बुटवल उपमहानगरपालिका

नेपाली विकिपीडियाबाट
(बुटवल बाट पठाईएको)
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
बुटवल
—  उपमहानगरपालिका/सदरमुकाम  —
लुम्बिनी कलेजबाट हेर्दा बुटवल उपमहानगरपालिका
उपनाम(हरू): बुटवल बजार
बुटवल is located in नेपाल
बुटवल
नेपालमा बुटवलको अवस्थिति
निर्देशांक: 27°42′N 83°27′E / 27.7, 83.45
देश  नेपाल
विकास क्षेत्र पश्चिमाञ्चल
अञ्चल लुम्बिनी अञ्चल
जिल्ला रुपन्देही जिल्ला
उपमहानगरपालिका घोषणा वि.स.२०७१ मङ्सिर १७
सरकार
 - प्रकार बुटवल उपमहानगरपालिका
क्षेत्रफल
 - जम्मा १,४७० किमी (५६७.६ वर्ग मी)
जनसङ्ख्या
 - जम्मा १२०,९८२
 - जनघनत्व ८२.३/किमी (२१३.२/वर्ग मी)
समय क्षेत्र नेपालको प्रमाणिक समय (युटिसी+५:४५)
पोस्टल कोड
टेलिफोन कोड +०७१
वेबसाइट बुटवल उपमहानगरपालिका

बुटवल उपमहानगरपालिका नेपालको लुम्बिनी अञ्चलको रूपन्देही जिल्लाको एउटा उपमहानगरपालिका हो ।[१][२] [३] यो शहर तिनाउ अथवा तिलोत्तमा नदिको किनारमा अवस्थित रहेको छ । बुटवल उपमहानगरपालिका रूपमा २०७१ साल मङ्सिर १६ गते नगरपालिकाबाट उपमहानगरपालिका लागि चाहिने आवश्यक प्रक्रिया पूरा भएपछि उपमहानगरपालिका घोषणा भएको हो । बुटवललाई उपमहानगरपालिका घोषित गर्दा यसमा सेमलाल तथा मोतिपुर गाविसलाई समावेश गरेर यसलाई उपमहानगरपालिका घोषणा गरिएएको हो । बुटवलको २२ किमि दक्षिणमा भैरहवा शहर रहेको छ । यो नगर पश्चिम नेपालको प्रवेशद्वारको रूपमा रहेको छ । यो नगर महेन्द्र राजमार्ग तथा सिद्दार्थ राजमार्ग द्वारा नेपालको पूर्व पश्चिम तथा उत्तर दक्षिण जोडीएको छ। यातायतको सुविधा तथा भौगोलिक अवस्थितिको कारणले बुटवल पश्चिम नेपालको एक प्रमुख वाणिज्य केन्द्रको रूपमा विकास भैरहेको छ।

यो पाहड र तराइको संगममा बसेको छ। एक लाखको हाराहरी जनसंख्या रहेको बुटवल द्रुतगतीमा बिस्तारीत भइरहेको छ यातायातको केन्द्ररहेको बुटवलमा केही अन्चल स्तरीय कार्यलयका साथै इलाका स्तरीय कार्यलय रहेका छन। बुटवल बहुमुखी, बाणीज्य क्यम्पस, तिलोतमा क्याम्पस लगायतका अरू क्याम्पस तथा विद्यालय रहेको बुटवलमा लुम्वीनी अन्चल अस्पतालका साथै सिदार्थ वाला अस्पताल लगायत अन्य सामुदायीक तथा प्राइभेट स्वास्थ संस्था समेत रहेका छन। प्रसिद्ध सिद्धबाबा मन्दीर , जीतगढी किल्ला , फुलवारी आदी छन यो शहर तिनाउनदीको किनारमा बसेको छ। बुटवलको टेलीफोन कोड नं. ०७१ रहेको छ।

नगर नामाकरण[सम्पादन गर्ने]

