गुप्त साम्राज्य

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
यो लेख वा खण्ड नेपाली भाषामा नभएर अर्को भाषामा लेखिएको छ।
यदि यो लेखमा तपाईंको योगदान छ भने यसलाई नेपाली भाषामा उल्था गर्नुहोला।
एक महिनासम्म उल्थानभएमा यसलाई हटाएर नयाँ लेख बनाइने छ ।

यो लेख हिन्दीबाट अनुवाद गरिएको हो। यहाँ क्लिक गरेर यस लेखमा रहेका त्रुटिहरु सुधार्न सक्नुहुन्छ।

गुप्त राज्य लगभग ५०० ई
इस कालको अजन्ता चित्रकला

गुप्त राजवंश वा गुप्त वंश प्राचीन भारतका प्रमुख राजवंशहरू मध्येको एक थियो। यसलाई भारतको एक स्वर्ण युग मानिन्छ।

मौर्य वंशका पतनका पछि दीर्घकालसम्म भारतमा राजनीतिक एकता स्थापित रहेन। कुषाण एवं सातौंहनहरूले राजनीतिक एकता लाने प्रयास गरे। मौर्योत्तर कालका माथिान्त तेस्रो शताब्दी इ.मा तीन राजवंशोको उदय भयो जसमा मध्य भारतमा नाग शक्‍ति, दक्षिणमा बाकाटक तथा पूर्वीमा गुप्त वंश प्रमुख छन्। मौर्य वंशका पतनका पश्चात नष्ट भएको राजनीतिक एकतालाई पुनस्थापित गर्ने श्रेय गुप्त वंशलाई छ।

गुप्त साम्राज्यको आधार तेस्रो शताब्दीका चौथो दशकमा तथा उत्थान चौथो शताब्दीको शुरुआतमा भयो। गुप्त वंशको प्रारम्भिक राज्य आधुनिक उत्तर प्रदेश र बिहारमा थियो।

साम्राज्यको स्थापना: श्रीगुप्त[सम्पादन गर्ने]

गुप्त वंशका आरम्भका बारेमा पत्ता लागेको छैन। जस प्राचीनतम गुप्त राजाका बारेमा पता लागेकोछ त्यो छ श्रीगुप्त। श्रीगुप्तले गयामा चीनी यात्रीहरूका लागि एक मन्दिर बनाए जसको उल्लेख चीनी यात्री इत्सिंगले ५०० वर्षहरू पछि सन् ६७१देखि सन् ६९५का बीचमा गरे। पुराणहरूमा यी भनिएको छ कि आरम्भिक गुप्त राजाहरूको साम्राज्य गंगा द्रोणी, प्रयाग, साकेत (अयोध्या) तथा मगधमा फैलिएको थियो। श्रीगुप्तका समयमा महाराजाको उपाधि सामन्तहरूलाई प्रदानगरिन्थ्यो, अतः श्रीगुप्त कुनैका अधीन शासक थियो। प्रसिद्ध इतिहासकार के. पी. जायसवालका अनुसार श्रीगुप्त भारशिवहरूका अधीन सानादेखि राज्य प्रयागको शासक थियो। चीनी यात्री इत्सिंगका अनुसार मगधका मृग शिखावनमा एक मन्दिरको निर्माण गराए। तथा मन्दिरका व्ययमा २४ गाँवलाई दान दिये थिए।

घटोत्कच्छ[सम्पादन गर्ने]

श्रीगुप्तका पछि त्यसका पुत्र घटोत्कच गद्दीमा बस्यो। २८० ई. पू.देखि ३२० ई.सम्म गुप्त साम्राज्यको शासक बनाई रह्यो। यसले पनि महाराजाको उपाधि धारणको थियो।

चन्द्रगुप्त[सम्पादन गर्ने]

सन् ३२०मा चन्द्रगुप्त प्रथम आफ्नो पिता घटोत्कचका पछि राजा बन्यो। गुप्त साम्राज्यको समृद्धिको युग यहींदेखि आरम्भ हुन्छ। चन्द्र्गुप्तका सिंहासनारोहणका अवसर पर(३०२ई.) यसले नवीन संवत (गुप्त सम्वत)को स्थापना गरे।

चन्द्रगुप्त गुप्त वंशावलीमा पहिलो स्वतन्त्र शासक थियो। यो विदेशीलाई विद्रोह द्वारा हटाएर शासक बन्यो। चन्द्रगुप्त प्रथमका शासनकाललाई भारतीय इतिहासको स्वर्ण युग भनिन्छ। यसले महाराजाधिराजको उपाधि धारणको थियो। पछि लिच्छविलाई आफ्नो साम्राज्यमा सम्मिलित गरिदिए। यसको शासन काल (३२० ई.देखि ३५० ई. सम्म) थियो।

