सामन्तवाद

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search

सामन्तवादको उत्पत्तिको मूल कारण राजनीतिक अराजकता थियो । सामन्तवाद व्यवस्थामा व्यक्तिको राजनीतिक अधिकार तथा कर्तव्य निर्धारण भूमिबाट गरिन्थ्यो ।

सामन्तवाद (अङ्ग्रेजी: Feudalism/ फ्युडलिज्म) मध्यकालीन युगमा इङ्ल्यान्डयूरोपमा प्रचलीत प्रथा थियो । यो सामन्तहरुको कयौं श्रेणिहरु थिए जसमा शीर्ष स्थानमा राजा हुने गर्थ्यो । राजापछि विभिन्न कोटिका सामन्त हुने गर्थे र सबैभन्दा निम्न स्तरमा किसान या दास हुन्थे। यो व्यबस्था रक्षक र अधीनस्थ मानिसहरुको संगठन थियो। राजा समस्त भूमि तथा जमिनको स्वामी मानिन्थ्यो। सामन्तगण राजाका प्रति स्वामिभक्ति प्रस्तुत गर्थे, राजाको रक्षाको लागि सेना सुसज्जित गर्ने काम सामन्तहरुको हुने गर्थ्यो , र बदलामा राजाबाट जमिन पाउथे । सामन्तगण भूमिको क्रय-विक्रयको अधिकारी नहीं थे। प्रारम्भीक समयमा सामन्तवादले स्थानीय सुरक्षा, कृषि तथा न्यायको समुचित व्यवस्था गरेर समाजको प्रशंसनीय सेवा गरेको थियो । कालान्तारमा व्यक्तिगत युद्ध एवं व्यक्तिगत स्वार्थ नै सामन्तहरुको उद्देश्य बन्यो। साधन-सम्पन्न नयाँ शहरहरुको विकास, बारूदको आविष्कार, तथा स्थानीय राजभक्तिको स्थानमा राष्ट्रभक्तिको उदयको कारण सामन्तशाही पतन भयो ।


सामन्तवादको उत्पत्तिको कारण[सम्पादन गर्ने]

राजनीतिक अराजकता नै सामन्तवादको उत्पत्तिको मूल कारण थियो । युरोपको इतिहासमा नवौं र दसौं शताब्दी घोर अराजकताको युग थियो । बर्बर जातिको आक्रमणले गर्दा केन्द्रीय शासन छिन्नभिन्न हुनथाल्यो । धनजनको सुरक्षा भएन । युरोपका सारा राज्यहरू टुक्राटुक्रा हुन थाले । यस्तो भयानक परिस्थितिको मुकाबिला गर्ने एक नयाँ व्यवस्थाको आवस्यकता पर्न थाल्यो । ठूलाठूला जमिनदारहरुले आफ्ना परिवारको सुरक्षाको लागि किल्ला जस्ता ठूल्ठूला घरहरु बनाउन थाले । गरीबहरू त्यस किसिमको प्रबन्ध मिलाउन असमर्थ थिए । अत: तिनीहरु ठूलाठूला जमीन्दारहरूले बनाएका घरहरूमा शरण लिन पुगे । आफूहरू समेत तिनीहरूकै संरक्षणमा रहन लागे । जमीनदारहरुले आफ्नो र आफ्ना संरक्षणमा आउनेहरूको रक्षाको लागि हातहतियारले सुसज्जित लडाकुहरू राख्न थाले । हतियारले सुसज्जित लडाकुहरु नाइट (अङ्ग्रेजी: Knight कहलाउँथे । तिनीहरुको भरणपोषणको लागि भूमी दिइन्थ्यो , जसलाई मेनर ( अङ्ग्रेजी: Manor ) भनिन्थ्यो । प्रत्येक मेनरको एक गाउँ हुन्थ्यो र नाइट त्यस मेनरको मालिक हुन्थ्यो । कैयौं शताब्दीसम्म ठूलाठूला जमीनदारहरूले नै सरकार चलाए । एउटा बलियो केन्द्रीय सरकारको साटो कैयन् सानासाना सरकारको उत्पत्ति भयो । त्यसप्रकारको व्यवस्थालाई नै सामन्तवाद भनिन्छ ।

आर्थिक स्वरुप[सम्पादन गर्ने]

