मकै

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
मकै
मकैको भाले र पोथी प्रजनन अङ्ग सहितको चित्र
वैज्ञानिक वर्गीकरण
जगत: वनस्पति
(श्रेणीविहीन): Commelinids
गण: Poales
कुल: Poaceae
उपकुल: Panicoideae
Tribe: Andropogoneae
वंश: Zea
प्रजाति: Z. mays
द्विपद नाम
Zea mays
L.

मकै (अङ्ग्रेजी:Maize) (/ˈmz/ mayz) ऐतिहासिक अमेरिकाली महाद्दिपमा बिभिन्न प्रकारको घासे बालीको वर्णशंकर स्वरूपमा विकास भएको विश्वास गरिन्छ । यो संसारमा सबै भन्दा धेरै क्षेत्रफलमा लगाईने तथा सबै भन्दा धेरै खपत हुने बालीमा पर्दछ । बहु उपयोगि ,यो बाली बाट , बिभिन्न परिकार, तेल, इन्धन, चीनी ,रक्सी आदि बनाउने गरिन्छ ।

विशेषत: नेपालमा मकै भुटेर वा पिठो बनाई ढिंडो बनाई खाइन्छ । नेपालमा मकै अनुसन्धान केन्द्र रामपुर,चितवनमा रेहेको छ ।

इतिहास[सम्पादन गर्ने]

भारतको कुनै मकै उत्पादन क्षत्रमा मकैको थुप्रो

धेरै इतिहासविद्हरु मकैको उत्पत्ति म्याकसिकोमा भएको विश्वास गर्छन्।[१]ओल्मेकमायन सभ्यताका मानिसहरुले मकैको उत्पादन गर्दै आएका थिए । २५०० इसाई पुर्व तिर मकैको खेती अमेरिका भरी नै गरिने भयो।[२] त्यस ठाउँमा व्यापार सुरु भयो। १५ र १६ शताब्दी तिर युरोपेलीहरुले मकैलाई युरोप ल्याई पुर्याए र बिस्तारै मकै अन्य देशहरुमा पनि फैलियो । जस्तो भुभाग र हावापानीमा पनि हुर्कन सक्ने भएकाले मकै सबैको लोकप्रिय हुन पुग्यो । मानिसको खानाको रुपमा र आफुले पालेको घरपालुवा जन्तुलाई खुवाउनलाई मिल्ने भएकाले पनि मकै सबको प्यारो बन्यो ।

मकै अमेरिकामा सबै भन्दा बढि खेती हुने बालीमा पर्छ[३]जसमा साम्रज्य राज्य अमेरिकामा मात्रै वार्षिक रुपमा ३३२मिलियन मेट्रिक टन उत्पादन हुने गर्छ ; लगभग चालीस प्रतिशतको रक्सी बन्न खपत हुन्छ ।[४]

संरचना[सम्पादन गर्ने]

मकैको बोटको उचाइ २.५मिटर (८ फिट) हुने गर्छ तर कुनैको १२ मिटरको उचाइ पनि हुने गर्छ ।[५]मकैको डाँठ बाँसको आकारको देखिन्छ । मकैको डाँठका धेर्साको लम्बाइ (internodal length) सात इन्चको हुन्छ ।[६]

मकैको मध्ययम भागमा पोथी भागहरु हुन्छन् । मकैको बोटको टुप्पोमा भाले भागहरु हुन्छन् जुन हुर्के पछि सुख्खा वातावरणमा पराग कणहरु हावाको मध्ययबाट उड्न सक्छ । लामा कपालहरु जस्तै देखिने मकैको मध्ययम भागबाट निस्केका रेसादारहरुलाई सिल्क भनिन्छ जुन पोथी भाग हो । ती सात इन्चसम्म लामा हुन सक्छन् ।