पुराणहरू तथा प्रयाग प्रशस्तिबाट चन्द्रगुप्त प्रथमका राज्यका विस्तारका विषयमा जानकारी मिल्दछ। चन्द्रगुप्तले लिच्छविका सहयोग र समर्थन पानका लागि तिनको राजकुमारी कुमार देवीका साथ विवाह गरे। स्मिथका अनुसार यस वैवाहिक सम्बन्धका परिणामस्वरूप चन्द्रगुप्तले लिच्छविहरूको राज्य प्राप्त गर्न थाले तथा मगध त्यसको सीमावर्ती क्षेत्रमा आयो। कुमार देवीका साथ विवाह-सम्बन्ध गरेर चन्द्रगुप्त प्रथमले वैशाली राज्य प्राप्त गरे। चन्द्रगुप्तले जुन सिक्काहरु चलाए त्यसमा चन्द्रगुप्त र कुमारदेवीका चित्र अंकित हुन्थे। लिच्छविहरूका अर्का राज्य नेपालका राज्यलाई त्यसको पुत्र समुद्रगुप्तले मिलाए हेमचन्द्र राय चौधरीका अनुसार आफ्नो महान पूर्ववर्ती शासक बिम्बिसारले जस्तै चन्द्रगुप्त प्रथमले लिच्छवि राजकुमारी कुमार देवीका साथ विवाह गर्न द्वितीय मगध साम्राज्यको स्थापना गरे त्यसले विवाहको स्मृतिमा राजा-रानी प्रकारका सिक्‍काहरूको चलन गराए। यस प्रकार यो स्पष्ट छ कि लिच्छविहरूका साथ सम्बन्ध स्थापित गर्न चन्द्रगुप्त प्रथमले आफ्नो राज्यलाई राजनैतिक दृष्टिले सुदृढ तथा आर्थिक दृष्टिले समृद्ध बनाए। राय चौधरीका अनुसार चन्द्रगुप्त प्रथमले कौशाम्बी तथा कौशलका महाराजाहरूलाई जितेर आफ्नो राज्यमा मिलाए तथा साम्राज्यको राजधानी पाटलिपुत्रमा स्थापित गरे।

समुद्रगुप्त[सम्पादन गर्ने]

चन्द्रगुप्त प्रथमका पछि ३३५ ई.मा त्यसका तथा कुमारदेवीको पुत्र समुद्रगुप्त राजसिंहासनमा बस्यो। समुद्रगुप्तको जन्म लिच्छवि राजकुमारी कुमार देवीका गर्भबाट भएको थियो। सम्पूर्ण प्राचीन भारतीय इतिहासमा महानतम शासकुन्का रूपमा त्यो नामित गरिन्छ। यी परक्रमांक भनिएको छ। समुद्रगुप्तको शासनकाल राजनैतिक एवं सांस्कृतिक दृष्टिले गुप्त साम्राज्यका उत्कर्षको काल मानिन्छ। यस साम्राज्यको राजधानी पाटलिपुत्र थियो। समुद्रगुप्तले महाराजाधिराजको उपाधि धारण गरे

समुद्रगुप्त एक असाधारण सैनिक योग्यता वाला महान विजित सम्राट थियो। विन्सेट स्मिथले यी नेपोलियनको उपधि दिए त्यसका सबैभन्दा महत्वपूर्ण अभियान दक्षिणको तरफ (दक्षिणापथ) थियो। यसमा त्यसको बारह विजहरूको उल्लेख मिल्दछ।

समुद्रगुप्त एक राम्रो राजा हुनको अतिरिक्त एक राम्रो कवि तथा संगीतज्ञ पनि थियो। त्यसका देहान्त ३८० ई.मा भयो जसका पछि त्यसका पुत्र चन्द्गुप्त द्वितीय राजा बन्यो। यो उच्चकोटिको विद्वान तथा विद्याको उदार संरक्षक थियो। त्यसलाई कविराज पनि भनिएको छ। त्यो महान संगीतज्ञ थियो जसलाई वीणा वादनको शौक थियो। यसले प्रसिद्ध बौद्ध विद्वान वसुबन्धुलाई आफ्नो मन्त्री नियुक्‍त गरेको थियो।

हरिषेण समुद्रगुप्तको मन्त्री एवं दरबारी कवि थियो। हरिषेण द्वारा रचित प्रयाग प्रशस्तिदेखि समुद्रगुप्तका राज्यारोहण, विजय, साम्राज्य विस्तारका सम्बन्धमा जानकारी प्राप्त हुन्छ।

