाहरूमा रहँदै आए छन्।

नवपाषाण युग[सम्पादन गर्ने]

ताम्र पाषाण युग[सम्पादन गर्ने]

नवपाषाण युगको अन्त हुँदै हुँदै धातुहरूको प्रयोग शुरू भएको थियो। ताम्र पाषाणिक युगमा तामा तथा प्रस्तरका हथियार नैं प्रयुक्त हुन्थे। यस समयसम्म फलाम वा कांले गरिंदै प्रयोग आरम्भ भएको थिएन। भारतमा ताम्र फाषाण युगको बस्तिहरू दक्षिण पूर्वीराजस्थान, पश्चिमी मध्य प्रदेश, पश्चिमी महाराष्ट्र तथा दक्षिण पूर्वी भारतमा पाउईएको छ।

कांस्य युग[सम्पादन गर्ने]

बीसौं शताब्दीका प्रारम्भसम्म इतिहासकारहरूको यो मान्यता थियो कि वैदिक सभ्यता भारतको सबैभन्दा प्राचीन सभ्य्दछ। तर सर दयाराम साहनीका नेतृत्वमा १९२१मा जब हडप्पा (पंजाबका मान्टगोमरी जिल्लाहरूमा स्थित)को उत्खनन भएको तब यस कुराको थाहा लाग्यो कि भारतको सबैभन्दा पुरानो सभ्यता वैदिक छैन वरन सिन्धु घाटीको सभ्यता छ।अर्को साल अर्थात १९२२मा राखालदास बनर्जीका नेतृत्वमा मोहनजोदडो ( सिन्धका लरकाना जिल्लाहरूमा स्थित )को उत्खनन भएको। हडप्पा टिलाका बारेमा सबैभन्दा पहिला चार्ल्स मैसनले १९२६मा उल्लेख गरेको थियो। मोहनजोदडोलाई सिन्धी भाषामा मृतकहरूको टीला भनिन्छ। १९२२मा राखालदास बनर्जीले र यसका पछि १९२२देखि १९३०सम्म सर जन मार्शलका निर्देशनमा यहाँ उत्खनन कार्य गराइएको।

उत्पत्ति[सम्पादन गर्ने]

यति विस्तृत सभ्यता हुनको बावजूद पनि यसको उत्पत्तिलाई लिएर आज पनि विद्वानहरूमा मतैक्यको अभाव छ।यसको सबैभन्दा ठूलो बजह यो छ कि हडप्पा संस्कृतिका जति पनि स्थलहरूको अबसम्म उत्खनन भएको छ वहाँ सभ्यताका विकास अनुक्रमको चिन्ह स्पष्ट नही मिल्दछ अर्थात यस सभ्यताका अवशेष जहाँ कहीं पनि मिले छन् आफ्नो पूर्ण विकसित अवस्थामा नैं मिले छन्।

सर जन मार्शल , गार्डन चाईल्ड , मार्टीमर व्यहीलर आदि इतिहासकारहरूको मान्य्दछ कि हडप्पा सभ्यताको उत्पत्तिमा विदेशी तत्वको हात रह्यो छ। यी इतिहासकारहरूको मान्नु छ कि हडप्पाको उत्पत्ति मेसोपोटामियाको शाखा सुमेरियाको सभ्यताको प्रेरणादेखि भएको छ। यी दुवै सभ्यताहरूमा केही समानताहरू पनि हेर्नेलाई मिल्दछ जुन यस प्रकार छ -

(१) दुइटै सभ्यता नागरीय छ।

(२) दुइटै सभ्यताहरूका निवासी कांसा र ताँबाका साथ साथ पाषाणका लघु उपकरणहरूको प्रयोग गरिन्थ्यो।

(३) दुइटै सभ्यताहरूका भवन निर्माणमा काँचो र पक्का दुइटै प्रकारका ईंटाहरूको प्रयोग भएकोछ।

