भारतको इतिहास
भारतको इतिहास लगभग ५००० साल पुरानो मानिन्छ। सिन्धु घाटी सभ्यता, जसको आरंभ काल लगभग ३३०० ईसापूर्वबाट मानिन्छ। यस सभ्यताको लिपि अबसम्म सफल्दै पूर्वक पढ़ी नजानसकी छ। सिंधु घाटी सभ्यता पाकिस्तान र उससे सटे भारतीय प्रदेशहरूमा फैली थियो। पुरातत्त्व प्रमाणहरूका आधारमा १९०० ईसापूर्वका छेउछाउ यस सभ्यताको अक्स्मात पतन भयो। १९औं शताब्दीका पाश्चात्य विद्वानहरूका प्रचलित दृष्टिकोणहरूका अनुसार आर्यहरूको एक वर्ग भारतीय उप महाद्वीपको सीमाहरूमा २००० ईसा पूर्वका छेउछाउ पुगयो र पहिले पंजाबमा बस गया, र यही ऋग्वेदको ऋचाहरूको रचना गरिएको। आर्यहरू द्वारा उत्तर तथा मध्य भारतमा एक विकसित सभ्यताको निर्माण गरियो, जसलाई वैदिक सभ्यता पनि भन्दछन्। प्राचीन भारतका इतिहासमा वैदिक सभ्यता सबै भन्दा प्रारम्भिक सभ्य्दछ जसको सम्बन्ध आर्यहरूका आगमनबाट छ। यसको नामकरण आर्यहरूका प्रारम्भिक साहित्य वेदहरूका नाममा गरिएको छ। आर्यहरूको भाषा संस्कृत थियो र धर्म "वैदिक धर्म" या "सनातन धर्म"का नामबाट प्रसिद्ध थियो, त्यस पछि विदेशी आक्रांताहरू द्वारा यस धर्मको नाम हिन्दू लड़यो।
वैदिक सभ्यता सरस्वती नदीका तटीय क्षेत्र जसमा आधुनिक भारतका पंजाब र हरियाणा राज्य आउँछन्,मा विकसित भए। साधारण गरिमा अधिकतर विद्वान वैदिक सभ्यताको काल २००० ईसा पूर्वबाट ६०० ईसा पूर्वका बीचमा मानते छ, तर नयाँ पुरातत्त्व उत्खननहरूबाट मिले अवशेषहरूमा वैदिक सभ्यताबाट सम्बन्धित धेरै अवशेष मिले छ जसबाट केही आधुनिक विद्वान यो मानने लगे छ कि वैदिक सभ्यता भारतमा नैं शुरु भए थियो, आर्य भारतीय मूलका नैं थिए र ऋग्वेदको रचना काल ३००० ईसा पूर्व रहयो हुनेछ, क्यहरूकि आर्योका भारतमा आनको न त कुनै पुरातत्त्व उत्खननहरूमा अधारित प्रमाण प्राप्त भएको छ र न त डी एन ए अनुसन्धानहरूबाट कुनै प्रमाण प्राप्त भएको छ। हालैमा भारतीय पुरातत्त्व परिषद् द्वाराको गयी सरस्वती नदीको खोजबाट वैदिक सभ्यता, हडप्पा सभ्यता र आर्यहरूका बारेमा एक नया दृष्टिकोण अगाडी आएको छ। हडप्पा सभ्यतालाई सिन्धु-सरस्वती सभ्यता नाम दिइएको छ , क्यहरूकि हडप्पा सभ्यताको २६०० बस्तीहरूमा भन्दा वर्तमान पाकिस्तानमा सिन्धु तटमा मात्र २६५ बस्तिहरू थियों, जबकि शेष अधिकांश बस्तिहरू सरस्वती नदीका तटमा मिल्दछन्, सरस्वती एक विशाल नदी थियो। पहाडहरूको तोडती भए निकलती थियो र मैदानहरूबाट छती भए समुद्रमा गएर विलीन हुन्थ्यो। यसको वर्णन ऋग्वेदमा बार-बार आउँछ, यो आजबाट ४००० साल पूर्व भूगर्भी बदलावको कारणबाट सूख गएकोथियो।
ईसा पूर्व ७ औं र शुरूआती ६ औं शताब्दि सताब्दीमा जैन र बौद्ध धर्म सम्प्रदाय लोकप्रिय भएका। अशोक (ईसापूर्व २६५-२४१) यस कालको एक महत्वपूर्ण राजा थियो जसको साम्राज्य अफगानिस्तानबाट मणिपुरसम्म र तक्षशिलाबाट कर्नाटकसम्म फैल््ेको थियो।मा त्यो सम्पूर्ण दक्षिणसम्म नजानसका। दक्षिणमा चोल सबै भन्दा शक्तिशाली निकले। सँगम साहित्यको शुरुवात पनि दक्षिणमा त्यहि समयमा भए। भगवान गौतम बुद्धका जीवनकालमा, ईसा पूर्व ७ औं र शुरूआती ६ औं शताब्दिका बेला सोह्र ठूलो शक्तिहरू (महाजनपद) विद्यमान थिए। अति महत्वपूर्ण गणराज्यहरूमा कपिलवस्तुका शाक्य र वैशालीका लिच्छऔं गणराज्य थिए। गणराज्यहरूका बाहेक राजतन्त्रीय राज्य पनि थिए, जसमाबाट कौशाम्बी (वत्स), मगध, कोशल, कुरु, पान्चाल, चेदि र अवन्ति महत्वपूर्ण थिए। यिनी राज्यहरूको शासन यस्तो शक्तिशाली व्यक्तीहरूका नजीकै थियो, जिन्हहरूने राज्य विस्तार र छिमेकी राज्यहरूको आफ्नोमा मिलानको नीति आफ्नो रखी थियो। तथापि गणराज्यात्मक राज्यहरूका तब पनि स्पष्ट संकेत थिए जब राजाहरूका अधीन राज्यहरूको विस्तार छ रहेको थियो। इसपछि भारत छोटे-छोटे साम्राज्यहरूमा बंट गयो।
