बोगटी

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search

बोगटी नेपाल, भारत तथा अन्य स्थानहरूमा बसोबास गर्ने हिन्दू धर्मावलम्बी विशेषतया नेपाली भाषीहरूको थर हो। बोगटी भन्ने थर प्राचीन थर होइन । प्राचीन र मध्यकालमा राज्य शासनको पद ब्रह्मम, बक्शिको विकृत रुपबाट बनेको शब्द बोगटी हो । यो शब्दले नेपाली समाजमा थरको मान्यता पाएको हो । राजदरवारसंग सम्बन्धित पदबाट बनेको थर भएको ले यस पदमा बस्नेहरु बोगटी थरले परिचित भएका हुन् । कालान्तरमा यो पदबाट बनेको थर बिभिन् बर्ग समुदायका जातिहरुले पनि लेख्न थाले जसको कारण फर-फर इतिहास ,चिनारी भएका बर्ग समुदायमा यो थर लेख्नेहरु देखिन पुगेका हुन् । नेपालको स्थान अनुसार फरक -फरक पहिचान र मान्यताका बोगटी भेटिन्छन ।

बोगटी थर[सम्पादन गर्ने]

नेपालमा ब्राह्मण, ठकुरी, क्षेत्री , वैश्य र शुद्र सम्मनका जातिले बोगटी थर लेखेका छन् । राजदरवारको न्याय प्रशासन हेर्ने राजदरवारमा कार्यगर्ने ले पनि बोगटी थर लेखे । त्यस्तै डोटी बोगटानमा बसोबास

नेपालमा वोगटी थर लेख्नेहरू[सम्पादन गर्ने]

नेपालमा वोगटी थर लेख्नेहरूका सम्बन्धमा खोज अनुसन्धान गर्दा डोटी बोगटानका ठकुरी वोगटी[१]हरू बाहेक अन्यत्रका बोगटीहरूले आफूलाई क्षेत्री भन्ने र क्षेत्री जातिसँगै वैवाहिक सम्बन्ध गर्ने गरेको पाईन्छ । तिनका कुलदेवतापनि फरक–फरक छन् । तिनका गोत्रपनि फरक–फरक देखा पर्दछ । जानकारीमा आए अनुसार निम्न तालिकामा वोगटी थर लेख्नेहरूको बसोबास भएको स्थान र गोत्र पहिचान उल्लेख गरिएको छ । [२]:-

जिल्लाको नाम ठेगाना गोत्र लेख्नेगरेको थर
डोटी बोगटान शौनक बोगटी रजवार
,, खातीवडा ६, खुलेक शौनक बोगटी
,, भल्मा सुना बोगटी
,, अतुराली कश्यप बोगटी
बैतडी -- भारद्वाज बोकटी
अछाम मार्कु,मिस्तुर सौनम बोगटी
,, मंगलशेन, मार्कु कश्यप बोगटी
दैलेख भवानी ५ कश्यप बोगटी
,, -- कौशिल्य बोगटी
भोजपुर सडानन्द नगरपालीका ४ कश्यप बोगटी
म्याग्दी वेनीनगरपालीका १, रत्नेचौर कौशिल्य बोगटी
गोर्खा पालुङ्गघाट २ र व्यापानी कश्यप बोगटी
नुवाकोट विदुरनगरपालीका ९ कश्यप बोगटी
ओखलढुङ्गा -- कश्यप बोगटी
ओखलढूङ्गाबाट काठामाण्डौ आएका -- शिवनाम बोगटी
लम्जुङ सुन्दरबजार नगरपालीका ६ कश्यप बोगटी
लमजुङ भालय खर्क कश्यप बोगटी
मकवानपुर हेटौडा कश्यप बोगटी
झापा -- काँसीगोत्र,कौशिका शाखा बोगटी
काठमाण्डौ कोटेश्वर,काठमाण्डौ, सितापाईला कश्यप बोगटी
,, किर्तीपुर र चोभारक्षेत्र कौशिक बोगटी
ललितपुर भैसेपाटी ७ शिवनाम बोगटी