काव्यालंकार सूत्रमा समुद्रगुप्तको नाम चन्द्रप्रकाश मिल्दछ। त्यसले उदार, दानशील, असहायी तथा अनाथहरूलाई आफ्नो आश्रय दिए। समुद्रगुप्त एक धर्मनिष्ठ पनि थियो तर त्यो हिन्दू धर्म मतको पालन गर्थ्यो। वैदिक धर्मका अनुसार यी धर्म अनि प्राचीर बन्ध अथवा धर्मको प्राचीर भनिएको छ।

समुद्रगुप्तको साम्राज्य- समुद्रगुप्तले एक विशाल साम्राज्यको निर्माण गरे जो उत्तरमा हिमालयदेखि लिएर दक्षिणमा विन्ध्य पर्वतसम्म तथा पूर्वमा बंगालको खाडीदेखि पश्‍चिममा पूर्वी मालवासम्म विस्तृत थियो। कश्मीर, पश्‍चिमी पंजाब, पश्‍चिमी राजपूताना, सिन्ध तथा गुजरातलाई छोडेर समस्त उत्तर भारत यसमा सम्मिलित थिए। दक्षिणापथका शासक तथा पश्‍चिमोत्तर भारतको विदेशी शक्तिहरू त्यसको अधीनता स्वीकार गर्दथ्यों।

समुद्रगुप्तका कालमा सताव्दीहरूका राजनीतिक विकेन्द्रीकरण तथा विदेशी शक्‍तिहरूका आधिपत्यका पछि आर्यावर्त पुनः नैतिक, बौद्धिक तथा भौतिक उन्‍नतिको चोटीमा जा पुग्यो थियो।

रामगुप्त[सम्पादन गर्ने]

समुद्रगुप्तका पछि रामगुप्त सम्राट बना, तर यसका राजा बन्नमा विभिन्‍न विद्वानहरूमा मतभेद छ|

विभिन्‍न साक्ष्हरूका आधारमा थाह लाग्छ कि समुद्रगुप्तका दुइ पुत्र थिए- रामगुप्त तथा चन्द्रगुप्त। रामगुप्त ठूलो हुनको कारण पिताको मृत्युका पछि गद्दीमा बैठा, तर त्यो निर्बल एवं कायर थियो। त्यो शकहरू द्वारा पराजित भयो र अत्यन्त अपमानजनक सन्धि गर्न आफ्नो पत्‍नी ध्रुवस्वामिनीलोई शकराजलाई ब्हरूटमा दिएको थियो, तर त्यसका सानो भाइ चन्द्रगुप्त द्वितीय ठूलो नैं वीर एवं स्वाभिमानी व्यक्‍ति थियो। त्यो छद्‍म भेषमा ध्रुवस्वामिनीका वेशमा शकराजका नजीक गए फलतः रामगुप्त निन्दनीय हुँदै आएको छ। तत्पश्‍चात् ‌चन्द्रगुप्त द्वितीयले आफ्नो ठूला भाइ रामगुप्तको हत्या गर्न दिए त्यसको पत्‍नीदेखि विवाह गर्न लिया र गुप्त वंशको शासक बनेर बस्यो।

चन्द्रगुप्त द्वितीय विक्रमादित्य[सम्पादन गर्ने]

चन्द्रगुप्त विक्रमादित्यको मुद्रा

चन्द्रगुप्त द्वितीय ३७५ ई.मा सिंहासनमा आसीन भयो। त्यो समुद्रगुप्तको प्रधान महिषी दत्तदेवीदेखि भएको थियो। त्यो विक्रमादित्यका नामले इतिहासमा प्रसिद्ध भयो। त्यसले ३७५देखि ४१५ ई.सम्म (४० वर्ष) शासन गरे।

चन्द्रगुप्त द्वितीयले शकहरूमा आफ्नो विजय हासिलको जसका पछि गुप्त साम्राज्य एक शक्तिशाली राज्य बन्यो। चन्द्रगुप्त द्वितीयका समयमा क्षेत्रीय तथा सांस्कृतिक विस्तार भयो।

