विश्वव्यापीकरण

विकिपिडिया, एक स्वतन्त्र विश्वकोशबाट
Jump to navigation Jump to search

भूमण्डलीकरण वा भूविश्वव्यापीकरण भनेको व्यक्ति, कम्पनी र विश्वव्यापी सरकारहरू बीचको अन्तरक्रिया र एकीकरणको प्रक्रिया हो। एक जटिल र बहुपक्षीय घटनाका रूपमा विश्वव्यापीकरणलाई पूँजीवादी विस्तारको रूपमा लिइन्छ जसले स्थानीय र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रहरूको एक वैश्विक, अनियमित बजार अर्थव्यवस्थामा एकीकरण गर्दछ। भूमण्डलीकरण आर्थिक उदारीकरण, विदेशी प्रत्यक्ष लगानीमा वृद्धि, यातायात र सञ्चार प्रविधि मा प्रगतिले कारण विकास हुन गयो।

बढ्दो विश्व अन्तरक्रियासँग अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, विचार, र संस्कृति को विकास हुन्छ। भूमण्डलीकरण मुख्यतया अन्तरक्रिया र एकीकरणको आर्थिक प्रक्रिया हो जुन सामाजिक र सांस्कृतिक पक्षहरूसँग सम्बन्धित छ। यद्यपि द्वन्द्व र कूटनीति पनि भूमण्डलीकरणको इतिहास र आधुनिक भूमण्डलीकरणको ठूलो हिस्सा हुन्।

व्युत्पत्ति र प्रयोग[सम्पादन गर्ने]

प्रकृति[सम्पादन गर्ने]

  1. विश्वव्यापी वातावरण
  2. विश्वव्यापी एकीकरण
  3. विश्वव्यापी वित्तीय प्रवाह
  4. विश्वव्यापी स्वीकार्य प्रविधि
  5. विश्वव्यापी रूपमा उत्का साधनहरुअको प्रवाह
  6. विश्वव्यापी व्यापार
  7. वस्तु तथा सेवाको स्वतन्त्र प्रवाह

ईतिहास[सम्पादन गर्ने]

"'विश्वव्यापीकरण'" शब्दको उपयोग अर्थशास्त्त्री द्वारा १९८० मा गरिएको थियो, यद्यपि १९६० को दशकमा यसको उपयोग सामाजिक विज्ञानमा गरिन्थ्यो। तर १९८० को दशकको किया उत्तरार्द्ध र १९९० सम्म यसको अवधारणा खासै लोकप्रिय भएन। वैश्वीकरणको सबैभन्दा पुरानो सैद्धांतिक अवधारणालाई उद्यमीबाट मन्त्री बनेका एक अमेरिकी-चार्ल्स तेज रसेल (Charles Taze Russell) द्वारा लेखिएको थियो जसले १८९७ मा शब्द ' कर्पोरेट दिग्गज ' की रचना गरेका थिए।[१]

वैश्वीकरणलाई एक शताब्दीको लामो प्रक्रियाको रुपमा देखिन्छ, जुन मानव जनसंख्यासभ्यताको विकास माथि नजर राख्छ, जुन विगत ५० वर्षमा नाटकीय रूपमा बढेको छ। विश्वव्यापीकरणको प्रारम्भिक रूपहरू रोमन साम्राज्य, पार्थियन साम्राज्य र हान राजवंशको समयमा पाइन्छ, जब चीनमा सुरु भएको सिल्क रोड पार्थियन साम्राज्यको सिमानासम्म पुग्यो र रोमसम्म विस्तार भयो।

