मोहमद रेजा पहलवी

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search
मोहमद रेजा पहलवी
Aʿlāhazrat Homāyuni Ŝāhanŝāh Āryāmehr[१]
Bozorg Arteŝtārān[२]
Mohammad-reza-shah.jpg
शासनकाल १६ सेप्टेम्बर १९४१ –
११ फेब्रुअरी १९७९
राज्याभिषेक २६ अक्टोबर १९६७
पुर्वाधिकारी रेजा शाह
उत्तराधिकारी राजतन्त्र अन्त्य
सर्वोच्च नेताको रुपमारूहोल्ला खमेनी
जीवनसाथी फाउजिया फाउद
(विवाह १९३९–१९४८) «Did not recognize date. Try slightly modifying the date in the first parameter.–Did not recognize date. Try slightly modifying the date in the first parameter.»"विवाह: फाउजिया फाउद
to मोहमद रेजा पहलवी
"
Location:
(linkback://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%AE%E0%A4%A6_%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B2%E0%A4%B5%E0%A5%80)

सोराया एस्फंदियारी-बख्तिअरी
(विवाह १९५१–१९५८) «Did not recognize date. Try slightly modifying the date in the first parameter.–Did not recognize date. Try slightly modifying the date in the first parameter.»"विवाह: सोराया एस्फंदियारी-बख्तिअरी
to मोहमद रेजा पहलवी
"
Location:
(linkback://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%AE%E0%A4%A6_%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B2%E0%A4%B5%E0%A5%80)

फराह पहलवी
(विवाह १९५९–हाल) «Did not recognize date. Try slightly modifying the date in the first parameter.»"विवाह: फराह पहलवी
to मोहमद रेजा पहलवी
"
Location:
(linkback://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%AE%E0%A4%A6_%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B2%E0%A4%B5%E0%A5%80)
सन्तान राजकुमार शाहनाज पहलवी
युवराज रेजा पहलवी
राजकुमार फराहनाज पहलवी
राजकुमार अलि रेजा पलाहवी
राजकुमार लेइला पहलवी
पुरा नाम
मोहमद रेजा पहलवी
Regnal name
मोहमद रेजा पहलवी
घर पहलवी
पिता रेजा शाह
जन्म (१९१९-१०-२६)२६ अक्टोबर १९१९
तेहरान, पर्सिया
मृत्यु २७ जुलाई १९८०(१९८०-०७-२७) (६० वर्ष)
कायरो, इजिप्ट
गाडियो 29 July 1980
Al-Rifa'i Mosque, कायरो, इजिप्ट
धर्म सिया स्लाम
हस्ताक्षर

मोहमद रेजा पहलवी (Persian: محمدرضا پهلوی‎, translit. मोहमद रेजा पहलवी, pronounced [mohæmˈmæd reˈzɒː ˈʃɒːh pæhlæˈviː]; २६ अक्टोबर १९१९ -२७ जुलाई १९८०,[३] मोहमद रेजा शाह (محمدرضاشاه Mohamad Rezā Ŝāh), १६ सेप्टेम्बर १९४१ देखि इरानी क्रान्तिबाट ११ फेब्रुअरी १९७९ मा राजतन्त्र अन्त्य नभएसम्म इरानको अन्तिम शाह थिए । मोहमद रेजा शाहले २६ अक्टोबर १९६७ मा शहंशाहको (राजाहरुको राजा) उपाधि धारण गरेका थिए ।[४] उनी पहलवी वंशका दोश्रो र अन्तिम राजा थिए । मोहमद रेजा शाहले आर्यामार (“ आर्यहरुको प्रकाश “), बोजोर्ग अर्तेश्तरण (“ परमाधिपति”) सहित अन्य कयौ उपाधिहरु लिएका थिए । उनको भन्ने गरेको सपना “महान सभ्यता“(Persian: تمدن بزرگ‎, translit. tamadon-e bozorg) ले इरानमा द्रुत औद्योगिक र सैन्य आधुनिकीकरण र आर्थिक तथा सामाजिक सुधार गरेका थिए ।