मध्यकालीन युरोपीय समाज मूलतः तीन श्रेणीमा विभाजित थियो ।

  1. शासकवर्ग
  2. पादरीवर्ग
  3. किसानवर्ग

शासकवर्ग सँग असीमित जमीन थियो । त्यति विशाल भूमीको प्रवन्ध यिनीहरू आफैं गर्न सक्दैनथे । त्यसैले यी भूमिपतिहरुले आफ्नी जमिनको केही भाग सानासाना भूमिपतिहरूलाई दिने गर्थे । बदलामा यिनीहरूबाट सैनिक सेवा र आवश्यकता परेमा आर्थिक मद्दत लिने गर्थे ।

यस्तै शर्तमा केही जमिन अर्ध गुलाम (Serfs) लाई दिइएको हुन्थ्यो । यी अर्ध गुलामहरूलाई भिलेन (Villen) पनि भनिन्थ्यो । यिनीहरुले आफ्नो मालिकको खेतमा हप्ताको तीन दिन काम गर्नु पर्थ्यो । भूमिपतिको मेनर छडेर उनीहरू कहिं पनि जान सक्दैनथे । मेनर बिक्ती भएको खण्डमा उनीहरू समेत बिक्री भएको मानिन्थ्यो । यिनीहरूको हालत बडो दयनीय हुन्थ्यो ।यिनीहरू मेनरमा नै जन्मन्थे, हुर्कन्थे र मर्थे । यहि नै सामन्तवादको आर्थिक स्वरुप थियो । सामन्तवर्ग सर्फसको शोषण गरि बडो ठाँटबाँटको जिन्दगी बिताउँथे ।

राजनीतिक स्वरुप[सम्पादन गर्ने]

सिद्धान्त: राज्यको सम्पूर्ण जग्गामा राज्यको स्वामित्व भएकाले राजाले जागिरको रुपमा जग्गाको वितरण गरिदिन्थे ।यसको बदलामा जागिरदारहरूले राजालाई आवस्यक परेको बेलामा एक निश्चित सङ्ख्याको सेनासहित मद्दत गर्नुपर्दथ्यो । जुन इलाकामा वा प्रदेश जागिरको रुपमा पाएको हुन्थ्यो त्यहाँ शान्तिसुव्यवस्था कायम राख्ने काम पनि जागिरदारको नै हुन्थ्यो । तिनीहरूले आफ्नो सुविस्ता अनुसार कानून पनि बनाउँथे । त्यसैले विभिन्न इलाकामा विभिन्न किसिमको कानून हुन्थ्यो । राजाको सेवा गर्नु भूमिपतिको परम कर्तव्य थियो ।राज्यप्रति बफादार रहनु, फौजीसेवा गर्नु र अन्य प्रकारबाट राजालाई मदत पुर्याउनु नै भूमिपतिको धर्म थियो । यसै प्रकार साना जमिनदारले ठूलो जमिनदार प्रति , साधारण किसानले स-साना जमिन्दारप्रति आफ्नो कर्तव्य गर्नु पर्थ्यो । राजाको सम्बन्ध साधारण जनतासँग प्रत्यक्ष रुपमा हुदैनथ्यो । सर्फ ( दास, गुलाम ) जो खेत जोत्दथे, तिनीहरुको कुनै अधिकार थिएन ।

सामाजिक स्वरुप[सम्पादन गर्ने]

समाजको स्वरुप एउटा पिरामिड जस्तो थियो । यसको सबैभन्दा माथी राजा र तल्लो भागमा सर्फ थिए । सामन्तसँग प्रशस्त धन सम्पत्ति हुन्थ्यो । राजाले उनको रक्षा गर्थे , किसान सेवा गर्थे र किसानको अवस्था बडो दयनीय थियो ।


सामन्तवादका गुणहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. राजनीतिक अस्थिरता भएको समयमा देशको रक्षा गर्न सफल भयो ।
  2. देशमा शान्तिसुव्यवस्था तथा सुरक्षा राख्न सफल भयो ।
  3. असामाजिक तत्त्वहरूबाट देशको सुरक्षा गर्न सक्यो ।
  4. राजसंस्थाको शक्ति कमजोर गराएकाले देशमा संवैधानिक शासनको विकासमा सजिलो भयो ।

अवगुणहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. राष्ट्रिय भावनामा आघात पर्यो ।
  2. बलियो केन्द्रिय शासनको निर्माणमा बाधक भयो ।
  3. राष्ट्रियताको विकासमा बाधा उत्पन्न भयो ।
  4. राज्यको सम्पूर्ण भागमा विविध प्रकारका कानुन लागू गरिने भएकाले राष्ट्रिय व्यापारको विकासमा बाधा पुग्यो ।

यो पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]

स्रोत[सम्पादन गर्ने]