यस नगरको नामाकरण सम्बन्धमा बिभिन्न जनश्रुतिहरू सुन्न पाइन्छ । बिभिन्न ठाँऊहरूबाट मानिसहरू बटुलिएर बसेको हुनले "बटौली" भनिएको र अपभ्रम्स भई "बुटवल" भएको भनिन्छ । यस शहरलाइ पहिले खस्यौलि नामले पनि चिनिन्थयो । वि.सं. २०१६मा बुटवल -खस्यौली नगरपालिका स्थापना भएपछि हालसम्म १५ व्यक्तिले त्यसको नेतृत्व प्रदान गरे। वि.सं. २०१७मा बहुदलीय व्यवस्था विघटन भएपछि यसको नाम फेरियो र बुटवल-खस्यौली नगरपञ्चायत राखियो। त्यसलाई बोलीचालीमा बुटवल नगरपञ्चायत भनियो। बहुदलीय व्यवस्था पुनःस्थापना भएपश्चात् त्यसको नाम बुटवल नगरपालिका रहन गयो। बुटवल नगरपालिकाको पहिलो नेतृत्व दिने व्यक्तित्वमा मुन्नीलाल शाक्य (२०१६-२०१७ साल) दोस्रामो ओमशङ्कर श्रेष्ठ (२०१९-२०२३ साल) तेस्रोमा परीक्षितप्रसाद लाकौल (२०२४-२०२६ साल), चौथोमा सरस्वतीप्रसाद शेरचन (२०२६-२०२८ साल र पुनः २०३३ देखि २०३६ साल) हुनुहुन्थ्यो। यसैगरी हरिबहादुर सिंह वि.सं. २०२८मा प्रधानपञ्चमा चुनिनु भएको थियो। उहाँ चार-पटकसम्म नगरपालिकाको प्रधानपञ्च हुनुभयो। त्यस्तै बुटवल नगरपालिकाको प्रधानपञ्चमा पत्रकार सूर्यलाल वि.सं. २०३० मा, बृजमान श्रेष्ठ, २०३६ देखि २०३९ सालसम्म तथा सू्र्यप्रसाद प्रधान (२०४९-२०५३) र भोज प्रसाद श्रेष्ठ (२०५४-२०५९) तथा पुनाराम पोखरेल २०६०मा नगरप्रमुख हुनु भएको थियो।

जनसंख्या[सम्पादन गर्ने]

नेपालको बि.स. २०६८ को जनगणना अनुसार बुटवलको जनसंख्या १,२०,९८२ छ ।[४] यस मध्य पुरुष ५०%, र महिला ५०% छन् । यस नगरमा जम्मा २९,६८७ परिवार रहेका छन् । यस नगरलाई १५ वडामा बिभाजन गरिएको छ ।

भौगोलिक स्थिति[सम्पादन गर्ने]

नगरपालिकाको क्षेत्रफल ७ हजार ९ सय ५३ हेक्टर, बसोवास क्षेत्र २ सय ५० हेक्टर, कृषि क्षेत्र ९ सय हेक्टर, बजार क्षेत्र २ सय हेक्टर, वन क्षेत्र ५ हजार ५ सय ६७ हेक्टर र अन्य १ हजार ३५ हेक्टर छ।नगरपालिकामा कुल जनसंख्या एक लाख ८ हजार ७ सय ५५, स्थायी जनसंख्या ७० हजार २ सय ५६ तथा विभिन्न पेसा व्यवसाय र अध्ययन कार्यमा बाहिरबाट आई बसोबास गर्नेको संख्या ३८ हजार ४ सय ९९ रहेको राष्ट्रिय जनगणना २०५८मा उल्लेख छ।जनसंख्या वृद्धिदर ६ दशमलव १ प्रतिशत रहेको बुटवल नगरपालिकामा बसोबास गर्ने मुख्य जातिमा नेवार, ब्राम्हण, क्षेत्री, मगर, गुरुङ, ठकुरी, थारू, कसौधन, अग्रवाल, सुनुवार, थकाली मुस्लिम, दमाई तथा धर्मावलम्बीमा हिन्दू, बौद्ध, मुस्लिम, शिख र क्रिश्चियन छन्। यहाँका महत्वपूर्ण धार्मिक स्थलमा सिद्धबाबा, गणेश मन्दिर, नारायणस्थान, राधाकृष्ण मन्दिर, कालिका मन्दिर, राममन्दिर, बाघभैरव भुवनेश्वरी मन्दिर, बौद्ध गुम्बा र पद्म चैत्य विहार छन्। बुटवलका ऐतिहासिकस्थलमा रामपिथेकस अवशेषस्थल, जीतगढी किल्ला, मणिमुकुन्द सेन दरवार र पर्यटकीयस्थलमा मणिमुकुन्द सेन उद्यान, हिल पार्क, सिद्धबाबा धाम र पद्म चैत्य विहार छन्। पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रअन्तर्गत लुम्बिनी अञ्चलको सदरमुकाम नै बुटवल हो। बुटवल समुद्र सतहदेखि १ सय ८३ मिटरको उचाइमा छ।