(४) दुइटै सभ्यता

(५) दुवैलाई लिपिको ज्ञान थियो।

यिनै समानताहरूका आधारमा व्यहीलरले सैन्धव सभ्यतालाई सुमेरियन सभ्यताको एक उपनिवेश बताय़ा थियो। तर यी समानताहरूका बावजूद केही यस्तो असमानताहरू पनि छन् जसको उपेक्षा छैन गर्न सक्छ। हडप्पा सभ्यताको नगर योजना सुमेरियाको सभ्यता भन्दा अधिक सुव्यवस्थित छ। दुवै नैं सभ्यताहरू सामान्य उपयोगको चीजहरू पर्याप्त भिन्न छन् जस्तै भाँडाकुँडा , उपकरण , मूर्तिहरू , मुहरहरू आदि। फेरि दुइटै नैं सभ्यताहरूका लिपिमा पनि अन्तर छ। जहाँ सुमेरियाई लिपिमा ९०० अक्षर छन् त्यहीं सिन्धु लिपिमा केवल ४०० अक्षर छन्। यी विभिन्नताहरूका हुँदै दुवै सभ्यताहरूलाई समान मान्नु समुचित लाग्दैन।

वैदिक काल[सम्पादन गर्ने]

भारतमा आर्यको आगमन ईसाका कुनै 1500 वर्ष पूर्व भयो। आर्हरूको पहिलो खेप ऋग्वैदिक आर्य कहलाउँछ। ऋग्वेदको रचना यसै समय भएको। यसमा धेरै अनार्य जातिहरूको उल्लेख मिल्दछ। आर्य मानिस भारतीय-यूरोपीय परिवारको भाषाहरू बोलन्थे। यसै शाखाको भाषा आज पनि भारत, ईरान (फारस) र यूरोपमा बोली जान्छ। भारत आगमनका क्रममा केही आर्य ईरान गए। ऋग्वेदको धेरै बाँदै अवेस्तासित मिल्दछन्। अवेस्ता ईरानी भाषाका प्राचीनतम ग्रन्थ छ। दुवै ग्रन्थहरूमा धेरै देवताहरू तथा सामाजिक वर्गहरूका नाम पनि समान होन्। ऋग्वेदमा अफगानिस्तानको कुभा तथा सिन्धु र त्यसको पाँच सहायक नदीहरूको उल्लेख मिल्दछ।

ऋग्वैदिक कालका पछि भारतमा बिस्तारै सभ्यताको स्वरूप बदलतिएको। परवर्ती सभ्यता लाई उत्तरवैदिक सभ्यता भनिन्छ। उत्तर वैदिक कालमा वर्ण व्यवस्था र कठोर रूपले पारिभाषित तथा व्यावहारिक भयो। ईसी पूर्व छैठो शताव्दीमा, यस कारण, बौद्धजैन धर्महरूको उदय भयो। अशोक जस्तै सम्राटले बौद्ध धर्मका प्रचारमा धेरै योगदान दिए। यसका कारण बौद्ध धर्म भारतदेखि बाहिर अफगानिस्तान तथा पछि चीनजापान पुग्यो। अशोकका पुत्रले श्रीलंकामा पनि बौद्ध धर्मको प्रचार गरे। गुप्त वंशका बेला भारतको वैदिक सभ्यता आफ्नो स्वर्णयुगमा पहुंच गई। कालिदास जस्तै लेखकहरूले संस्कृतको श्रेष्ठतम रचनाहरू कीं।

बौद्ध र जैन धर्म[सम्पादन गर्ने]

ईसा पूर्व छैठो शताव्दीसम्म वैदिक गर्मकांडहरूको परम्पराको अनुपालन कम भएको थियो। उपनिषदले जीवनको आधारभूत समस्याको बारेमा स्वाधीनता प्रदान गरिदिएको थियो। यसका फलस्वरूप धेरै धार्मिक पंथहरू तथा संप्रदाहरूको स्थापना भएको। त्यस समय यस्ता कुनै 62 सम्प्रदाहरूका बारमा जानकारी मिल्दछ। तर यीबाट केवल 2ले भारतीय जनमानसलाई लामो समयसम्म प्रभावित गरे - जैन र बौद्ध।