तर पनि चन्द्रगुप्त द्वितीयको अन्य नाम देव, देवगुप्त, देवराज, देवश्री आदि छन्। त्यसले विक्रयांक, विक्रमादित्य, परम भागवत आदि उपाधीहरू धारण गरे त्यसले नागवंश, वाकाटक र कदम्ब राजवंशका साथ वैवाहिक सम्बन्ध स्थापित गरे। चन्द्रगुप्त द्वितीयले नाग राजकुमारी कुबेर नागाका साथ विवाह गरे जसदेखि एक कन्या प्रभावती गुप्त पैदा भएको छ। वाकाटकहरूको सहयोग पानका लागि चन्द्रगुप्तले आफ्नी पुत्री प्रभावती गुप्तको विवाह वाकाटक नरेश रूद्रसेन द्वितीयका साथ गरिदिए। त्यसले एसा सम्भवतः यस कारण गरे कि शकहरूमा आक्रमण गर्नको लागि पहिला दक्कनमा त्यसलाई समर्थन हासिल हो जाए। त्यसले प्रभावती गुप्तका सहयोगदेखि गुजरात र काठियावाडको विजय प्राप्त गरे वाकाटकहरू र गुप्तहरूको सम्मिलित शक्‍तिदेखि शकहरूको उन्मूलन गरे।

कदम्ब राजवंशको शासन कुंतल (कर्नाटक)मा थियो। चन्द्रगुप्तका पुत्र कुमारगुप्त प्रथमको विवाह कदम्ब वंशमा भयो।

शक त्यस समय गुजरात तथा मालवाका प्रदेसहरूमा राज रक रहोस् थिए। शकहरूमा विजयका पछि त्यसका साम्राज्य न केवल मजबूत बनाएको तर त्यसका पश्चिमी समुद्र पत्तनहरूमा अधिपत्य पनि स्थापित भयो। यस विजयका पश्चात उज्जैन गुप्त साम्राज्यको राजधानी बन्यो।

विद्वानहरूलाई यसमा संदेह छ कि चन्द्रगुप्त द्वितीय तथा विक्रमादित्य एक नैं व्यक्ति थिए। त्यसको शासनकालमा चीनी बौद्ध यात्री फाहियानले ४०५ ईस्वीदेखि ४११ ईस्वीसम्म भारतको यात्रा गरे त्यसले भारतको वर्णन एक सुखी र समृद्ध देशका रूपमा गरे। चन्द्रगुप्त द्वितीयका शासनकाललाई स्वर्ण युग पनि भनिएको छ।

चन्द्रगुप्त एक महान प्रतापी सम्राट थियो। त्यसले आफ्नो साम्राज्यको र विस्तार गरे।

  1. शक विजय- पश्‍चिममा शक क्षत्रप शक्‍तिशाली साम्राज्य थियो। यी गुप्त राजाहरूलाई सधैं परेशान गरिन्थ्यो। शक गुजरातका काठियावाड तथा पश्‍चिमी मालवामा राज्य गरिन्थ्यो। ३८९ ई. ४१२ ई.का मध्य चन्द्रगुप्त द्वितीय द्वारा शकहरूमा आक्रमण गर्न विजित गरे।
  2. वाहीक विजय- महाशैली स्तम्भ लेखका अनुसार चन्द्र गुप्त द्वितीयले सिन्धुका पाँच मुखहरूलाई पार गर्न वाहिकहरूमा विजय प्राप्तको थियो। वाहिकहरूको समीकरण कुषाणहरूदेखि गरिएको छ, पंजाबको त्यो भाग जो व्यासको निकटवर्ती भाग छ।
  3. बंगाल विजय- महाशैली स्तम्भ लेखका अनुसार यो ज्ञात हुन्छ कि चन्द्र गुप्त द्वितीयले बंगालका शासकुन्का संघलाई परास्त गरेको थियो।
  4. गणराज्यहरूमा विजय- पश्‍चिमोत्तर भारतका अनेक गणराज्यहरू द्वारा समुद्रगुप्तको मृत्युका पश्‍चात्‌आफ्नो स्वतन्त्रता घोषित गरियो थियो।

परिणामतः चन्द्रगुप्त द्वितीय द्वारा यी गणरज्यहरूलाई पुनः विजित गर्न गुप्त साम्राज्यमा विलीन गरिएको छ। आफ्नो विजहरूका परिणामस्वरूप चन्द्रगुप्त द्वितीयले एक विशाल साम्राज्यको स्थापना गरे त्यसका साम्राज्य पश्‍चिममा गुजरातदेखि लिएर पूर्वमा बंगालसम्म तथा उत्तरमा हिमालयको तापघटीदेखि दक्षिणमा नर्मदा नदीसम्म विस्तृत थियो। चन्द्रगुप्त द्वितीयका शासन कालमा त्यसको प्रथम राजधानी पाटलिपुत्र र द्वितीय राजधानी उज्जयिनी थियो।

चन्द्रगुप्त द्वितीयको काल कला-साहित्यको स्वर्ण युग भनिन्छ। त्यसको दरबारमा विद्वानहरू एवं कलाकारहरूलाई आश्रय प्राप्त थियो। त्यसको दरबारमा नौ रत्‍न थिए- कालिदास, धन्वन्तरि, क्षपणक, अमरसिंह, शंकु, बेताल भट्ट, घटकर्पर, वाराहमिहिर, वररुचि उल्लेखनीय थिए।