मोहमद रेजा; द्वितीय विश्व युद्धमा बेलायत-सोभियत आक्रमणपछी उनका पिता रेजा शाह पहलवी अपदस्त गरिएपछी शक्तिमा आएका थिए । मोहमद रेजाको राज्यकालमा प्रधानमन्त्री मोहमद मोसादेघले इरानको तेल उद्योग रास्ट्रियकरण गरे पछी , अमेरिका र बेलायतको समर्थन प्राप्त “कु”बाट मोसादेघ हताइए । [५] मोहमद रेजको राज्यकालमा इरानले पर्सियन राजतन्त्रको २५०० वर्षगाठ मनायो । सो अबसरमा रेजाले इरानी पात्रो बदले ।[६] मोहमद रेजाले इरानमा आर्थिक , सामाजिक र राजनैतीक सुधारको शृंखला मार्फत इरानमा स्वेत क्रान्ति भित्र्याए । जसअनुसार केहि उद्योगहरुलाई राष्ट्रियकरण गर्दै र महिलालाई अधिकार प्रदान गरेर इरानलाई विश्व शक्तिको रुपमा विकाश गर्ने र आधुनिकीकरण गर्ने , रुपान्तरण गर्ने योजना उनले सार्वजनिक गरेका थिए ।

उनको सशक्त आधुनिकिकरंको नीति , laïcité, परम्परागत व्यापारी समुहसंगको विवाद , इजरायल संगको सम्बन्ध र उनी स्वयम्, उनको परिवार र सत्तारुढ व्यक्तिहरुको भ्रस्टाचार सम्बन्धि विवादको कारणले उनले विस्तारै इरानको धार्मिक समुह क्लर्जीको समर्थन गुमाए । अन्य थप विवादित नीतिहरु , जस्तै कम्युनिष्ट टुदेश पार्टीमाथि प्रतिबन्ध र इरानी गुप्तचर निकायबाट राजनैतिक बन्दीको दमन र अत्याचार थिए । आधिकारिक तथ्यांक अनुसार १९७८ मा इरानमा २,२०० राजनैतिक बन्दी थिए जुन कृतिको समयमा द्रुत गतिमा कयौ गुणाले बढेको थियो ।[७]

१९७९ देखि सुरु भएको राजनैतिक अस्थिरता क्रान्तिमा अदालियो र १७ जनवरी मा उनी इरान छाड्न बाध्य भए । त्यसपछी इरानी राजतन्त्रको औपचारिक अन्त्य भयो र इरान रूहोल्ला खामेनिको नेतृत्वमा स्लामिक गणतन्त्र घोषणा भयो । उनको मृत्यु इजिप्टमा भयो जहाँ रास्ट्रपति अनवर् सादतले उनलाई शरण दिएका थिए । उनको अन्तिम शाहको रुपम रहेकाले उनलाई “शाह” मात्र भनिन्छ ।


शाह स्वेत क्रान्तिको सिद्धान्तको बारेमा जनसम्बोधन गर्दै
फराह दिवा सँग शाहको विवाह २० डिसेम्बर १९५९
शाह आफ्नी रानी र राजकुमारको साथ , राज्याभिषेक१९६७ मा

The image and self-image of Mohammad Reza in the 1970s[सम्पादन गर्ने]

शाहको न्यु योर्क भ्रमण
आधुनिकता तर्फाको पाइलाको रुपमा स्वेत क्रान्तिको प्रचारप्रसार गर्दै शाह

उपलब्धि[सम्पादन गर्ने]

पत्रकार सम्मेलनमा बोल्दै मोहमद रेजा शाह नियवरण दरबार , २४ जनवरी १९७१

१९६० को दशकमा मोहमद रेजा शाहले “स्वेत क्रान्ति” उल्लेख गर्दै इरानलाई आधुनिकीकरण गर्न महत्वपुर्ण सुधार गर्ने वाचा गरेका थिए । उनले महिलालाई अधिकार दिने , मजदूरलाई शेयर र अन्य माध्यम बाट सहभागी गराउने नीति ल्याए । १९७० मा उनले बच्चाहरुको लागि निशुल्क शिक्षा लागु गराए । शाहको राज्य कालमा इरानको आयाम अविस्वस्नीय वृद्धि भएको थियो ।