यो दुइटै नैं पहिलादेखि विद्यमान प्रणालीका कतिपय पक्षहरूमा आधारित छन्। दुवै यत्यास्पद जीवन (कठोरता पूर्ण र दुखभोगवादी) अथवा यतित्ववादी र भ्रातृभावमा आधारित छ। यतित्ववादकहरू मूल वेदहरूमा नैं छ तथा उपनिषदुइभन्दा त्यसलाई प्रोत्साहन मिल्दछ।

जैन धर्म[सम्पादन गर्ने]

जैन धर्मका दुइ तीर्थङ्करहरू - ऋषभनाथ तथा अरिष्टनेमि-को उल्लेख ऋग्वेदमा पाइन्छ। कुच विद्वानहरूको मत छ कि हडप्पाको उत्खननमा जुन नग्न धडको मूर्ति मिलेको छ त्यो कुनै तीर्थकरको छ। पार्श्वनाथ तेइसवहरू तीर्थकर तथा भगवान महावीर चौबीसवहरू तीर्थकर थिए। वर्धमान महावीर जुन कि जैनहरूका सबैभन्दा प्रमुख तथा अन्तिम तीर्थकर थिए,को जन्म 540 ईसापूर्वका आसनजीक वैशालीका नजीक कुंडग्राममा भएको थियो। 42 वर्षको अवस्थामा तिनलाई कैवल्य (परम ज्ञान) प्राप्त भयो।

महावीरले पार्श्वनाथका चार सिद्धान्तहरूलाई स्वीकार गरे -

  • अहिंसा - जीव हत्या न गर्नु
  • अमृषा - झुटो नबोल्नु
  • अस्तेय - चोरी नगर्नु
  • अपरिग्रह - सम्पत्ति एकठ्ठा नगर्नु

यस अतिरिक्त उनले आफ्नो पाँचौं सिद्धान्त पनि आफ्नो उपदेशहरूमा जोडे -

  • ब्रह्मचर्य - इन्द्रियहरूमा नियन्त्रण

यस सम्प्रदायका दुइ अंग छन् - श्वेताबर तथा दिगम्बर

बौद्ध धर्म[सम्पादन गर्ने]

जैन धर्मको प्रकार यसको मूल पनि एक उच्चवर्गीय क्षत्रिय परिवारबाट थियो। गौतम नामले जन्मेका महात्मा बुद्धको जन्म 566 ईसापूर्वमा शाक्यकुलका राजा शुद्धोदनका घरमा भएको थियो। यिनले पनि सांसारिक जीवन बाँच्नका पछि एक दिन (या रात) अचानक आफ्नो गार्हस्थ्य छोडेर सत्यको खोजमा हिंडे।

बुद्धका उपदेशहरूमा चार आर्य सत्य समाहित छन् -

  • दुख
  • दुख समुद्दय
  • दुख निरोध
  • दुख निरोध गामिनी प्रतिपदा।

उनले अष्टांगिक मार्गको सुझाव दिए जसको पालन गरेर मनुष्य पुनर्जन्मका बंधनदेखि टाडा हुन सक्छ -

  • सम्यक वाक्
  • सम्यक गर्मान्त्
  • सम्यक आजीव
  • सम्यक व्यायाम
  • सम्यक स्मृति
  • सम्यक समाधि
  • सम्यक संकल्प
  • सम्यक दृष्टि

बौद्ध धर्मको प्रभाव भारतका बाहिर पनि भयो। अफगानिस्तान (त्यस समय फारसी शासकुन्का अधीन), चीन, जापान तथा श्रीलंकाका अतिरिक्त यसले दक्षिण पूर्व एशियामा पनि आफ्नो पहिचान बनाए।