आठऔं सताब्दीमा सिन्धमा अरबी अधिकार छ गाई। यो इस्लामको प्रवेश मानिन्छ। बारहऔं सताब्दीका अन्तसम्म दिल्लीको गद्दीमा तुर्क दासहरूको शासन आ्यो जिन्हहरूने अर्को धेरै सालहरूसम्म राज गर्यो। दक्षिणमा हिन्दू विजयनगर र गोलकुंडाका राज्य थिए। १५५६मा विजय नगरको पतन भयो। सन् १५२६मा मध्य एशियाबाट निर्वासित राजकुमार बाबरले काबुलमा पनाह ली र भारतमा आक्रमण गर्यो। उनले मुग़ल वंशको स्थापनाको जुन अर्को ३०० सालहरूसम्म चला। त्यहि समयमा दक्षिण-पूर्औं तटबाट पोर्चुगलको समुद्री व्यापार शुरु भएको थियो। बाबरको पोता अकबर धार्मिक सहिष्णुताको लागि विख्यात भयो। उनले हिन्दुहरू परबाट जजिया गर हटा लियो। १६५९मा औरंगजेवले यसलाई फिरबाट ल्या गू गर दियो। रंग़जेबले कश्मीरमा तथा अन्य स्थानहरूमा हिन्दुहरूलाई बलात मुसलमान बनाए। त्यसै समय केन्द्रीय र दक्षिण भारतमा शिवाजीका नेतृत्वमा मराठे शक्तिशाली छ रहे थिए। रंगजेबले दक्षिणको पटि ध्यान लगाया त उत्तरमा सिखहरूको उदय भयो। रंग़जेबका मरन बित्तिकै (१७०७) मुगल साम्राज्य बिखर गया। अङ्ग्रेजहरूले डचहरू, पोर्चुगलीहरू तथा फ्रांसिसीहरूको भगाएर भारतमा व्यापारको अधिकार सुनिश्चित गर्यो र १८५७का एक विद्रोहलाई कुच्लन पछि सत्तामा काबिज भए। भारतलाई स्वतन्त्रता १९४७मा मिली जसमा महात्मा गान्धीका अहिंसा आधारित आंदोलनको योगदान महत्वपूर्ण थियो। १९४७ पछिबाट भारतमा गणतांत्रिक शासन ल्या गू छ। स्वतन्त्रताका समय नैं भारतको विभाजन भयो जसबाट पाकिस्तानको जन्म भयो र दुइटै देशहरूमा कश्मीर सहित अन्य मुद्दहरूमा तनाव बनेको छ।
विषयसूची |
[सम्पादन गर्ने] श्रोत
समान्यत विद्वान भारतीय इतिहासलाई एक संपन्नमा अर्धलिखित इतिहास बताउँछन्मा भारतीय इतिहासका धेरै श्रोत छ। सिंधु घाटीको लिपि, अशोकका शिलालेख, हेरोडोटस, फा हियान, ह्वेन सांग, सँगम साहित्य, मार्कोपोलो, संस्कृत लेखकहरू आदिबाट प्राचीन भारतको इतिहास प्राप्त छ्दछ। मध्यकालमा अल-बेरुनी र उसपछि दिल्ली सल्तनतका राजाहरूको जीवनी पनि महत्वपूर्ण छ। बाबगर्नुमा, आएन-ए-अकबरी आदि जीवनियाउँ हामीलाई उत्तर मध्यकालका बारेमा बताउँछन्।
भारतमा मानव जीवनको प्राचीनतम प्रमाण १००,०००बाट ८०,००० वर्ष पूर्वको छ।। पाषाण युग (भीमबेटका, मध्य प्रदेश)का चट्टानहरूमा चित्रहरूको कालक्रम ४०,००० ई पूबाट ९००० ई पू मानिन्छ। प्रथम स्थायी बस्तिहरूले ९००० वर्ष पूर्व स्वरूप लियो। उत्तर पश्चिममा सिन्धु घाटी सभ्यता ७००० ई पू विकसित भए , जुन २६औं शताब्दी ईसा पूर्व र २०औं शताब्दी ईसा पूर्व का मध्य आफ्नो चरममा थियो | वैदिक सभ्यताको कालक्रम पनि ज्योतिषका विश्लेषणबाट ४००० ई पूसम्म जान्छ।
[सम्पादन गर्ने] राष्ट्रका रूपमा उदय
भारतलाई एक सनातन राष्ट्र मानिन्छ क्यहरूकि यो मानव सभ्यताको पहिलो राष्ट्र थियो। श्रीमद्भागवतका पञ्चम स्कन्धमा भारत राष्ट्रको स्थापनाको वर्णन आउँछ।
भारतीय दर्शनका अनुसार सृष्टि उत्पत्तिका पश्चात ब्रह्माका मानस पुत्र स्वायंभुव मनुले व्यवस्था सम्भाली। यिनको दुई पुत्र, प्रियव्रत र उत्तानपाद थिए। उत्तानपाद भक्त ध्रुवका पिता थिए। इन्हीं प्रियव्रतका दस पुत्र थिए। तीन पुत्र बाल्यकालबाट नैं विरक्त थिए। यस कारण प्रियव्रतले पृथ्वीलाई सात भागहरूमा विभक्त गर एक-एक भाग प्रत्येक पुत्रलाई सौंप दियो। इन्हींमा भन्दा एक थिए आग्नीध्र जसलाई जम्बूद्वीपको शासन कार्य सौंपा गया। वृद्धावस्थामा आग्नीध्रले आफ्नो नौ पुत्रहरूको जम्बूद्वीपका विभिन्न नौ स्थानहरूको शासन दायित्व सौंपा। यिनी नौ पुत्रहरूमा सबै भन्दा ठूलो थिए नाभि जसलाई हिमवर्षको भू-भाग मिलयो। इन्हहरूने हिमवर्षलाई स्वयंका नाम अजनाभबाट जोडएर अजनाभवर्ष प्रचारित गर्यो। यो हिमवर्ष या अजनाभवर्ष नैं प्राचीन भारत देश थियो। राजा नाभिका पुत्र थिए ऋषभ। ऋषभदेवका सय पुत्रहरूमा भरत ज्येष्ठ एवं सबै भन्दा गुणवान थिए। ऋषभदेवले वानप्रस्थ लागि पछि उनीलाई राजपाट सौंप दियो। पहिले भारतवर्षको नाम ॠषभदेवका पिता नाभिराजका नाममा अजनाभवर्ष प्रसिद्ध थियो। भरतका नामबाट नैं मान्छे अजनाभखण्डलाई भारतवर्ष भन्न लगे।