काम, स्थान र पदको आधारमा थर, थरभित्र पनि विविधता स्थान, काम, पद र निगाहाका आधारमा थरबनेका धेरै छन् । भण्डारको कामगर्ने भण्डारी, ज्योतिषि (ज्वईसी) गर्ने जोशी, रोस्या (चुला)को कामगर्ने रोस्यारा, पानीभर्ने पनेरु, फूल टिप्ने फूलारा, पूजाको कामगर्ने पूजारा, पूजारा अन्तरगत ब्राह्मणक्षेत्री दुवै थरका पाईन्छन् । निरोली बसेका निरौला । लेखनको कामगर्ने लेखक, पाठ वाचन गर्ने पाठक, बेलका रुखमुनि बास बसेको बेलवासे, सापकाटेर सापकोटा, खड्क चलाउँने खड्का, मल्ल युद्ध जित्ने मल्ल, ब्रह्म÷ब्रह्म भनिने प्रधानमन्त्रीको पदमा बस्ने बम , दिल्ली शुल्तानको निगाहाले पाएको शाह शाही पदपी धारण गर्ने शाही र शाह यिनै पदपीबाट बनेका थरहरू यसै प्रकार बनेका हुन्। त्यस्तै विटकर उठाउँनेलाई विष्ट आज अधिकांश विष्ट थरका क्षेत्रीहरू हाम्रो समाजमा छन् । तिनै मध्ये बैतडी क्षेत्रमा बसोवास गर्ने गौतमकश्यप गोत्रीहरूमै कसैलाई काला विष्ट, गोरा विष्ट भनिन्छ । कठायत र विठारी थरका क्षेत्रीहरू पनि हाल विष्ट थर लेख्न थालेका छन् । यी डोटी गडसेरा क्षेत्रमा छन् । भारद्वाज गोत्री विष्ट डोटी गडसेराको बिसफरामा बस्छन् । यी भारद्वाज गोत्रीय विष्ट आफूलाई ठकुरी भन्दछन् । यस्तै उपल्लो वोगटानमा विष्टको अपुताली खाएर विष्ट बनेको शौनक गोत्रका विष्ट बम पनि छन् । यी पनि आफुलाई ठकुरी मान्दछन् । उपल्लो मुस्ताङमा अहिले पनि विष्ट राजा छन् । वर्तमानमा जिङ्गेप्रवर विष्टलाई त्यहाँका जन्ता आफ्नो राजा ठान्दछन् भने अन्यत्र पनि धेरै गोत्रीय विष्ट थरकाहरू छन् । यिनीहरूका गोत्र अलग–अलग रहेको पाईन्छ तर दार्चुला क्षेत्रमा बसोबास गर्ने सान्डिल्य गोत्रीय विष्ट थरका उपाध्याय ब्राह्मण छन् । तिनीहरू त्यहाँ पूजापाठ तथा जजमानी गर्ने गर्दछन् । अछाममा सान्डिल्य गोत्री रावल छन् । ती क्षेत्री हुन् । रावल पनि कश्यप, शौनक, कौडिन्य, रवि सहितका धेरै गोत्रका छन् । डोटी निरोली र पूर्वमा रहेका भण्डारीहरू भारद्वाज, धनन्जय र मान्डव्य गोत्रीय बाहुन छन् । भण्डारी थरका क्षेत्रीको संख्या पनि हाम्रो समाजमा कम छैन । डोटी, वैतडी, दार्चुला, बाजुरा, बझाँङ्ग देखि डडेल्धुरा सम्ममा क्षेत्री भण्डारीहरू छन् । क्षेत्रीले लेख्ने वोहरा थरका जैसी ब्राह्मण डडेल्धुरामा छन् । यी गर्ग र गौतम गोत्रीय वोहरा जैसी बामन हुन् । डडेल्धुरामा दलित जातिले लेख्ने भूल थर लेख्ने क्षेत्री छन् । हाल यिनीहरू धामी, रावल, मल्ल सहितका अन्य थर लेख्ने गर्दछन् । डोटी फुर्सील गर्खामा पनि भूल जातिका क्षेत्री छन् । यी भूलपनि वर्तमानमा वोगटी थर लेख्छन् ।

==

बोगटी भनिनाको कारणहरू[सम्पादन गर्ने]

यतिका धेरै वोगटीथर लेख्नेहरू कसरी देखा परे भन्ने सम्बन्धमा खोज अनुसन्धानगर्दा तीन वटा अवस्थाबाट वोगटी थर बनेको पाईन्छ ।

पहिलो अवस्था[सम्पादन गर्ने]