कुमारगुप्त प्रथम[सम्पादन गर्ने]

कुमारगुप्त प्रथम, चन्द्रगुप्त द्वितीयको मृत्युका पछि सन् ४१२मा सत्तारूढ भयो। आफ्नो दादा समुद्रगुप्तको प्रकार त्यसले पनि अश्वमेघ यज्ञका सिक्के जारी गरे। कुमारगुप्तले चालीस वर्षहरूसम्म शासन गरे।

कुमारगुप्त प्रथम (४१२ ई.देखि ४५५ ई.)- चन्द्रगुप्त द्वितीयका पश्‍चात्‌४१२ ई.मा त्यसका पुत्र कुमारगुप्त प्रथम सिंहासनमा बैठा। त्यो चन्द्रगुप्त द्वितीयको पत्‍नी ध्रुवदेवीदेखि उत्पन्‍न सबैभन्दा ठूलो पुत्र थियो, जबकि गोविन्दगुप्त त्यसका सानो भाइ थियो। यो कुमारगुप्तका बसाठ (वैशाली)को राज्यपाल थियो।

कुमारगुप्त प्रथमको शासन शान्ति र सुव्यवस्थाको काल थियो। साम्राज्यको उन्‍नतिका पराकाष्ठामा थियो। यसले आफ्नो साम्राज्यको अधिक संगठित र सुशोभित बनाये रखा। गुप्त सेनाले पुष्यमित्रहरूलाई बुरी प्रकार परास्त गरेको थियो। कुमारगुप्तले आफ्नो विशाल साम्राज्यको पूर्ण प्रकार रक्षाको जो उत्तरमा हिमालयदेखि दक्षिणमा नर्मदासम्म तथा पूर्वमा बंगालको खाडीदेखि लिएर पश्‍चिममा अरब सागरसम्म विस्तृत थियो।

कुमारगुप्त प्रथमका अभिलेखहरू वा मुद्राहरूदेखि ज्ञात हुन्छ कि त्यसले अनेक उपाधीहरू धारण कीं। त्यसले महेन्द्र कुमार, श्री महेन्द्र, श्री महेन्द्र सिंह, महेन्द्रा दिव्य आदि उपाधि धारणको थियो। मिलरक्द अभिलेखदेखि ज्ञात हुन्छ कि कुमारगुप्तका साम्राज्यमा चतुर्दिक सुख एवं शान्तिको वातावरण विद्यमान थियो। कुमारगुप्त प्रथम स्वयं वैष्णव धर्मानुयायी थियो, किन्तु त्यसले धर्म सहिष्णुताको नीतिको पालन गरे। गुप्त शासकुन्मा सर्वाधिक अभिलेख कुमारगुप्तका नैं प्राप्त भए छन्। त्यसले अधिकाधिक संक्यामा मयूर आकृतिको रजत मुद्राहरू प्रचलितको थियों। त्यसैका शासनकालमा नालन्दा विश्‍वविद्यालयको स्थापना गरिएको थियो।

कुमारगुप्त प्रथमका शासनकालको प्रमुख घटनहरूको निम्न विवरण छ-

  1. पुष्यमित्रदेखि युद्ध- भीतरी अभिलेखदेखि ज्ञात हुन्छ कि कुमारगुप्तका शासनकालका अन्तिम क्षणमा शान्ति थिएन। यस कालमा पुष्यमित्रले गुप्त साम्राज्यमा आक्रमण गरे। यस युद्धको संचालन कुमारगुप्तका पुत्र स्कन्दगुप्तले गरेको थियो। त्यसले पुष्यमित्रलाई युद्धमा परास्त गरे।
  2. दक्षिणी विजय अभियान- केही इतिहासका विद्वानहरूका मतानुसार कुमारगुप्तले पनि समुद्रगुप्तका समान दक्षिण भारतको विजय अभियान चलाएको थियो, तर सतारा जिल्लाहरूदेखि प्राप्त अभिलेखहरूदेखि यो स्पष्ट छैन पाउँछ।
  3. अश्‍वमेध यज्ञ- सतारा जिल्लाहरूदेखि प्राप्त १,३९५ मुद्राहरू अनि लिएर पुरदेखि १३ मुद्राहरूका सहारेदेखि अश्‍वमेध यज्ञ गर्ने पुष्टि हुन्छ।

स्कंदगुप्त[सम्पादन गर्ने]

