देवकी

देवकी
कृष्ण र बलराम आफ्ना मातापितालाई भेट्दै (राजा रवि वर्माको चित्र)
धर्मग्रन्थहरू	श्रीमद्भागवत् पुराण, महाभारत
वंशावली
अभिभावकहरू	देवक/देवप (पिता)
भाइबहिनीहरू	धृतदेवा, शान्तिदेवा, उपदेवा, श्रीदेवा, देवरक्षिता, र सहदेवा (बहिनीहरू) देववान, उपदेव, सुदेव, देववर्धन (भाइहरू) सुबला (सौतेनी बहिनी, विदुरकी पत्नी)
जीवनसाथी	वसुदेव
सन्तानहरू	बलराम र कृष्ण (छोराहरू) सुभद्रा (सौतेनी छोरी/छोरी - संस्करण अनुसार) षड्गर्भ (पहिलो छ सन्तान)
वंश	यदुवंश

देवकी हिन्दु साहित्यकी एक पात्र हुन्, जो मुख्यतया भगवान कृष्णकी माताका रूपमा परिचित छिन्। उनी यदुवंशका राजा देवप वा देवककी सात छोरीहरूमध्ये एक हुन् र उनका चार भाइहरू थिए। उनी वसुदेवकी पत्नी हुन्। मथुराका क्रूर राजा कंस उनका दाजु (काकाका छोरा) हुन्। कंसलाई नारदले उनी अघिल्लो जन्ममा विष्णुद्वारा मारिएका कालनेमि नामक असुर भएको बताएका थिए, जसले गर्दा उनको दुष्टता झन् बढेको थियो। प्रचलित पौराणिक परम्परा अनुसार, देवकीलाई दक्षकी पुत्री र कश्यपकी पत्नी मातृदेवी अदितिको अवतार मानिन्छ।

विवाह

वसुदेव र देवकी रथमा यात्रा गर्दै

देवकीका ६ दिदीहरूसँग विवाह गरिसकेपछि जब वसुदेव र देवकीको विवाह उत्सव भइरहेको थियो, तब भगवान विष्णुले आफ्नो वाहन शेष र आफ्नो शरीरबाट एक-एक वटा केश (रौँ) निकालेर उनीहरू देवकीको क्रमशः सातौँ र आठौँ सन्तानका रूपमा जन्म लिने घोषणा गरेका थिए। विवाह समारोहपछि, कंसले नवविवाहित जोडीलाई मथुरासम्म पुर्‍याउन स्वयंसेवकको रूपमा उनीहरूको रथ हाँकेका थिए। त्यसै समयमा एउटा आकाशवाणी हुन्छ जसले भविष्यवाणी गर्दै देवकीको आठौँ सन्तान कंसको काल बन्ने र उसले धर्तीलाई कंसको दुष्टताबाट मुक्त गराउने सुनिन्छ। यो सुनेर क्रोधित कंस देवकीलाई मार्न अघि बढ्छन्, तर वसुदेवले उनलाई रोक्छन्। वसुदेवले कंसलाई उनीहरूका प्रत्येक सन्तानलाई उनले कंसको हातमा सुम्पिने जसलाई कंसले पछि मार्न सक्नेछन् भनि वचन दिन्छन्।

कारागार‍

कृष्णको जन्म र पलायन।

कंसको मनमा पलाएको डर र शङ्काका कारण उनले देवकी र वसुदेवलाई कारागारमा बन्दी बनाएका थिए। उनका ६ सन्तानहरू मारिन्छन् भने सातौँ सन्तान बलराम दैवीय इच्छाले वसुदेवकी अर्की पत्नी रोहिणीको गर्भमा सारिएका कारण जीवित रहन्छन्।

देवकीका मारिएका ६ छोराहरूको नाम कीर्तिमान, सुषेण, उदयिन, भद्रसेन, ऋजुदास र भद्रदेह थियो। हरिवंश पुराणका अनुसार, उनीहरू कालनेमि नामक असुरका छोराहरूको पुनर्जन्म थिए। उनीहरूले आफ्ना हजुरबुबा हिरण्यकश्यपुलाई थाहा नदिई सृष्टिकर्ता ब्रह्माको घोर तपस्या गरेका थिए। यसबाट क्रोधित भई हिरण्यकश्यपुले उनीहरूलाई पृथ्वीमा जन्मिएर कंस (जो उनीहरूकै पिताको स्वरूप थियो) द्वारा मारिनुपर्ने श्राप दिएका थिए।

त्यसपछि देवकीले रोहिणीको गर्भ हस्तान्तरण मार्फत बलरामलाई जन्म दिन्छिन्।

मृत्यु

मौसुल पर्वमा वर्णन गरिएको यादवहरूको संहारपछि वसुदेवको देहावसान हुन्छ। वसुदेवको मृत्युपश्चात् देवकीले रोहिणी, भद्रा र मदिरा जस्ता वसुदेवका अन्य पत्नीहरूसँगै उनको चितामा समाहित भई सती गएकी थिइन्।