इरानी पत्रिका १९६८ मा उल्लेख " एक चौथाई इरानी परमाणु वैज्ञानिक महिला छन् " जुनलाई महिला अधिकारमा सुधारको रुपमा हेरिएको थियो 

नयाँ स्कुलबाट शैक्षिक प्रणालीमा सुधार ल्याइयो । इम्पेरीयल इरानी शसस्त्र बलद्वारा साक्षरता अभियान चलाइयो । शसस्त्र बलहरुलाई देशको पूर्वाधार विकाश र शैक्षिक परियोजनामा सहभागी गराइयो । शाहले क्लर्जी हुनको लागि परिक्षा दिन संस्थाहरु बनाए । धेरै इरानी विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरु विदेशमा पठाइए ।

१९६७ देखि १९७७ को बीच विश्वविद्यालयको सङ्ख्या ७ बाट २२ पुग्यो । आधुनिक शिक्षालयको सङ्ख्या ४७ बाट २०० पुग्यो । उच्च शिक्षा हासिल गर्ने विद्यार्थीको सङ्ख्या ३६,७४२ बाट १,००,००० पुग्यो[८]

कुटनीतिको क्षेत्रमा इरानले पश्चिमी र पूर्वी युरोपेली देश सँग सम्बन्ध राख्यो र चीन र इजरायलसँग पनि राम्रो सम्बन्ध थियो ।

पूर्वाधार र प्राविधिक सफलतामा उनले आफ्ना पिताको कार्यक्रमलाई निरन्तरता दिए । उनले इस्पात (steel) दुरसंचार , पेट्रोलियम , उर्जा , बाँध र सवारी उद्योगहरुलाई आफ्नो नीतिमा समावेश गरका थिए ।[९][१०][११]

इरानको इस्लामिक क्रान्ति[सम्पादन गर्ने]

मृत्यु[सम्पादन गर्ने]

मोहमद रेजा पहलविको अन्त्येस्टि

मोहमद रेजाको मृत्यु २७ जुलाई १९८० मा ६० वर्षको उमेरमा भएको थियो । इजिप्टेली रास्ट्रपति सादातले शाहलाई राजकीय सम्मानका साथ अन्त्येस्ति गरे । [१२] पहलवी परिवारको साथै , अनवर सादात,रिचार्ड निक्सन बिदाई समारोहमा कायरोमा उपस्थित भएका थिए ।[१३]

सन्दर्भ[सम्पादन गर्ने]

  1. Desmond Harney (1999). The Priest and the King: An Eyewitness Account of the Iranian Revolution. I.B.Tauris. प॰ 184. . 
  2. Roham Alvandi (2016). Nixon, Kissinger, and the Shah: The United States and Iran in the Cold War. Oxford University Press. प॰ 40. . 
  3. "Historic Personalities of Iran: Mohammad Reza Shah Pahlavi", www.iranchamber.com, अन्तिम पहुँच १९ फेब्रुअरी २०१७ 
  4. D. N. MacKenzie. A Concise Pahlavi Dictionary. Routledge Curzon, 2005.
  5. All the Shah's Men, Stephen Kinzer, pp. 195–196.
  6. "The Iranian History Article :Iran Switches To Imperial Calendar" 
  7. Amnesty International Report 1978 Archived 4 March 2016 at the वेब्याक मेसिन.. Amnesty International. Retrieved 22 February 2016.
  8. Amir Taheri, “New Frame for a New Picture,” Kayhan International, June 10, 1978
  9. Robert Graham, Iran, St. Martins, January 1979
  10. Gholam Reza Afkhami, The Life and Times of the Shah, University of California Press, January 2009,
  11. Abbas Milani, The Persian Sphinx: Amir Abbas Hoveyda and the Riddle of the Iranian Revolution, Mage Publishers, 1 October 2003;
  12. Shah's Flight. Time. 31 March 1980
  13. "SOMEONE ELSE'S PROBLEM", The New York Times, ६ नोभेम्बर १९८८।