[सम्पादन गर्ने] प्राचीन भारत
१००० ई पूका पश्चात १६ महाजनपद उत्तर भारतमा मिल्दछन्। ५०० ईसवी पूर्व पछि, धेरै स्वतन्त्र राज्य बनए| उत्तरमा मौर्य वंश, जसमा चन्द्रगुप्त मौर्य र अशोक सम्मिलित थिए,ले भारतका सांस्कृतिक पटलमा उल्लेखनीय छाप छोडी | १८० ईसवीका आरम्भ से, मध्य एशियाबाट धेरै आक्रमण हुए, जसका परिणामस्वरूप उत्तरी भारतीय उपमहाद्वीपमा इंडो-ग्रीक, इंडो-स्किथिअन, इंडो-पार्थियन र अंततः कुषाण राजवंश स्थापित भएका | तेस्रो शताब्दीका आगेको समय जब भारतमा गुप्त वंशको शासन थियो, भारतको "स्वर्णिम काल" कहलाया| दक्षिण भारतमा भिन्न-भिन्न समयकालमा धेरै राजवंश चालुक्य, चेर, चोल, कदम्ब, पल्लव तथा पांड्य चले | विज्ञान, कला, साहित्य, गणित, खगोल शास्त्र, प्राचीन प्राविधिक, धर्म, तथा दर्शन इन्हीं राजाहरूका शासनकालमा फले-फूले |
[सम्पादन गर्ने] मध्यकालीन भारत
12औं शताब्दीका प्रारंभमा, भारतमा यस्लामी आक्रमणहरूका पश्चात, उत्तरी तथा केन्द्रीय भारतको अधिकांश भाग दिल्ली सल्तनतका शासनाधीन भयो; र त्यस पछि, अधिकांश उपमहाद्वीप मुगल वंशका अधीन। दक्षिण भारतमा विजयनगर साम्राज्य शक्तिशाली निकला। हुनत, विशेषतः तुल्नुत्मक रूपबाट, संरक्षित दक्षिणमा, अनेक राज्य शेष रहे अथवा अस्तित्वमा आये।
17औं शताब्दीका मध्यकालमा पोर्चुगल, डच, फ्रान्स, ब्रिटेन]] सहित अनेकहरू युरोपीय देशहरू, जुन कि भारतबाट व्यापार गर्नका इच्छुक थिए, उनले ं देशमा स्थापित शासित प्रदेश, जुन कि आपसमा युद्ध गर्नमा व्यस्त थिए,को ल्या भ प्राप्त गर्यो। अङ्ग्रेज दोस्रा देशहरूबाट व्यापारका इच्छुक मान्छेको रोकनमा सफल रहे र १८४० ईसम्म लगभग संपूर्ण देशमा शासन गर्नमा सफल भए। १८५७ ईमा ब्रिटिश इस्ट इंडिया कम्पनीका विरुद्ध असफल विद्रोह, जुन कि भारतीय स्वतन्त्रताका प्रथम सँग्रामबाट जानिन्छ, पछि भारतको अधिकांश भाग सीधा अङ्ग्रेजी शासनका प्रशासनिक नियन्त्रणमा आ्यो।
[सम्पादन गर्ने] आधुनिक भारत
बीसऔं शताब्दीका प्रारंभमा अङ्ग्रेजी शासनबाट स्वतन्त्रता प्राप्तिको लागि संघर्ष चला। यस संघर्षका परिणामस्वरूप 15 अगस्ट, 1947 ईलाई सफल भयो जब भारतले अङ्ग्रेजी शासनबाट स्वतन्त्रता प्राप्त गर्यो, तर देशलाई विभाजन गर दिइएको। तदुपरान्त 26 जनवरी, 1950 ईलाई भारत एक गणराज्य बनयो।
[सम्पादन गर्ने] स्वतन्त्रता पछि भारतको संक्षिप्त इतिहास
१ १९४७बाट १९५० २ १९५०बाट १९७० ३ १९७०बाट १९८० ४ १९८०बाट १९९० ५ १९९०बाट २००० ६ २००० भन्दा वर्तमान
[सम्पादन गर्ने] १९४७बाट १९५०
भारतका संविधानमा हस्ताक्षर गर्दै पंडित नेहरूदेश आजाद: १४ अगस्ट १९४७लाई जस्तै नैं घडीको सुईमा रातका १२ बजे, प्रथम प्रधानमन्त्री श्री जवाहर ल्या ल नेहरूले देशका स्वतन्त्र हुनेको घोषणा गरयो। शोकको लहर: ३० जनवरी १९४८लाई उनी समय सारा देशमा शोकको लहर दौड गई, जब नाथूराम गोड्सेले महात्मा गांधीको हत्या गर दी। भारत-पाकिस्तानका बीच प्रथम युद्ध: देश विभाजन पछि नयाँ छिमेकी बने पाकिस्तानले भारतमा हमला गर दियो। यो लडाई ३१ डिसेम्बर, १९४८लाई समाप्त भए र यसमा दुइटै देशहरूका लगभग १५००-१५०० सैनिक मारे गए तथा पाकिस्तानले कश्मीरका एक भूभागमा अधिकार गर लियो। भारत बनयो गणतन्त्र: संविधान सभा द्वारा १९४९मा पारित गरे जाने पछि २६ जनवरी, १९५०लाई पहिलो पल्ट देशको संविधान स्वीकार गरियो। जेलको बैरकमा आएआईटीको स्थापना: सन् १९५०मा पश्चिम बंगालका खडगपुरका निकट हुबली जेलका परिव्यक्त बैरकमा भारतीय प्राविधिक संस्थान (आईआईटी)का रूपमा देशका पहिले प्राविधीक उच्च शिक्षा संस्थानको नींव हालीएको।