मकैको जरा अलि कमजोर हुनाले पानीको अभावको असर छिटो पर्ने, कुनै बेला हावाले उडाउन सक्ने वा माटोको उर्वर तत्वलाई शोषन नसक्ने पनि हुन सक्छ ।[७]

एकै घोंकामा थुप्रै रङका मकैका दानाहरु

LuteinZexanthin जस्ता तत्वले मकै पहेँलो हुन्छ । AnthocyaninsPhlobaphenes जस्ता तत्वले भने मकै रातो बनाउँछ ।[८]

जेनिटिक्स (Genetics)[सम्पादन गर्ने]

विविध जातका मकैहरु जसबाट नयाँ खालका मकैहरु बनाउने प्रयास गरिन्छ ।

धेरै जसो मकैका जातहरु खानका लागि नै प्रयोग गरिन्छ जुन इस्टार्चको मात्रा अनुसार विभिन्न उपप्रजातीमा बाँडिएका छन् जुन निम्न रुपमा अङ्ग्रेजीमा नै दिइएका छन् :

  • फ्लोर कर्न : Zea mays var. amylacea
  • पपकर्न : Zea mays var. everta
  • डेन्ट कर्न: Zea mays var. indentata
  • फिल्न्ट कर्न : Zea mays var. indurata
  • स्विट कर्न : Zea mays var. saccharata and Zea mays var. rugosa
  • व्याक्सि कर्न : Zea mays var. ceratina
  • अमाइलो मेज : Zea mays
  • पोड कर्न : Zea mays var. tunicata Larrañaga ex A. St. Hil.
  • स्टारइप्ड मेज : Zea mays var. japonica

नयाँ अनुसन्धान र खोजको जानकारीबाट विगत साठी वर्षमा माथिका रुपमा केही परिवर्तन भएका छन् । जसमा डि.एन.ए र प्रोटिनका कुराहरु पनि थपिए । हाल बाहिरी रुप, जात र विविध कुरा ख्याल राखी मकै वर्गिकरण गरिन्छ ।

मकैमा २० क्रोमोजोम (n=१०) हुन्छ र सबै क्रोमोसोमको कूल लम्बाई १५०० सेन्टिमोर्गान(cM) हुन्छ ।

बारबारा एमसिक्लिनटकले आफ्नो जम्पिङ जिनको सिद्धान्त पनि मकैबाट पत्ता लगाइन् । सन् १९८३को मेडिसनतर्फको नोबेल पुरस्कार पनि उनले पाएकी थिइन् । मकै मुख्यत: जेनिटिक्सका लागि र डेबलब मेन्टल बायोलोजीमा उपयोगी मानिन्छ । [९]

उत्पत्ति[सम्पादन गर्ने]

गुफा, जहाँ मकैको सबै भन्दा पुराना अवशेष पाइएको थियो

मकैको उत्पत्ति बारे थुप्रै सिद्धान्तहरु दिइएका छन् जुन यस लेखमा चर्चा भने गरिएको छैन ।

उत्पादन[सम्पादन गर्ने]

तीन हप्तापछि मकै उम्रेको दृश्य
मकैको भर्खर उम्रिएका बोटहरु

कीट,रोग आदि[सम्पादन गर्ने]

मकैमा लाग्ने किराहरु[सम्पादन गर्ने]

मकैमा लाग्ने रोगहरु[सम्पादन गर्ने]

प्रयोग[सम्पादन गर्ने]

खानाको रुपमा[सम्पादन गर्ने]

मकै आगोमा पोलिदैँ

रसायनका निम्ति[सम्पादन गर्ने]

इन्धनका रुपमा[सम्पादन गर्ने]

खोया

मकैको खोया

मकैको बीउहरू अडिने भागलाई खोया भनिन्छ । यसलाई घरेलु इन्धनको रूपमा प्रयोग गरिन्छ ।

कुडोंको रुपमा[सम्पादन गर्ने]