यूनानी तथा फारसी आक्रमण[सम्पादन गर्ने]

त्यस समय उत्तर पश्चिमी भारतमा कुनै खास संगठित राज्य थिएन। लगातार शक्तिशाली हो रहोस् फारसी साम्राज्यको नजर यतातर्फ पनि गई। हंलांकि अबसम्म फारसमा राज गर्न रहोस् चन्द्र राजा यूनान, पश्चिमी एशिया तथा मध्य एशियातर्फ बढ रहोस् थिए, उनले भारतको अनदेखी छैनको थियो। शक्तिशाली अजमीड/हखामनी (Achaemenid) शासकहरूको निगाह यस क्षेत्रमा थियो र Kuru-s कुरुस साईरस (558ईसापूर्व - 530 ईसापूर्व)ले हिन्दूकुशका दक्षिणका रजवाडोलाई आफ्नो अधीन गर्न लिया। यसका पछि दारयवाहु (डेरियस, 522-486 ईसापूर्व)का शासनकालमा फारसी शासनका विस्तारका साक्ष्य मिल्दछन्। यसका उत्कीर्ण लेखहरूमा दुइ जगह हिन्दूलाई यसका राज्यको भाग बताइएको छ। यस सन्दर्भमा हिन्दू शब्दको सही अर्थ बताउन कठिन छ तर यसको तात्पर्य कुन ा यस्ता प्रदेशदेखि अवश्य छ जुन सिंधु नदीका पूर्वमा हो।

ईसापूर्व चौथो शताव्दीमा जब यूनानी र फारसी शासक पश्चिम एशिया (आधुनिक टर्कीको क्षेत्र)मा आफ्नो प्रभुत्व जमानका लागि संघर्ष गर्दै थिए। मकदूनियाका राजा सिकंदरका हाथहरू हखामनी शासक डेरियस तृतीयका हारनेका पश्चात स्थितिमा परिवर्तन आए। सिकंदर पश्चिम एशिया जीतनका पछि अरब , मिस्र तथा त्यसको पछि फारसका केन्द्र (ईरान)सम्म पुग्यो। यतिले पनि जब त्यसलाई संतोष भएन त त्यो अफगानिस्तान हुँदै 326 ईसा पूर्वमा पश्चिमोत्तर भारत पुग गया।

सिकंदरका भारत आउनेका बारेमा कुनै भारतीय स्रोत उपलब्ध छैन। सिकंदरका विजय अभियानको कुरा केवल यूनानी तथा रोमन स्रोतहरूमा उपलब्ध छ तथा तिनलाई सत्यका गरीब मान गर्न यी सबै लेखिएको छ। यूनानी ग्रन्थ त सिकंदरका भारत अभियानको विस्तारदेखि वर्णन गर्दछन्मा ती कौटिल्यका बारेमा एक शब्द पनि छैन लिख्दछन्।

सिकंदर जब भारत पुग्यो त पंजाब (अविभाजित पंजाब)मा रावलपिण्डीका नजीकको राजा त्यसको सहायताका लागि पहँच गया। अन्य लगभग सबै राजाहरूले सिन्दरको डटकर मुकाबला गरेमा ती सिकन्दरको अनुभवी सेनाहरूदेखि हार गए। यूनानी लेखकहरूले यी राजाहरूका वीरताको भूरि-भूरि प्रशंसाको छ। यसका पछि झेलमचिनाबका बीच स्थित प्रदेशको राजा पोरस (जो कि पौरवको यूनानी नाम लाग्दछ)ले सिकंदरको वीरता पूर्वक सामना गरे। भनिन्छ कि हारनेका पछि जब त्यो दन्दी बनेकार सिकन्दरका सामुन्ने पेश भयो त त्यो भन्दा पूछिएको - तिम्रो साथ कैसा सुलूक (वर्ताव) गरे जाय। त त्यसले साहसी उत्तर दिए -" जस्तो एक राजा अर्का राजाका साथ गर्दछ "। त्यसको उत्तरमा मुग्ध भएर सिकन्दरले त्यसका हारा भयो प्रदेश लौटा दिए। यसका पछि थकानदेखि ग्रसित सेनालाई लिएर सिकन्दर अघि छैन बढ सका र फिर्ता लौट गया।