विविध[सम्पादन गर्ने]

तिलोत्तमा नदीको तटमा अवस्थित चुरे पहाडको काखमा पहाड र तराईको सङ्गमस्थल यो नेपालको प्रसिद्ध व्यापारिक केन्द्र हो। केही वर्षअघिसम्म व्यापारिक पेसामा संलग्न हुने र उक्त क्षेत्रबाट रोजगारीको अवसर बढी प्राप्त हुने दृष्टिकोणबाट विशेष गरी पाल्पा, गुल्मी, स्याङ्जा, बागलुङ, पर्वत, अर्घाखाँची आदिबाट मानिस बसाइसराई गरी यहाँ आउँथे, तर २०४० सालपछि उक्त नगरको शैक्षिक क्षेत्रमा भएको प्रगतिको फलस्वरूप अध्ययन र अध्यापन पेसाको अवसरमा उल्लेखनीय वृद्धि भएको कारणले पनि बुटवलनगर एउटा शैक्षिक केन्द्रको रूपमा परिचित छ। नेपाल वातावरण प्रतिवेदन २००१ले सबैभन्दा बढी फोहर उत्पन्न नेपालका सहरमध्ये बुटवल छैटौं स्थानमा पर्दछ। प्रतिवेदनमा बुटवलमा प्रत्येक वर्ष ९ हजार ६८९ टन फोहरमैला उत्पन्न हुने उल्लेख छ। भौगोलिक बनावटको आधारमा हेर्दा बुटवल निकै असुरक्षित देखिन्छ। एक करोड ५० लाख वर्ष पहिले बनेका चुरे पहाडको धरातलीय बनावट निकै कमजोर किसिमको छ। चुरे क्षेत्रको भूक्षय समस्या बुटवल नगरपालिकाको लागि गम्भीर चुनौती बनेको छ। वि.सं. २०५५ भाद्र १९/२० गते वडा नं पाँच ज्योतिनगरमा विनाशकारी पहिरो जाँदा एकजनाको मृत्यु हुनुका साथै १ सय १ घर र १९ घडेरी वगरमा परिणत भएको थियो। यहाँ प्रत्येक वर्ष पहिरोले केही न केही दुःख दिइरहेको छ। बुटवलमा २०३२ सालमा औद्यौगिक क्षेत्रको स्थापना गरियो। कुल ४३४ रोपनी क्षेत्रफल ओगटेको उक्त क्षेत्रको ३६० रोपनी जमीन उद्योगको लागि र ६४ रोपनी जमीन अन्य प्रयोगका लागि छुट्याइएको छ।

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. "६१ वटा नगरपालिका र ७ वटा उपमहानगरपालिका थप (सूचीसहित)" 
  2. "थप गरिएका उपमहानगरपालिका", स्थानीय विकास, नेपाल सरकार सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय 
  3. "६१ नगरपालिका र ७ उपमहानगरपालिका घोषणा (नाम र गाभिएका गाविससहित" 
  4. "नेपालको जनसंख्या (२०६८)", जनसंख्या तथ्यांक, राष्ट्रिय तथ्यांक बिभाग,नेपाल 

यी पनि हेर्नुहोस[सम्पादन गर्ने]