खोस्टा

मकैको खोस्टा

मकैको घोगालाई वरिपरि ढाकेर रहेको भाग अथवा बोक्रालाई खोस्टा भनिन्छ । यसलाई किसानहरूले गाईवस्तुको पौष्टिक आहारको रूपमा उपयोग गर्दछन् ।

अन्य[सम्पादन गर्ने]

मकैको खोस्टाबाट चकटी, ढकी, सुकुल आदि बनाउन सकिन्छ ।

अन्य खाद्यको दाँजोमा[सम्पादन गर्ने]

काँचो मकै खान नमिल्ने हुन्छ र खाए पनि अपाच्य हुन्छ । विविध तरिकाले मकैलाई खान योग्य बनाउनु पर्ने हुन्छ ।

बेफाइदा[सम्पादन गर्ने]

मकैमा लाइसिन र ट्रिप्टोफ्यान नामका अमिनो एसिड हुदैँन जुन शरीरमा प्रोटिन बनाउन उपयोग हुन्छ । त्यसको आपूर्तिका लागि शरीरमा बोडी, माछामासु जस्ता प्रोटिनयुक्त खाना खानुपर्ने हुन्छ ।

मकैमा लिपिड ट्रान्सफर प्रोटिन नामको प्रोटिन हुन्छ जुन पकाउँदा नपाक्ने र मानव पाचन प्रणालीले पचाउन सक्दैन जुन गहन अध्ययन भई नसकेको एलर्जीसँग सम्बन्धित छ ।[१०]

मकैका परिकारहरू[सम्पादन गर्ने]

चित्रहरु[सम्पादन गर्ने]

थप जानकारी[सम्पादन गर्ने]

चमार मकैको भाले भाग हो । पोथी भाग जुँगा हो । मकैको घोंकामा सधैँ जोर संख्यामा हारहरु हुन्छन् । १ जुगाँले १ दाना दिन्छ । घोंकामा २५०-१००० सम्म जुंगाहरु हुन्छन् । चमारमा २ करोड ५० लाख परागहरु हुन्छन् । मकै उत्पादनका लागि ३९ डिग्री से. उत्तम मानिन्छ ।

स्रोत[सम्पादन गर्ने]

[१]
  1. "Origin, History and Uses of Corn", Iowa State University, Department of Agronomy, February 11, 2014.
  2. Roney, John (Winter 2009), "The Beginnings of Maize Agriculture", Archaeology Southwest 23(1): 4 
  3. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named FAOstats
  4. "US Approves Corn Modified for Ethanol", The New York Times, February 11, 2011.
  5. Karl, J.R. (May 2013), "The maximum leaf quantity of the maize subspecies", The Maize Genetics Cooperation Newsletter 86: 4, ISSN 1090-4573, <http://www.agron.missouri.edu/mnl/86/MNL86.pdf>, "The Maximum Leaf Number of the Maize Subspecies; the "Leafy" Mutation Placed into the Tallest Strain" 
  6. Stevenson, J. C. & Goodman, M. M. (1972), "Ecology of Exotic Races of Maize. I. Leaf Number and Tillering of 16 Races Under Four Temperatures and Two Photoperiods1", Crop Science 12(6): 864, doi: 10.2135/cropsci1972.0011183X001200060045x , <https://www.crops.org/publications/cs/abstracts/12/6/CS0120060864?access=0&view=pdf> 
  7. "Corn Stalk Lodging", October 2, 2008 
  8. Himi, E; Mares, DJ; Yanagisawa, A & Noda, K (2002), "Effect of grain colour gene (R) on grain dormancy and sensitivity of the embryo to abscisic acid (ABA) in wheat", Journal of Experimental Botany 53(374): 1569–74, PMID 12096095, doi 10.1093/jxb/erf005 
  9. Brown, David. "Scientists have high hopes for corn genome", The Washington Post, November 20, 2009.
  10. Corn (maize) Allergy, InformAll Database, October 18, 2006