२२से २४से राज्यको न्यायसँग सम्बन्धित पदमा बस्नेहरुको थर वोगटी बन्यो । यस्तै कोटका कुरा तथा बोझ वोक्ने वो(बोक्ने) र कोट(दरवार) बाट कोट÷कोटी हुँदै वो र कोटको एकीकृत शब्द वोकोट बाट वोकोटी तथा वोगटी भएको मानिन्छ । तमामौ नामधारी गोत्र धारी क्षेत्री वोगटीहरुको थर यही अवस्थाबाट वोगटी थरका भएको हो ।

दोस्रो अवस्था[सम्पादन गर्ने]

डोटी जिल्लाको वोगटान सौनम गोत्रका वकाटकी सेनको भूमि हो । यहाँ वकाटकी सेनको बसोबास भएको कारण वकाटकीको वकटान भनियो । वकटानको अपभ्रम्स भएर वोगटान भनिएको हो । कुनै समय वोगटानमा बसोबास भएका र वोगटानबाट विस्थापित भएका जातिहरूले वोगटानको बासिन्दा भएको नाताले वोगटी÷वोकटी भनेर लेखे । जस्तै अछामको अछामी, स्वराडको स्वराडी भने जस्तै वोगटानको वोगटी भनेर लेखेको भेटिन्छ । मालिकालाई कुलदेवता मान्ने वैतडीका भारद्वाज गोत्रीय वोकटी ब्राह्मणको थर भट्ट हो । वोगटानमा बसेको कारण यिनको थर वोकटी भएको छ ।

तेस्रो अवस्था[सम्पादन गर्ने]

तत्कालीन कत्यूरी पाल राज्यकोे प्रधानमन्त्री स्तरिय र न्याय विभागीय पद ब्रह्म वकोटि, ब्रह्मवकोट, बम वकोटिमा नियूक्तभएकाहरूको राज्यको पदबाट थर वोगटी हुन गएको भेटिन्छ । डोटी वोगटानका समैजी कुलदेवता भएकाहरुको थर पाल राज्यकालको ब्रह्मवकोटि बाट वोगटी भएको थर थियो । यो पद लाई कत्यूरी पाल राज्य विजय गरे पश्चात राइका (रैका) राजाले पनि डोटीमा निरन्तरता दिएका थिए । रैकाले डोटी पाल राज्य विजय गरेपछि डोटी प्रवेश गर्ने पाल राजाको प्रमूख शाखासँग भएको युद्ध पछिको धितधरम(सम्झौता)मा रहेर पाल राजाका वंशजलाई यो पदमा राखियो र वोगटान क्षेत्र डोटी रैका अधिनस्त राज्यको राजा(वोगटानको राजा) तोकेर पाल राजाका वंशजलाई दिएपछि पालराजाका वंशज कत्युरी नरेश (राजा) को पनि थर ब्रह्मवकोटि, बमवकोटि हुँदै यसको अपभ्रम्सबाट वोगटी थर बन्यो । डोटी वोगटानका ठकुरीहरू यो तेस्रो अवस्थाबाट थर बनेका ठकुरी वोगटी हुन् । वोगटी र वोगटान क्षेत्रको नाम मिल्न जाने भएका कारण अनुमान लगाउँदै डोटी जिल्लाको वोगटानलाई आफ्नो पूर्खेउली थलो देख्ने वोगटीहरू पनि छन् । डोटी वोगटानक्षेत्र वोगटी थर लेख्ने सबैको पुर्खेउली थलो होईन । डोटी वोगटान क्षेत्र सौनम गोत्रका वकाटकी सेन राजाको वंशज मानिनेहरुको कत्यूरीहरूको कार्तिकेयपुरी राज्यकालको कत्यूरी राज्य अधिनस्त भूमि हो । वकाटकी सेन पश्चात त्यहाँ कत्यूरी पालराजाका वंशजहरु १४ औ शताब्दी तिर आई बसेकाहुन । यी ठकुरी रजवारहरूको प्रतिष्ठा र अवस्था राम्रो देख्नेहरू यी ठकुरीको गोत्र, वंश, कुलदेवता सहितको पहिचानलाई आफुसँग जोड्दै गलत तर्क गर्दै यी सँग आफ्नो सम्बन्ध देखाउँने प्रयासमा लागेकोे भेटिन्छ । यस्ता गलतहरूको कुरासुन्नेहरू अलमलमा पनि पर्दछन । बास्तबमा भन्ने हो भने यिनका हरेक पहिचानलाई केलाउँदा दुध र पानी छुट्टीए जस्तै सहजै छुट्टीन्छ ।