महाजनपद्[सम्पादन गर्ने]

बौद्ध ग्रन्थ अंगुत्तर निकायका अनुसार कुल सोह्र (16) महाजनपद थिए - अवन्ति,अश्मक वा अस्सक, अंग, कम्बोज, काशी, कुरु, कोशल, गांधार, चेदि, वज्जि वा वृजि, वत्स वा वंश ,पाँचाल, मगध, मत्स्य वा मच्छ, मल्ल, सुरसेन

यिनमा सत्ताका लागि संघर्ष चलता रहन्थ्यो।

मौर्य साम्राज्य[सम्पादन गर्ने]

ईसापूर्व छैठो शताव्दीका प्रमुख राज्य थिए - मगध, कोसल, वत्सका पौरव र अवंतिका प्रद्योत। चौथो शताव्दीमा चन्द्रगुप्त मौर्यले पष्चिमोत्तर भारतलाई यूनानी शासकुन्देखि मुक्ति दिलाउन दिए। यसका पछि त्यसले मगधतर्फ आफ्नो ध्यान केन्द्रित गरे जुन त्यस समय नंदहरूका शासनमा थियो। जैन ग्रन्थ परिशिष्ठ पर्वनमा भनिएको छ कि चाणक्यको सहायतादेखि चन्द्रगुप्तले नंद राजालाई पराजित गरेर बंदी बनाएको लिया। यसका पछि चन्द्रगुप्तले दक्षिणतर्फ आफ्नो साम्राज्यको विस्तार गरे। चन्द्रगुप्तले सिकंदरका क्षत्रप सेल्यूकसलाई हाराया थियो जसको फलस्वरूप त्यसले हेरात, कंदहार, काबुल तथा बलूचिस्तानका प्रान्त चन्द्रगुप्तलाई सुँम्प् दिए थिए।

चन्द्रगुप्तका पछि बिंदुसारका पुत्र अशोकले मौर्य साम्राज्यलाई आफ्नो चरममा पुग्यो दिए। कर्नाटकका चित्तलदुर्ग तथा मास्कीमा अशोकका शिलालेख पाए गए छन्। चुंकि त्यसको पडोसी राज्य चोल, पांड्य वा केरलपुत्रहरूका साथ अशोक वा बिंदुसारका कुन ा लडाईको वर्णन छैन मिल्दछ यस कारण यस्तो मानिन्छ कि यी प्रदेश चन्द्रगुप्तका द्वारा नैं जीतिएको थियो। अशोकका जीवनको निर्णायक युद्ध कलिंगको युद्ध थियो। यसमा उत्कलहरूदेखि लड्दै अशोकलाई आफ्नो सेना द्वारा गरियो नरसंहारका प्रति ग्लानि भएको र त्यसले बौद्ध धर्मलाई आफ्नो लिया। फेरि त्यसले बौद्ध धर्मको प्रचार पनि गराए।

त्यसै समय यूनानी यात्री मेगास्थनीज भारत आयो। त्यसले अशोकका राज्य तथा त्यसको राजधानी पाटलिपुत्र (आधुनिक पटना)को वर्णन गरेकोछ। यस बेला कलाको पनि विकास भयो।

मौर्यहरूका पछि[सम्पादन गर्ने]