पुष्यमित्रका आक्रमणका समय नैं गुप्त शासक कुमारगुप्त प्रथमको ४५५ ई.मा मृत्यु हो गयी थियो। त्यसको मृत्युका पछि त्यसका पुत्र स्कन्दगुप्त सिंहासनमा बैठा। त्यसले सर्वप्रथम पुष्यमित्रलाई पराजित गरे र त्यसमा विजय प्राप्त गरे हँलांकि सैन्य अभियानहरूमा त्यो पहिलादेखि नैं सामेल रहन्थ्यो। मन्दसौर शिलालेखदेखि ज‘जात हुन्छ कि स्कन्दगुप्तको प्रारम्भिक कठिनाइहरूको फायदा उठाँदै वाकाटक शासक नरेन्द्र सेनले मालवामा अधिकार गर्न लिया परन्तु स्कन्दगुप्तले वाकाटक शासक नरेन्द्र सेनलाई पराजित गरिदिए।

स्कंदगुप्तले १२ वर्षसम्म शासन गरे। स्कन्दगुप्तले विक्रमादित्य, क्रमादित्य आदि उपाधीहरू धारण कीं। कहीय अभिलेखमा स्कन्दगुप्तलाई शक्रोपन भनिएको छ।

स्कन्दगुप्तको शासन ठूलो उदार थियो जसमा प्रजा पूर्णरूपेण सुखी र समृद्ध थियो। स्कन्दगुप्त एक अत्यन्त लोकोपकारी शासक थियो जसलाई आफ्नो प्रजाका सुख-दुःखको निरन्तर चिन्ता बनेकारहती थियो। जूनागढ अभिलेखदेखि थाह लाग्छ कि स्कन्दगुप्तका शासन कालमा भारी वर्षाका कारण सुदर्शन झीलको बाँध टूट गया थियो त्यसले दुइ माहका भीतर अतुल धनको व्यय गरेर पत्थरहरूको जडाई द्वारा त्यस झीलका बाँधको पुनर्निर्माण गरवा दिए।

त्यसको शासनकालमा संघर्षहरूको भरमार लगी रही। त्यसलाई सबैभन्दा अधिक परेशान मध्य एशियाई हूण मानिसोले गरे। हूण एक धेरै नैं दुर्दाँत कबीले थिए तथा तिनको साम्राज्यदेखि पश्चिममा रोमन साम्राज्यलाई पनि खतरा बनाएको भएको थियो। श्वेत हूणहरूका नामले पुकारे जाने तिनको एक शाखाले हिन्दुकुश पर्वतलाई पार गरेर फारस तथा भारततर्फ रुख गरे। उनले पहिला गांधारमा कब्जा गर्न लिया र फेरि गुप्त साम्राज्यलाई चुनौती दिए तर स्कंदगुप्तले उन्हे गरारी शिकस्त दिए र हूणहरूले अगले ५० वर्षहरूसम्म आफ्नोलाई भारतदेखि टाडा रखा। स्कंदगुप्तले मौर्यकालमा बनी सुदर्शन झीलको जीर्णोद्धार पनि गराए।

गोविन्दगुप्त स्कन्दगुप्तको सानो चाचा थियो, जो मालवाका गवर्नर पदमा नियुक्‍त थियो। यसले स्कन्दगुप्तका विरुद्ध विद्रोह गरिदिए। स्कन्दगुप्तले यस विद्रोहको दमन गरे।

स्कन्दगुप्त राजवंशको आखिरी शक्‍तिशाली सम्राट थियो। ४६७ ई. त्यसका निधन भयो।

पतन[सम्पादन गर्ने]

स्कंदगुप्तको मृत्य सन् ४६७मा भएको छ। हंलांकि गुप्त वंशको अस्तित्व यसका १०० वर्षहरू पछिसम्म बनाएको रहनमा यो बिस्तारै कमजोर भयो।

स्कन्दगुप्तका पछि यस साम्राज्यमा निम्नलिखित प्रमुख राजा भए:

पुरुगुप्त
यो कुमारगुप्तको पुत्र थियो र स्कन्दगुप्तको सौतेला भाइ थियो। स्कन्दगुप्तको कुनै आफ्नो पुत्र थिएन। पुरुगुप्त बुढापा अवस्थामा राजसिंहासनमा बले गरिंदै थियो फलतः त्यो सुचारु रूपले शासनलाई छैन चला पाए र साम्राज्यको पतन प्रारम्भ भयो।
कुमारगुप्त द्वितीय
पुरुगुप्तको उत्तराधिकारी कुमारगुप्त द्वितीय भयो। सारनाथ लेखमा यसको समय ४४५ ई. अंकित छ।
बुधगुप्त
कुमारगुप्त द्वितीयका पछि बुधगुप्त शासक बनाएको जो नालन्दादेखि प्राप्त मुहरका अनुसार पुरुगुप्तको पुत्र थियो। त्यसको सामान्या चन्द्रदेवी थियो। त्यसले ४७५ ई.देखि ४९५ ई.सम्म शासन गरे। ह्वेनसांगका अनुसार त्यो बौद्ध मत अनुयायी थियो। त्यसले नालन्दा बौद्ध महाविहारलाई पर्याप्त धन दिएको थियो।
नरसिंहगुप्त बालादित्य
बुधगुप्तको मृत्युका पछि त्यसका सानो भाइ नरसिंहगुप्त शासक बन्यो। यस समय गुप्त साम्राज्य तीन भागहरू क्रमशः मगध, मालवा तथा बंगालमा बँट गए मगधमा नरसिंहगुप्त, मालवामा भानुगुप्त, बिहारमा तथा बंगाल क्षेत्रमा वैन्यगुप्तले आफ्नो स्वतन्त्र शसन स्थापित गरे। नरसिंहगुप्त तीनहरूमा सबैभन्दा अधिक शक्‍तिशाली राजा थियो। हूणहरूको कुरु एवं अत्याचारी आक्रमण मिहिरकुललाई पराजित गरिदिएको थियो। नालन्दा मुद्रा लेखमा नरसिंहगुप्तलाई परम भागवत भनिएको छ।
कुमारगुप्त तृतीय
नरसिंहगुप्तका पछि त्यसका पुत्र कुमारगुप्त तृतीय मगधका सिंहासनमा बैठा। त्यो २४ वाँ शासक बन्यो। कुमारगुप्त तृतीय गुप्त वंशको अन्तिम शासक थियो।
दामोदरगुप्त
कुमरगुप्तका निधनका पछि त्यसका पुत्र दामोदरगुप्त राजा बन्यो। ईशान वर्माको पुत्र सर्ववर्मा त्यसका प्रमुख प्रतिद्वन्दी मौखरि शासक थियो। सर्ववर्माले आफ्नो पिताको पराजयको बदला लिने हेतु युद्ध गरे। यस युद्धमा दामोदरगुप्तको हार भएको छ। यो युद्ध ५८२ ई.का आस-पस भएको थियो।
महासेनगुप्त
दामोदरगुप्तका पछि त्यसका पुत्र महासेनगुप्त शासक बनाएको थियो। त्यसले मौखरि नरेश अवन्ति वर्माको अधीनता स्वीकार गर्न ली। महासेनगुप्तले असम नरेश सुस्थित वर्मनलाई ब्राह्मण नदीका तटमा पराजित गरे। अफसढ लेखका अनुसार महासेनगुप्त धेरै पराक्रमी थियो।
देवगुप्त
महासेनगुप्तका पछि त्यसका पुत्र देवगुप्त मलवाको शासक बन्यो। त्यसको दुइ सौतेले भाइ कुमारगुप्त र माधवगुप्त थिए। देवगुप्तले गौड शासक शशांकका सहयोगदेखि कन्‍नौजका मौखरि राज्यमा आक्रमण गरे र गृह वर्माको हत्या गर्न दिए प्रभाएर वर्धनका ठूला पुत्र राज्यवर्धनले शीघ्र नैं देवगुप्तमा आक्रमण गरेर त्यसलाई मार डाल्श।
माधवगुप्त
हर्षवर्धनका समयमा माधवगुप्त मगधका सामन्तका रूपमा शासन गर्थ्यो। त्यो हर्षको घनिष्ठ मित्र र विश्‍वासपात्र थियो। हर्ष जब शशांकलाई दण्डित गर्न हेतु गया त माधवगुप्त साथ गया थियो। त्यसले ६५० ई.सम्म शासन गरे। हर्षको मृत्युका माथिान्त उत्तर भारतमा अराजकता फैली त माधवगुप्तले पनि आफ्नोलाई स्वतन्त्र शासक घोषित गरे।

गुप्त साम्राज्यको ५५० ई.मा पतन भयो। बुद्धगुप्तका उत्तराधिकारी अयोग्य निस्केका र हूणहरूका आक्रमणको सामना छैन गर्न सके। हूणहरूले सन् ५१२मा तोरमाणका नेतृत्वमा फेरि हमला गरे र ग्वालियर तथा मालवा तकका एक ठूला क्षेत्रमा अधिपत्य कायम गरिलिए यसका पछि सन् ६०६मा हर्षको शासन आउनेका पहिलासम्म आराजकता छाई रही। हूण ज्यादा समयसम्म शासन न गर्न सके।

उत्तर गुप्त राजवंश[सम्पादन गर्ने]