[सम्पादन गर्ने] १९५०बाट १९७०
भारतका द्वितीय प्रधान मन्त्री श्री ल्या ल बहादुर शास्त्री।भाषाई आधारमा राज्यहरूको गठन: अलग तेलुगू राज्यको मांगलाई लिएर भएका हिंसक प्रदर्शनहरू पछि १९५३मा पहिलो पल्ट भाषाई आधारमा आंध्रप्रदेश राज्यको गठन गरियो। वामपंथको उदय: सन् १९५४मा शीत युद्धका दौरबाट बितिरहेका विश्वका समक्ष पंडित जवाहरलाल नेहरूले गुटनिरपेक्षताको सिद्धान्त प्रस्तुत गर्यो, जसलाई त्यस पछि यूगोस्लावियाका मार्शल टीटो, इंडोनेशियाका सुकर्णो र मिस्त्रका गमाल अब्दुल नासिरले अङ्गीकार गर्दै गुटनिरपेक्ष आंदोलनलाई जन्म दियो। भारत-चीन युद्ध: २० अक्टूबर, १९६२लाई छिमेकी चीनले विश्वासघात गर्दै अरुणाचल प्रदेश र लद्दाखको सीमामा धावा बोल दियो। यस युद्धमा भारतको शर्मनाक हार भए, र चीनले अक्साई चिनमा अधिकार गर लियो। पंडित नेहरूको देहांत: पक्षाघातको शिकार हुने पछि सन् १९६४मा पंडित नेहरूको निधन भयो र प्रधानमन्त्रीको कुर्सी उनको पुत्री इंदिरा गांधीका स्थानमा ल्या ल बहादुर शास्त्रीलाई प्राप्त भए। इंदिरा बनीं प्रधानमन्त्री: ११ जनवरी १९६६लाई ताशकंदमा ल्या ल बहादुर शास्त्रीको मृत्यु पछि इंदिरा गांधी भारतको प्रथम महिला प्रधानमन्त्री बनीं। हरित क्रांतिको जन्म: सन् १९६७बाट लिएर १९७८सम्म चली हरित क्रांतिले भारतलाई खाद्यान्नका मामलेमा आत्मनिर्भर बनयो दियो। आईटी क्रांति: १९६८मा टाटा कन्सल्टन्सी सर्विसिजको स्थापनाबाट भारत नयाँ ऊँचाईमा पुगयो दियो। बैंकहरूको राष्ट्रीयकरण र प्रिऔं पर्सको उन्नमूलन: १९ जुलाई, १९६९लाई तत्कालीन प्रधानमन्त्री इंदिरा गांधीले बैंकहरूको राष्ट्रीयकरण गर दियो, र साथ ही, उनीहरूले लगभग ४०० रजवाडहरूको स्वतन्त्रताका समयबाट नैं मिल रहे खैरात (प्रिऔं पर्स)लाई बन्द गर दियो।
[सम्पादन गर्ने] १९७०बाट १९८०
भारतका प्रथम परमाणु परीक्षण पछि पोखरणको एक दृश्य।भारत-पाकका मध्य तेस्रो युद्ध: सन् १९७१मा एक पल्ट फेरि भारत र पाकिस्तान आपसमा भिड गए। परिणामस्वरूप एक नयाँ देश बंगलादेश(२५ डिसेम्बर, १९७१)को जन्म भयो। शिमला समझौतेका अन्तर्गत दुइटै देशहरूका बीच शांति स्थापित भए। चिपको आउँ दोलनको जन्म: सन् १९७३मा उत्तराखंड राज्यका केही ग्राम वासीहरूले वनहरूको काटनबाट बचानको लागि एक अनोखे आन्दोलन आरंभ गर्यो, जसमा उनी पेडबाट चिपक जान्थे। पहिलो परमाणु परीक्षण: १८ मई, १९७४लाई राजस्थानका पोखरणमा भारतले पहिलो पल्ट सफल परमाणु परीक्षा गर्यो। यस मिशनको नाम बुद्धा स्माइल्स राखाइयो। शोलेको रेकर्ड तोड सफल्दै: १९७५मा रमेश सिप्पी द्वारा निर्देशित चलचित्र शोलेले बालीवुड नया कीर्तिमान रचा र उनी समय तकको यो सर्वश्रेष्ठ चलचित्र घोषित गरियो। अन्तरिक्षमा भारत: १९ अप्रिल १९७५लाई पहिले भारतीय उपग्रह आर्यभट्टको सफल प्रक्षेपण। आपातकालको घोषणा: जून १९७५मा इंदिरा गांधीले आपातकालको घोषणा गरयो। टीकाएरण अभियानको शुभारंभ: १९७८मा सबै शिशुहरू र गर्भवती महिलाहरूलाई डिप्थीरिया, पोलियो, टिटनेस र कुकुरखांसीबाट बचानको लागि टीकाएरणको सघन अभियान छेडाइयो। मदर टेरेसालाई नोबेल पुरस्कार: आफ्नो जीवनको अधिकांश भाग कलकत्ताको मलिन बस्तीहरूमा रहन वाला गरीबहरूको सेवामा गुजार दिन वाला मदर टेरेसालाई सन् १९७९मा शांतिको लागि नोबेल पुरस्कार प्रदान गरियो।
[सम्पादन गर्ने] १९८०बाट १९९०