मौर्यहरूका पतनका पछि शुंग राजवंशले सत्ता सम्हाली। यस्तो मानिन्छ कि मौर्य राजा वृहदृथका सेनापति पुष्यमित्रले बृहद्रथको हत्या गर्न दिएको थियो जसका पछि शुंग वंशको स्थापना भएको। शुंगहरूले १८७ ईसापूर्वदेखि ७५ ईसापूर्वसम्म शासन गरे। यसै कालमा महाराष्ट्रमा सातौंहनहरूको र दक्षिणमा चेर, चोल र पांड्यहरूको उदय भयो। सातौंहनहरूका साम्राज्यलाई आन्ध्र पनि भन्दछन् जुन अत्यन्त शक्तिशाली थियो।

पुष्यमुत्रका शासनकालमा पश्चिमदेखि यवनहरूको आक्रमण भयो। यसै कालका माने जाने वैयाकरण पतञ्जलिले यस आक्रमणको उल्लेख गरेकोछ। कालिदासले पनि आफ्नो मालविकाग्निमित्रम्मा वसुमित्रका साथ यवनहरूका युद्धको चर्चा गरेकोछ। यी आक्रमणकारिहरूले भारतको सत्तामा कब्जा गर्न लिया। केही प्रमुख भारतीय-यूनानी शासक थिए - यूथीडेमस, डेमेट्रियस तथा मिनांडर। मिनांडरले बौद्ध धर्म अपनाएको थियो तथा त्यसका प्रदेश अफगानिस्तानदेखि पश्चिमी उत्तर प्रदेशसम्म फैलयो भएको थियो।

यस पछि पह्लवहरूको शासन आयो जसको बारेमा अधिक जानकारी उपल्ब्ध छैन। तत्पश्चात शकहरूको शासन आयो। शक मानिस मध्य एशियाका निवासी थिए जसलाई यू-ची नामक कबीलेले तिनको मूल निवासदेखि खदेड दिइएको थियो। यसका पछि ती भारत आए। यसका पछि यू-ची जनजातिका मानिस पनि भारत आ गए किनभनें चीनको महान देवलका बन्नका पछि मध्य एशियाको परिस्थिति तिनको अनूकूल थिएन। यी कुषाण कहलाए। कनिष्क यस वंशको सबैभन्दा प्रतापी राजा थियो। कनिष्कले ७८ ईसवीदेखि १०१ ईस्वीसम्म राज गरे।

समकालीन दक्षिण भारत[सम्पादन गर्ने]

दक्षिणमा चेर, पांड्य तथा चोलका बीच सत्ता संघर्ष चल्थ्यो। संगम साहित्य यस समयको सबैभन्दा अमूल्य धरोहर थियो। तिरूवल्लुवर द्वारा रचित तिरुक्कुरल तमिल भाषाको प्राचीनतम ग्रंघ मानिन्छ। धार्मिक सम्प्रदाहरूको प्रचलन थियो र मुख्यतः वैष्णव, शैव, बौद्ध तथा जैन सम्प्रदाहरूका अनुयायी थिए।

गुप्त काल[सम्पादन गर्ने]

सन् ३२० ईस्वीमा चन्द्रगुप्त प्रथम आफ्नो पिता घटोत्कचका पछि राजा बनाएको जसले गुप्त वंशको सुरुआत गरेको थियो। यसका पछि समुद्रगुप्त (३४० ईश्वी), चन्द्रगुप्त द्वितीय, कुमारगुप्त प्रथम (४१३-४५५ ईश्वी) र स्कंदगुप्त शासक बनेका। यसका गरीब १०० वर्षहरूसम्म गुप्त वंशको अस्तित्व बनाए रह्यो। ६०६ ईश्वीमा हर्षका उदयसम्म कुनै एक प्रमुख सत्ताको कमी रही। यस कालमा कला र साहित्यको उत्तर तथा दक्षिण दुइटैमा विकास भयो।

ग्यारहौं तथा बारहौं शताव्दीमा भारतीय कला, भाषा तथा धर्मको प्रचार दक्षिणपूर्व एशियामा पनि भयो।

यी पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]

बाह्य कडीहरू[सम्पादन गर्ने]