महाजनपद

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search

यो लेख हिन्दीबाट अनुवाद गरिएको हो। यहाँ क्लिक गरेर यस लेखमा रहेका त्रुटिहरु सुधार्न सक्नुहुन्छ।

महाजनपद प्राचीन भारतमा राज्य वा प्रशासनिक एकाईहरुलाई भन्थे । उत्तर वैदिक कालमा केही जनपदहरुको उल्लेख मिल्दछ । बौद्ध ग्रन्थहरुमा यिनको धेरै बार उल्लेख भएकोछ ।

गणना र स्थिति[सम्पादन गर्ने]

ईसा पूर्व 600 मा भारतका महाजनपदहरुको स्थिति

ईसा पूर्व छठी शताव्दीमा वैयाकरण पाणिनीले २२ महाजनपदहरुको उल्लेख गरेकोछ । यीबाट तीन - मगध, कोसल तथा वत्सलाई महत्वपूर्ण बताइएको छ ।

आरम्भिक बौद्ध तथा जैन ग्रन्थहरुमा यिनको बारेमा अधिक जानकारी मिल्दछ । यद्यपि कुल सोह्र महाजनपदहरुको नाम मिल्दछ तर यी नामाकरण अलग-अलग ग्रन्थहरुमा भिन्न-भिन्न छन् । इतिहासकार यस्तो मान्दछन् कि यी अन्तर भिन्न-भिन्न समयमा राजनीतिक परिस्थितिहरुका परिवर्तन गर्नेका कारण भएकोछ । यसका अतिरिक्त यी सूचिहरुका निर्माताहरुको जानकारी पनि तिनको भौगोलिक स्थितिदेखि अलग हुन सक्छ । बौद्ध ग्रन्थ अंगुत्तर निकाय , महावस्तुमा १६ महाजनपदोंको उल्लेख छ-

ये सबै महाजनपद आजका उत्तरी अफगानिस्तानदेखि बिहारसम्म र हिन्दुकूशदेखि गोदावरी नदी तकमा फैला भएको थियो । दीर्घ निकायका महागोविंद सुत्तमा भारतको आकृतिको वर्णन गर्दै त्यसलाई उत्तरमा आयताकार तथा दक्षिणमा त्रिभुजाकार अथवा एक गोरुगाडीको प्रकार बताइएको छ । बौद्ध निकायहरुमा भारतलाई पाँच भागहरुमा वर्णित गरिएको छ - उत्तरापथ (पश्चिमोत्तर भाग), मध्यदेश, प्राची (पूर्वी भाग) दक्षिणापथ तथा अपरान्त (पश्चिमी भाग)को उल्लेख मिल्दछ । यसबाट यस कुराको पनि प्रमाण मिल्दछ कि भारतको भौगोलिक एकता ईसापूर्व छठी शताव्दीदेखि नैं परिकल्पित छ । यसका अतिरिक्त जैन ग्रन्थ भगवती सूत्रसूत्र कृतांग, पाणिनीको अष्टाध्यायी, बौधायन धर्मसूत्र (ईसापूर्व सातौं शताव्दीमा रचित) र महाभारतमा उपलब्ध जनपद सूचीमा दृष्टिपात गर्नुहोस् त पाहरुगे कि उत्तरमा हिमालयदेखि कन्याकुमारीसम्म तथा पष्चिममा गांधार प्रदेशदेखि लिएर पूर्वमा असम सम्मको प्रदेश यी जनपदहरुदेखि आच्छादित थियो । कौटिल्यले एक चक्रवर्ती सम्राटका अन्तर्गत संपूर्ण देशको रादनीतिक एकताको परिकल्पनाको थियो । ईसापूर्व छठी शताव्दीदेखि ईसापूर्व अर्को शताव्दीसम्म प्रचलनमा रहोस् आहत सिक्कोका वितरणदेखि अन्देशा हुन्छ कि ईसापूर्व चौथो शताव्दीसम्म सम्पूर्ण भारतमा एक नैं मुद्रा प्रचलित थियो । यसबाट त्यस युगमा भारतका एकीकरणको साफ झलक देखि्दछ ।

सत्ता संघर्ष[सम्पादन गर्ने]

ईसापूर्व छठी शताव्दीमा जिन चार महत्वपूर्ण राज्यहरुले प्रसिद्धि प्राप्तको तिनको नाम छन् - मगधका हर्यंक, कोसलका इक्ष्वाकु, वत्सका पौरव र अवंतिका प्रद्योत । हर्यंक एक यस्तो वंश थियो जसको स्थापना बुहद्रथहरुलाई परास्त गरवनका लागि बिंबिसार द्वारा मगधमा गरिएको थियो । प्रद्योतहरुको नाम यस्तो त्यस वंशका संस्थापकका कारण नैं थियो । संयोगले महाभारतमा वर्णित प्रसिद्ध राज्य - कुरु-पाँचाल, काशी र मत्स्य यस कालमा पनि थिएमा तिनको गिनती अब सानो शक्तिहरुमा हुन्थ्यो ।

ईसापूर्व छठी शताव्दीमा अवंतिका राजा प्रद्योतले कौशाम्बीका राजा तथा प्रद्योतका जुवाईं उदयनका साथ लडाई भएको थियो । त्यो भन्दा पहिला उदयनले मगधको राजधानी राजगृहमा हमाला गरेको थियो । कोसलका राजा प्रसेनजितले काशीलाई आफ्नो अधीन गर्न लिया र पछि त्यसको पुत्रले कपिलवस्तुका शाक्य राज्यलाई जीत लिया । मगधका राजा बिंबिसारले अंगलाई आफ्नोमा मिल्यो लिया तथा त्यसको पुत्र अजातशत्रुले वैशाली क लिच्छविहरुलाई जीत लिया ।

ईसापूर्व पाँचवी शताव्दीमा पैरव र प्रद्योत सत्तालोलुप नही रहोस् र हर्यंको तथा इक्ष्वांकुहरुले राजनीतिक मंचमा मोर्चा सम्हाल लिया । प्रसेनजित तथा अजातशत्रुका बीच संघर्ष चलता रह्यो । यसको हंलांकि कुनै परिणाम छैन निस्क्यो र अन्ततोगत्वा मगधका हर्यंकहरुलाई जात मिली । यसका पछि मगध उत्तर भारतको सबैभन्दा शक्तिशाली राज्य बन्यो । ४७५ ईसापूर्वमा अजातशत्रुको मृत्युका पछि त्यसको पुत्र उदयिनले सत्ता संभाली र त्यसैले मगधको राजधानी राजगृहदेखि पाटलिपुत्र (पटना) स्थानान्तरित गरे।हँलांकि लिच्छविहरुदेखि लड्दै समय अजातशत्रुले नैं पाटलिपुत्रमा एक दुर्ग बनाएमा यसको उपयोग राजधानीका रूपमा उदयिनले नैं गरे ।

उदयिन तथा त्यसको उत्तराधिकारी प्रशासन तथा राजकाजमा निकम्मे रहोस् तथा यसका पछि शिशुनाग वंशको उदय भयो । शिशुनागका पुत्र कालोशोकका पछि महापद्म नंद नामको व्यक्ति सत्तामा काबिज भयो । त्यसले मगधको श्रेष्ठतालाई र उँचा बनाएको दिए ।