एशियाई खेलहरूको सफल आयोजन: सन् १९८२मा भारतमा दोस्रो पल्ट एशियाई खेलहरूको सफल आयोजन गरियो, जुन कि पछिल्लो बारको अपेक्षा कहीं ठूलो मात्रामा रहयो र साथ नैं यसै वर्ष रंगीन टीऔं पनि भारत आयो। भारत बनयो क्रिकेट विश्व च्याम्पियन: १९८३मा खेलहरूको दुनियामा सबै भन्दा ठूलो जीत दर्ज गर्दै भारतले कपिल देवको कप्तानीमा वेस्ट इंडीजलाई हराएर क्रिकेट विश्व कप आफ्नो नाम गर लियो। अपरेशन ब्लूस्टार: जून १९८४मा प्रधानमन्त्री इंदिरा गांधीका निर्देशमा अमृतसरका स्वर्ण मन्दिरमा जरनैल सिंह भिंडरावालाका नेतृत्वमा घुसे खालिस्तानी आतंकवादीहरूको निकाल बाहिर गर्नको लागि सेनाले अपरेशन ब्लू स्टार चल्यो। अन्तरिक्षमा प्रथम भारतीय: अप्रिल १९८४मा भारतले अन्तरिक्ष विज्ञानका क्षेत्रमा एक र सफल्दै प्राप्त गर्यो, जब पहिलो भारतीय अन्तरिक्ष यात्री राकेश शर्मा, जुन भारतीय वायुसेनाका एक पायलट थिए, अन्तरिक्ष पहुंचे।
पहिलो भारतीय अन्तरिक्ष यात्री, राकेश शर्मा।इंदिरा गांधीको हत्या: ३१ अक्टूबर, १९८४लाई तत्कालीन प्रधानमन्त्री इंदिरा गांधीको उनीका नैं सिख अंगरक्षकहरूले गोली मारकर हत्या गर दी। यस हत्यालाई अपरेशन ब्लू स्टारका प्रतिकारका रूपमा देखिएको। (यो केवल केही इतिहासकारोको राय है)। इंदिरा गांधीको हत्याका भएका सिक्ख विरोधी दंगहरूमा २,००० भन्दा अधिक मान्छे मारियो। एवरेस्ट विजय: २३ मे १९८४लाई बच्नुहोस्द्री पाल विश्वको सबै भन्दा अग्लो चोटी माउंट एवरेस्टमा चढ़ाई गर्न वाला भारतको पहिलो र विश्वको पांचऔं महिला बनीं। भोपाल ग्याँस त्रासदी: ३ डिसेम्बर, १९८४लाई विश्वको सर्वाधिक भीषण औद्योगिक दुर्घटना अगाडी आए, जब मध्यप्रदेशको राजधानी भोपालमा यूनियन कार्बाइडका कारखानेमा गैसको रिसाब हुने भन्दा ३,००० मान्छे अकाल मृत्युको शिकार बने।
भोपाल ग्याँस कांड स्मारक।सडकमा उतरी मारुति: १९८४मा ८०० सीसीको मारुति कार ल्या ंच भए, जसले देशमा वाहन क्रांतिको मार्ग प्रशस्त गर्यो। शाह बानो मामला: यस विवादास्पद मामलेमा उच्चतम न्यायालयले मुस्लिम बोर्डका निर्णयलाई पलटते भएका शाह बानोलाई गुजारा भत्ता दिनलाई भन्यो किन भन्नुहोस् कट्टरपंथी मुस्लिम कार्यकर्ताहरूका दबावका अगाड़ि राजीव गांधी सरकारले उच्चतम न्यायालयका निर्णयलाई प्रभावहीन बनाए। कनिष्क बमकांड: २३ जून, १९८५लाई बब्बर खालसाका आतंकवादीहरूले आयरलैंडबाट टोरंटो आ रहे एयर इंडियाको विमानलाई बमबाट उडा दियो, जसमा सवार सबै ३२९ यात्री मारियो। असम समझौता: १९८५मा राजीव गांधी सरकार र असमका चरमपंथी गुटहरूमा ऐतिहासिक समझौतेबाट यो आस बंधी थियो कि यस राज्यमा शांति हुन जाएगी, किन भन्नुहोस् यस्तो पूरी तरिका संभव नहो सका। भारत-श्रीलंका शांति समझौता: भारतीय प्रधानमन्त्री राजीव गांधी र श्रीलंकाका राष्ट्रपति जेआरले १९८७मा यस समझौतेमा हस्ताक्षर गरे। यो समझौता एक भूल साबित भयो र यसका चलते श्रीलंकामा हिंसक आन्दोलन जोर पकडने लागयो। मताधिकारको आयु सीमा घटी: १९८८मा राजीव गांधी सरकारले मतदानको लागि न्यूनतम आयु सीमा २१ वर्षबाट घटाएर १८ वर्ष गर दी। पृथ्औं प्रक्षेपास्त्रको सफल परीक्षण: भारतले पूर्णतया स्वदेशी प्रविधीमा आधारित बैलिस्टिक प्रक्षेपास्त्रको १९८८मा सफल परीक्षण गर्यो। आरक्षणको प्नुहोस्च: अगस्ट १९९०मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री विश्वनाथ प्रताप सिंहले मंडल आयोगको सिफारिशहरूको स्वीकार गर्दै सरकारी नौकरीहरूमा अन्य पिछडा वर्गहरूको लागि २७ प्रतिशत आरक्षणको प्रावधान ल्या गू गर दियो। [संपादित गर्नुहोस्] १९९०बाट २००० राजीव गांधीको हत्या: २१ मई, १९९१लाई तमिलनाडुका श्रीपेराम्बदुरमा लिट्टेको आत्मघाती हमलावर धनुले राजीव गांधीको हत्या गर दी। आर्थिक उदारीकरण: १९९२मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री नरसिंह राव र वित्त मन्त्री ड. मनमोहन सिंहले देशमा आर्थिक सुधारहरूको नया दौर आरंभ गर्यो। सत्यजीत रायलाई औस्कर अवार्ड: विश्व सिनेमालाई यादगार फिल्महरू दिन वाला निर्माता-निर्देशक सत्यजीत रायलाई १९९२मा औस्करको ल्या इफटाइम एचीवमा ट अवार्ड प्रदान गरियो। प्रतिभूति घोटाला: शेयर बाजारहरूमा नियोजित तरिका भन्दा