अन्य[सम्पादन गर्ने]

बाजुरामा भोटे जनजातिहरू बोगटी थर लेख्छन् । डडेल्धुरामा गट्टी थरका बैश्यहरु बोगटी थर लेख्छन । अछाममा चलाउने ,महता ,बटाला जस्ता बैश्यहरु बोगटी थर लेख्छन् । डोटी जिल्लाको तिखातर गाबिस ५ मा बसोबास भएका जेठारा जातिका बैश्येले पनि बोगटी थर लेखेका छन् । डोटी पुर्सिल क्षेत्रमा केही बैश्ये भुल जातिले पनि बोगटी लेखेका छन् । यस्ता धेरै भेटिन्छन् । यसकारण बोगटी थर लेख्ने अनेक थरिका छन् ।

बोगटीले मान्ने विशेष पर्वहरू[सम्पादन गर्ने]

बोगटी थर पद , स्थान सहित विभिन्न अवस्था बाट बनेको एउटा थर भएकोले यसले मान्ने फरक पर्ब ,तिहार हुँदैन । बोगटी थर लेख्नेहरु हिन्दु हुन् । यी अन्तर्गत शिव ,मस्टो ,भगवती , देबी सहितका देवता मान्दछन् । बैतडीका बाहुन बोगटीका देवता मालिका छन् । एक किसिमले भन्ने हो भने नेपालको प्राय अधिकांस जिल्लामा बोगटी लेख्नेहरू बसोबास गर्छन् । हिन्दु धर्म मान्दछन् ।

बोगटी थर लेखनेहरूको वैवाहिक सम्बन्ध[सम्पादन गर्ने]

बोगटी थर लेखने बाहुन, ठकुरी,क्षेत्री बैश्य र दलित भएकोले

बाहुन बोगटी :[सम्पादन गर्ने]
  • बाहुन बोगटी आफ्नो जात मिल्ने जोशी, भट्ट, पन्त ,लेखक,उप्रेती , ओझा सहितका बाहुनसंग विवाह गर्छन ।
ठकुरी बोगटी :[सम्पादन गर्ने]
  • ठकुरी बोगटी आफ्नो जात मिल्ने मल्ल, शाही, शाह, सिह, देउवा ,चन्द, राठौर सहितकासँग मात्र वैवाहिक सम्बन्ध गर्दछन् ।
क्षेत्री बोगटी :[सम्पादन गर्ने]
  • क्षेत्री बोगटीहरू आफ्नो जात मिल्ने खड्का ,बिष्ट ,कुँवर संग विवाहगर्छन |
वैश्य जातबाट बोगटी:[सम्पादन गर्ने]
  • वैश्य जातबाट बोगटी लेख्नेहरु आफ्नो जात मिल्ने अन्य जाति संग विवाहगर्छन |
दलित बोगटी :[सम्पादन गर्ने]
  • नेपालको पुर्ब झापा तिरका दलित बोगटी तिनको जात मिल्ने अन्य दलितसंग विवाह गर्दछन ।

ब्राहमण, ठकुरी, क्षेत्री,बैश्य र दलितसम्मका फरक-फरक बोगटीहरुको विवाह उनको जात मिल्नेसंग उनको परम्परागत मान्यता अनुसार हुने गर्दछ । यो कुरा थाहा नभएकाहरु सबै एकै हुन् कि भनेर अलमल हुन्छन । बोगटी थर लेखनेहरुका गोत्र देवता, रुप-रंग, स्थान,सामाजीक मान-मर्यादा, स्तर, पुर्खेउली, रहन-सहन, खानपिन, बोलिभाषा, वैवाहिक सम्बन्ध जस्ता मौलिक पहिचानहरु फरक-फरक छन् ।

यो पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. डा . राजाराम सुबेदी , कर्णाली प्रदेशमा मध्यकालीन डोटी राज्य, डोटेली ठकुरीका थर पृष्ट २४८ ( २०५६ साल )
  2. स्थलगत अध्ययन,सोधपुछ, डोटी बोगटानका राजा /रजवर ठकुरी वंशावलीका अनुसार ।