इस्लामिक स्वर्ण युग पनि एउटा उदाहरण हो, जब मुस्लिम अन्वेषक र व्यापारीहरूले पुरानो संसार(Old World ) मा प्रारम्भिक विश्वव्यापी अर्थतन्त्र स्थापना गरे, फलस्वरूप बाली व्यापार, ज्ञान र प्रविधिको विश्वव्यापीकरण; र पछि मंगोल साम्राज्यको समयमा, जब रेशम मार्गमा अपेक्षाकृत ठूलो एकीकरण थियो। विस्तृत सन्दर्भमा, स्पेन र विशेष गरी पोर्चुगलमा, १६ औं शताब्दीको अन्त्य हुनु अघि विश्वव्यापीकरण सुरु भयो। १६ औं शताब्दीमा पोर्चुगलको विश्वव्यापी विस्तार विशेष गरी महाद्वीप, अर्थव्यवस्था र संस्कृतिहरूको ठूलो स्तरमा सम्बन्धित थियो। अधिकांश अफ्रिकी तट र भारतीय क्षेत्रहरूसम्म पोर्चुगलको विस्तार र व्यापार विश्वव्यापीकरणको पहिलो प्रमुख व्यापारिक रूप थियो। विश्व व्यापारको लहर संगै औपनिवेशिकता र सांस्कृतिक ग्राहृयता संसारका सबै कुनाहरूमा पुग्यो। विश्वव्यापी विस्तार १६ औं र १७ औं शताब्दीमा युरोपेली व्यापारको प्रसारको माध्यमबाट विश्वव्यापी विस्तार जारी रह्यो, जब पोर्चुगिज र स्पेनी साम्राज्यहरू अमेरिका र अन्ततः फ्रान्स र बेलायतमा फैलिए। विश्वव्यापीकरणले विश्वभरका संस्कृतिहरूमा विशेष गरी आदिवासी संस्कृतिहरूमा ठूलो प्रभाव पारेको छ।

17वीं सदी में वैश्वीकरण एक कारोबार बन गया जब डच ईस्ट इंडिया कंपनी की स्थापना हुई, जो पहली बहुराष्ट्रीय निगम कहलाती है। अंतरराष्ट्रीय व्यापार में उच्च जोखिम के कारण, डच ईस्ट इंडिया कंपनी दुनिया की पहली कम्पनी बन गई, जिसने स्टॉक के जारी शेयरों के माध्यम से कंपनियों के जोखिम और संयुक्त स्वामित्व को शेयर किया; यह वैश्वीकरण के लिए एक महत्वपूर्ण संचालक रहा.

ब्रिटिश साम्राज्य (इतिहासको सबैभन्दा ठूलो साम्राज्य)लाई यसको पूर्ण आकार र शक्तिका कारण वैश्वीकरणको दर्जा मिलेको थियो। यस अवधिको दौरान ब्रिटेनको आदर्श र संस्कृति अन्य देशहरू माथि लादियो।

19वीं सदी को कभी कभी " वैश्वीकरण का प्रथम युग " भी कहा जाता है। (बहरहाल, कुछ लेखकों के अनुसार, वैश्वीकरण को जिस रूप में हम जानते हैं, उसकी वास्तविक शुरूआत 16वीं शताब्दी में पुर्तगाली विस्तारवाद के साथ हुई.) यह वह काल था, जिसका वर्गीकरण यूरोपीय शाही शक्तियों, उनके उपनिवेशों और, बाद में, संयुक्त राज्य अमेरिका के बीच तेज़ी से बढ़ते अंतरराष्ट्रीय व्यापार और निवेश के आधार पर किया गया। यही वह काल था, जब उप -सहारा अफ्रीका के क्षेत्र और प्रशांत द्वीप विश्व प्रणाली में शामिल हो गए।" वैश्वीकरण का प्रथम युग " के टूटने की शुरूआत 20वीं शताब्दी में प्रथम विश्व युद्ध के साथ हुई, और बाद में 1920 के दशक के अंत और 1930 के दशक की शुरुआत में स्वर्ण मानक संकट के दौरान यह ध्वस्त हो गया। मानक रूप से इसकीं रूप रेखा होती है।

अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग =[सम्पादन गर्ने]

खाद्य सुरक्षा[सम्पादन गर्ने]

सकारात्मक प्रभाव[सम्पादन गर्ने]

  1. बजारको विस्तार
  2. रोजगारीमा वृद्धि
  3. प्रविधि हस्तान्तरण
  4. न्यून लागत तथा उच्च उत्पादकत्व
  5. उच्च प्रतिफल दर
  6. व्यापारिक अवरोधमा कमी

नकारात्मक प्रभाव[सम्पादन गर्ने]

  1. एकाधिकारमा वृद्धि
  2. शोषणमा वृद्धि
  3. प्रतिस्पर्धामा वृद्धि
  4. राष्ट्रिय सार्वभौमिकतामा ह्रास
  5. अनुपयुक्त प्रविधि
  6. सामाजिक तथा सांस्कृतिक मूल्यलाई चुनौती

यो पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]


  1. "Armageddon का युद्घ, अक्टूबर, 1897 पृष्ठ 365 -370", मूलबाट ५ जनवरी २००९-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच १३ नवंबर २००८