छिटोी ल्या गर शेयरधारकहरूका करोडहरू रूपएको वारा-न्यारा गर्नको खेल पहिलो पल्ट जगजाहिर भयो। यस पुरा प्रकरणमा हर्षद मेहता नामक व्यक्तिको सबै भन्दा ठूलो भूमिका थियो। बाबरी विध्वंस: ६ डिसेम्बर १९९२लाई अयोध्यामा विवादास्पद बाबरी ढांचेलाई कट्टरपंथी हिंदुहरूको भीडले ढहा दियो। जसको प्रतिक्रियामा देश सांप्रदायिक दंगहरूको आग धधकने लागेको थियो। मुंबई बमकांड: बाबरी मस्जिद ढहाए जानेको घटना पछि मुंबई(१९९३)मा श्रृंखलाबद्ध बम विस्फोट हुए, जसमा लगभग २५० मान्छे मारियो। सुष्मितालाई ब्रह्मांड सुंदरीको ताज: सुष्मिता सेन ब्रह्मांड सुंदरीको ताज ल्यान वाला भारतको पहिलो महिला बनीं। सेलफोनको शुरूआत: १९९५मा पश्चिम बंगालका मुख्यमन्त्री ज्योति बसु र कहरूद्रीय सञ्चार मन्त्री सुखरामले सेलफोनमा पहिलो पल्ट कुरा गर्दै देशमा मोबाइल सेवाको शुरूआत गरयो। इंटरनेट युगको आरंभ: १९९५मा विदेश सञ्चार निगम लिमिटेड (वीएसएनएल)ले देशका छ नगरहरूमा इंटरनेट सेवाको शुभारंभ गर्यो। पोखरण-2: अटल बिहारी वाजपेयी सरकारका शासनकालमा भारतीय वैज्ञानिकहरूले ११-१३ मई, १९९८मा पोखरणमा पांच परमाणु परीक्षण गरे। पाकिस्तानले पनि प्रतिकार स्वरूप २८ मई, १९९८मा छ परमाणु परीक्षण गर डाले। अमर्त्य सेनलाई नोबेल पुरस्कार: १९९८मा अमर्त्य सेनलाई अर्थशास्त्रको नोबेल पुरस्कार प्रदान गरियो। भारत-पाक बस सेवा: १९९९मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री अटल बिहारी वाजपेयीले भारत-पाकिस्तानका बीच बस सेवा आरंभ गरयो। कारगिलको लडाई: जुलाई, १९९९मा भीरतीय सेनालाई कारगिलमा पाकिस्तानी सेनाको घुसपैठको जानकारी मिली। जसपछि भारतीय सेनाले घुसपैठीहरूका विरुद्ध कार्रवाई आरंभ गर दी। यस कार्रवाईका परिणामस्वरूप पाकिस्तानी सेना र घुसपैठिये पिउँछे हटे। मैच फिक्सिन्ग: अप्रिल, २०००मा क्रिकेटमा म्याच फिक्सिन्ग् उजागर हुनेबाट क्रिकेटको दुनियामा तहलका मचा। दिल्ली पुलिसले दक्षिण अफ्रीकाका कप्तान हेन्स क्रोनियेका विरुद्ध यस सम्बन्धमा मामला दर्ज गर्यो। [संपादित गर्नुहोस्] २००० भन्दा वर्तमान भारतीय संसद भवनमा हमला: १३ डिसेम्बर, २००१लाई आतंकवादीहरूले संसद भवनमा हमला गर्यो, किन भन्नुहोस् देशका बहादुर सिपाहीहरूले आफ्नो प्राणहरूको आहुति दिएर पनि आतंकवादीहरूका इरादहरूको विफलेर दियो। तहलका कांड: तहलका डटकमले स्टिंग अपरेशनका द्वारा रक्षा सौदहरूको लागि सांसदहरू र सैन्य अधिकारीहरूको घूस लिते भएका उजागर गर्यो। गोधरा जनसंहार: गुजरातका गोधरामा २७ फेब्रुअरी, २००२लाई हिंदू तीर्थयात्रीहरूबाट भरी एक ट्रेनको बोगीलाई केही असामाजिक तत्वहरूले जला हालयो र जसको प्रतिक्रिया स्वरूप अर्को नैं दिन पुरा राज्यमा दंगे भडक उठे। कल्पना चावलाको दुखद अंत: अन्तरिक्षमा पुगन वाला पहिलो भारतीय महिला कल्पना चावलाको दोस्रो अन्तरिक्ष यात्रा नैं उनको अन्तिम यात्रा साबित भए। ३ फेब्रुअरी, २००३का दिन पृथ्वीको कक्षामा प्रवेश गर्दा खेरी कोलंबिया शटल यान दुर्घटनाग्रस्त भयो र कल्पना सहित यसमा सवार सातहरू अन्तरिक्ष यात्री मारियो। सहवाग बन्नुहोस् `मुल्तानको सुल्तान´: २००४मा पाकिस्तानका विरुद्ध मुल्तान टेस्टमा सहवाग शानदार तिहरा शतक जमाने वाला पहिले क्रिकेटर बने। भारत-अमेरिका परमाणु समझौता: २००५मा भारतीय प्रधानमन्त्री ड. मनमोहन सिंह र अमेरिकी राष्ट्रपति जर्ज बुशले ऐतिहासिक असैन्य परमाणु सहयोग सन्धिमा हस्ताक्षर गरे। सूचनाको अधिकार: २००५का सूचनाका अधिकार कानूनले सरकारी बाबुहरूलाई जवाबदेह बनाए। ११/७, मुंबईको उपनगरीय रेलहरूमा श्रृंखलाबद्ध बम विस्फोट: ११ जुलाई, २००६लाई एक पल्ट फेरि मुंबई आतंकवादियोका निशानेमा आ गई। शामका समय आफ्नो घरहरूको लौट रहे लोकल ट्रेनका खचाखच भरे डिब्बहरूमा २० मिनेटका अन्तरालमा भएका सात