गुप्त वंशका पतनका पछि भारतीय राजनीतिमा विकेन्द्रीकरण एवं अनिश्‍चितताको माहौल उत्पन्‍न भयो। अनेक स्थानीय सामन्तहरू एवं शासकुन्ले साम्राज्यका विस्तृत क्षेत्रहरूमा अलग-अलग छोते-साना राजवंशहरूको स्थापना गर्न ली। यसमा एक था- उत्तर गुप्त राजवंश। यस राजवंशले गरीब दुइ शताब्दिहरूसम्म शासन गरे। यस वंशका लेखहरूमा चक्रवर्ती गुप्त राजाहरूको उल्लेख छैन।

परवर्ती गुप्त वंशका संस्थापक कृष्णगुप्तले (५१० ई. ५२१ ई.) स्थापना गरे अफसढ लेखका अनुसार मगध त्यसका मूल स्थान थियो, जबकि विद्वानहरूले तिनको मूल स्थान मालवा भनिएको छ। त्यसका उत्तराधिकारी हर्षगुप्त भएको छ। उत्तर गुप्त वंशका तीन शासकुन्ले शासन गरे। तीनहरू शासकुन्ले मौखरि वंशदेखि मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध कायम रह।

कुमारगुप्त यो उत्तर गुप्त वंशको चौथो राजा थियो जो जीवित गुप्तको पुत्र थियो। यो शासक अत्यन्त शक्‍तिशाली एवं महत्वाकांक्षी थियो। यसले महाराजाधिराजको उपाधि धारण गरे त्यसका प्रतिद्वन्दी मौखरि नरेश ईशान वर्मा समान रूपले महत्वाकांक्षी शासक थियो। यस समय प्रयागमा पूष्यार्जन हेतु प्राणान्त गर्ने प्रथा प्रचलित थियो। हाँग गांगेय देव जस्तै शसकुन्को अनुसरण गर्दै कुमार गुप्तले प्रयाग जाएर स्वर्ग प्राप्तिको लालसादेखि आफ्नो जीवनको त्याग गरे।

मुख्य शासक[सम्पादन गर्ने]

दक्षिण एशिया तथा भारतको इतिहास
Flag of Bangladesh.svg Flag of Bhutan.svg Flag of India.svg
Flag of Maldives.svg Flag of Nepal.svg Flag of Pakistan.svg Flag of Sri Lanka.svg
पाषाण युग ७०,०००–३३०० ई.पू.
मेहरगढ़ संस्कृति • ७०००–३३०० ईपू
सिन्धु घाटी सभ्यता ३३००–१७०० ईपू
हड़प्पा संस्कृति १७००–१३०० ईपू
वैदिक काल १५००–५०० ईपू
लौह युग १२००–३०० ईपू
महाजनपद • ७००–३०० ईपू
मगध साम्राज्य • ५४५–३२० ईपू
मौर्य साम्राज्य • ३२१–१८४ ईपू
मध्यकालीन राज्य २३० ईपू– १२७९
सातवाहन साम्राज्य • २३० ईपू – १९९
कुषाण साम्राज्य • ६० – २४०
गुप्त साम्राज्य •२८०–५५०
गुर्जर प्रतिहार साम्राज्य •६५०–१०२७
पाल साम्राज्य • ७५०–११७४
चौल साम्राज्य • २५० ईपू–१०७०
इस्लामी सल्तनतहरु १२०६–१५९६
दिल्ली सल्तनत • १२०६–१५२६
दक्कन सल्तनत • १४९०–१५९६
होयसल साम्राज्य १०४०–१३४६
ककातिया साम्राज्य १०८३–१३२३
विजयनगर साम्राज्य १३३६–१५६५
मुगल साम्राज्य १५२६–१८५७
मराठा साम्राज्य १६७४–१८१८
सिख राज्यसंघ १७१६–१८४९
अंग्रेजी शासन १८५८–१९४७
भारत का विभाजन सन् १९४७ पश्चात्
देशहरुको इतिहास
बाङ्लादेशभुटानभारत
मालदीभ्सनेपालपाकिस्तानश्रीलंका
क्षेत्रीय इतिहास
बंगालहिमाचल प्रदेशउड़ीसा
पाक क्षेत्रउत्तर भारतदक्षिण भारततिब्बतसिक्किमको इतिहास
विशेष इतिहास
भारतीय सिक्काको इतिहासराजवंशअर्थशास्त्रइंडोलजी
भारतको भाषाई इतिहाससाहित्यभारतको सैन्य इतिहास
प्राचीन भारतमा विज्ञान तथा प्रविधीभारतीय इतिहासको समयचक्र
यस बाकसलाई: हेर्नुहोस्  संवाद  सम्पादन