बम धमाकोमा २५० मान्छे मारियो। टाटाले कोरसलाई खरीदा: २००७मा कुनै भारतीय कम्पनी द्वारा अब तकका सबै भन्दा ठूलो अधिग्रहणका रूपमा टाटा स्टीलले हरूग्लो-डच कम्पनी कोरसलाई खरीद लियो। पहिलो महिला राष्ट्रपति: महाराष्ट्रको पहिलो महिला राज्यपाल बनन वाला प्रतिभा पाटीलले २५ जुलाई २००७लाई देशको पहिलो महिला राष्ट्रपतिका रूपमा शपथ ग्रहण गरयो। मुंबई २६/११: एक पल्ट फेरि राष्ट्रको वित्तीय राजधानीमा आतंकवादीहरूको हमला। बुधवार, २६ नोभेम्बर, २००८को रात लगभग १० पाकिस्तानी आतंकवादी आधुनिक हथियारहरूबाट युक्त भएर चर्चगेट स्टेशन, कामा अस्पताल, र ताज र ओबेरय-ट्रायडैन्टमा घुसे। ३ दिनसम्म चले कमांडो अपरेशनमा २०० भन्दा अधिक मान्छे मारे गए, र १०मा बाट नौ आतंकवादी भी। एक आतंकवादी, अजमल कसाबलाई जीवित पकड लियोइयो।
[सम्पादन गर्ने] आधुनिक विश्वको आर्थिक इतिहास
द्वितीय विश्व युद्ध पछि अमरीका र सोभियत रूसमा शीत युद्ध छिड गयो। यो कोइ युद्ध न थियोमा यसले सारा विश्व दुई केन्द्रोँमा बट गयो।
शीत युद्धका बेला अमरीका, हरूग्लैंड, जर्मनी (पश्चिम), औस्ट्एलियो, [ [फ्रान्स]], क्यानाडा, स्पेन एक तर्फ थिए। यो सबै देश लोक्तन्त्रिक थिए र यहा पे खुली अर्थव्यवस्थाको नीतिलाई अप्नाए गयो। मान्छेहरूलाई व्यापार कर्नेको खुली छूट थियो। शयर बजारमा पैसा लगानको छूट थियो। यिनी देशहरूमा एकदम सरी बडी-बडी कम्पनीया बनी। यिनी कम्पनीयोमा नयाँ नयी रिसर्च हुन्थ्यो। विश्वविद्यालय , सूचना प्राविधिक, इंजिनेअरिंग उद्योग, बैंक]] आदि स अझै खेत्रोँमा जमका तरक्की भए। यो सबै देश एक दूस्रे देशहरूँबाट व्यापारलाई बढावा दिथे। 1945 पछिबाट यिनी सबै देशहरूँले खूब तरक्कीको ।
दोस्रो तर्फ रूस, चीन, म्यन्मार, पूर्औं जर्मनी समेत कयी र देश थिए। यो उनी देश थिए जहा पे समाजवादलाई अर्थ नीति अप्नायी गयी। यहान पे ज्यादातर उद्योगहरू पे कडा सरकारी नियन्त्रण छता थियो। उद्योगहरूबाट हुने वाला मुनाफे पे सर्कारी हक छता थियो। साधारण तौ पे यो देश दूस्रे लोक्तन्त्रिक देशहरू सहित ज्यादा व्यापर न कर्ते थिए। यस तरहको अर्थ नैतिका कारण यहाका उद्योगहरूमा ज्यादा प्रतिस्पर्धा न हुन्थ्यो। साधारण मान्छेहरूलाई पनि मुनाफा कमाने क कोइ इंस्नुहोस्टिव न छता थियो। यिनी करणोबाट यिनी देशहरूमा धेरै ज्यादा त्तरकी न भए। सन 3-अक्टूबर-1990मा पूर्व जर्मनी र पश्चिम जर्मनीको विलय भयो। सन्युक्त जर्मनीले तरकीशुदा पश्चिमी जर्मनीको तरिका खुली अर्थव्यवस्था र लोक्तन्त्रलाई अप्नाए। फेरि 1991मा सोभियत रूसको विखंडन भयो। रूस समेत 15 देशहरूको जन्म भयो। रूसले पनि समाजवादलाई छोडका खुली अर्थ्व्यवस्थालाई अपनाए। चीनले समाजवादलाई पूरी तरिका त न छोडयोमा 1970का अंतबाट उदार नीतियोलाई अपनाए र अर्को 3 सालोनमा बेशुमार तरकीको। चेकोसलोवाकिआ पनि समाजवादी देश थियो। 1-जंवरी-1993लाई इस्का चेक रिपब्लिक र स्लोवागर्योमा विखंडन भयो। इ स देशहरूले पनि समाज्वाद छोडका लोक्तन्त्र र शुली aर्थ्व्यवस्थालाई अपनाए।
[सम्पादन गर्ने] 1990 पछिबाट भारतको आर्थिक इतिहास
स्वतन्त्रता पछि भारतका तत्कलीन प्रधान मन्त्री पँ जवाहर ल्या लले नौन अलाइंड मूव्मा टलाई भारतको प्रमुख विदेश नीति बनाए। यस बेला भारतले सोभियत रूस भन्दा दुइस्ती बढयी। सोभियत रूसमा समाजवाद थियो। यसै त भारतले समाज वादलाई पूर्ण रूपले न अप्नाएमा भारतको आर्थिक नीतिमा समाज वादका लक्शण साफ देखेय जानसक्ते थिए। भारतमा ज्यादा तर उद्योगहरूलाई सरकारी नियन्त्रणका अन्तर्गत रक्खे जानेको लागि कयी तरहका मियम बनयाँ गये। यस तरनहको नीतिलाई कयी अर्थ्शास्त्रियोँले ल्या यसहरूस राज र इंस्पेक्ट अर रजको नाम दियो। बिजुली , सडकेँ, पानी, टेलीफोन, रेल यातायात, हवई यातायात, छटल, एन सबै पे सरकारी नियन्त्रण थियो। या त निजी क्शेत्रलाई यिनी उद्योगहरूमा पूंजी निवेशको अनुमती न थियो या फेरि धेरै नैं नियन्त्रित अनुमती थियो। दूसअरे कयी उद्योगहरूमा (जस्तै खिलौने बनान, रीटेल, वगैरह ) ठूलो निजी कम्पनीयोलाई पूंजी निवेशको अनुमती न थियो। बैंकहरूलाई भे सरकारी नियन्त्रणमा राखयो जाता थियो।
1951बाट 1979सम्म भारतीय आर्थिक विकास दर 3.1 प्रतिशत थियो।मा कैपिटा विकास दर 1.0% थियो। विश्वमा यसलाई हिन्दू ग्रोथ रेटका नामबाट जानिन्थ्यो। भारतीय उद्योगहरूको विकास दर 5.4 प्रतिशत थियो। कृषि विकास दर 3.0 प्रतिशत थियो। कयी कारणहरूबाट भारतको आर्थिक विकास धेरै कम थियो। मुख्य कारण थे
- कृषि उद्योगमा संस्थागत कमियाउँ
- देशमा कम तक्नीकी विकास
- भारतको अर्थ्व्यवस्थाको विश्वका दोस्रो तर्क्की शुदा देशहरूबाट इंटिग्रेटेड न छना
- चीन र पकिस्तानबाट भएका चार युद्ध
- बंग्लादेशी रिफ्यूजियोको देशमा बाड
- 1965, 1966, 1971, र 1972 लड़एको चार सुख्खा
- देशका वित्तीय संस्थानहरूको पिछ्डा भयो छना
- विदेशी पूंजी निवेश पे सरकारी रोक
- शेयर बजारमा अनेक ठूलो र साना घपले
- कम शिक्शा दर
- कम पढी लेखी भारी जंसंक्या
भारतमा सन 1985बाट बैलैंस अफ पेमा टको समस्या शुरू भए। 1991मा चन्द्रशेखर सरकारका शासनका बेला भारतमा बैलैंस अफ पेमा टको समस्याले विकराल रूप धारण गर्यो र भारतको पहिले बाट चर्मरायी भए अर्थ्व्यवस्था घुट्नो पे आ गयी। भारतमा विदेशी मुद्राको भंडार केवल तीन हफ्तेका आयोतोका बराबर रह्यो। यो एक धेरै नैं गम्भीर समस्एकोथियो। नर्सिम्हा राओका नेत्रत्व वाला भारतीय सरकारले भारतमा ठूलो मात्रामा आर्थिक सुधार कर्ने क फैस्ला गर्यो। उदारीकरण कह्लाने वाला यिनी सुधारहरूका आर्किराहरूक्ट थिए मनमोहन सिंह। मन्मोहन सिन्हले आन वाला समयमा भारतको अर्थ्नीतिलाई पूर्ण रूपले बदल्नेको शुरुआतको। उंके गरि भएका आर्थिक सुधारमाली तीन क्श्रेणियोमा आउँछन्
- उदारीकरण (लिब्रलाइजेशन)
- वैश्वीकरण (ग्लोबलाइजेशन)
- निजीकरण (प्राइवेटाइजेशन)
1996बाट 1998सम्म पिउँ चिदम्ब्रम भारतका वित्त मन्त्री भएका र उनले मन्मोहन सिन्हको नीतियोलाई अगाड़ि बढाया।
1998बाट 2004सम्म देशमा भार्तीय जंता पार्टीको सर्कारले र पनि ज्यादा उदारीकरण र निजीकरण गर्यो।
इस्पछि 2004मा आधुनिक भारतको अर्थ्नैतिका रचयिता मन्मोहन सिन्ह भारतका प्रधान्मन्त्री बने र पिउँ चिदम्ब्रम वित्त मन्त्री।
इन सबै सालोमा भारतले कफी छिटो तरक्कीको। अर्थ्व्यवस्थामा आमूल-चूल परिवर्तन भएका र भारतले विश्व अर्थ्व्यवस्थामा आफ्नो स्थान बनाउन शुरू गर्यो।
[सम्पादन गर्ने] यो पनि हेर्नुहोस्
[सम्पादन गर्ने] बाहिरी कडीहरू
- भारतको इतिहास
- हिन्दू र जैन इतिहासको रूपरेखा
- सामाजिक क्रान्तिका दस्तावेज (गूगल पुस्तक)
- लगाओ चस्मा सबै सुफेद ! - घनश्याम प्रसाद सनाढय
- History of India (अङ्ग्रेजीमा ) - राजनैतिक, आर्थिक, संस्थात्मक, शैक्षिक एवं प्राविधीक इतिहास
- नन्द-मौर्य युगीन भारत (गूगल पुस्तक ; लेखक - नीलकान्त शास्त्री)
- वाकटक-गुप्त युग : लगभग २२०बाट ५५० ईसम्म भारतीय जनको इतिहास (गूगल पुस्तक)
- पूर्व-मध्यकालीन भारत (गूगल पुस्तक; लेखक - श्रीनेत्र पाण्डेय)
- हामी र हमारी आजादी (गूगल पुस्तक; अङ्ग्रेजहरूका पूर्वबाट लिएर एक्काइसऔं सताब्दीका आरम्भसम्म भारतको इतिहास)
- भारतीय इतिहास - प्रागैतिहासिक कालबाट स्वातन्त्रोत्तर काल तक (गूगल पुस्तक; लेखक - विपुल सिंह)
- Do your History textbooks tell you these Facts? (मानोज रखित)
- Vedic Foundation
- भारतीय इतिहास : एक समग्र अध्ययन (गूगल पुस्तक ; लेखक - मनोज शर्मा)
- मध्यकालीन भारतको इतिहास (गूगल पुस्तक ; लेखक - शैलेन्द्र स्नुहोस्गर)
- भारतीय इतिहास, एक दृष्टि (गूगल पुस्तक ल; लेखक - ड ज्योतिप्रसाद जैन)
