ठकुरी

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
चित्र:Liza Sen
Liza sen thakuri
कहिले कुसुण्डा त कहिले बाबुसाहेब भनेर् विशेषण् थपेर बोलाईने र चिनाइने  यो जाति नेपाली  भूमिपुत्रको रूपमा परिचित मुख्य जाति वा जनजाति हो । नेपालको ऐतिहासिक् काल देखि नै बिभिन्न समय र परिस्थितिमा महत्वपुर्ण भुमिका निर्वाह् गर्दै आएको यस जातिको इतिहासमा विषेश छुट्टै प्रकारले  विष्लेशण गरिन्छ। कर्णाली र् गण्डकी प्रदेश्को इतिहास हेर्दा  ठकुरी जातिको पुरै आदि इतिहास पाईन्छ ।अहिले नेपालको जातिलाई राजनीतिकरण गरेर आर्य खस , जनजाति, दलित र मधेशी भनेर बिभाजन गरिएको छ |  ठकुरीहरु मङ्गोल र कौकसिअन दुबै रगत र न्यारा धनी छन ।| विगतमा ठकुरी र मगर लाई दाजुभाइ मामा भान्जाको रुपमा हेरिने, पृथ्वी नारायण शाहले मगारातको राजा मै हुँ भन्ने र अहिले पनि मगर र ठकुरी गाउँमा ठकुरी र मगरका पुराना लिखित र मौखिक भनाइहरु प्रशस्त भएकोले ठकुरी र मगर एकै वंशका जाति हुन |  ठकुरी नेपाली भूमिमा आदिकाल देखि रहदै आएको मुख्य जाति हो | ऋषि केश शाहले पनि शाह राजाहरु नेपालका आदिवासी हुन भनेर भनेका थिए | आफ्नो स्वार्थको भन्दा पनि विषेश अरुको लागि र  देशको लागि  आफ्नो जीवन योगदान् दिने जीवन भर अर्काको लागि लड्ने यस जाति नेपालको वीर जाती हो।  ठकुरीलाई खस वा मगर जातिको विकसित रुपमा पनि वर्णन गरिन्छ यो कुरा डोर वहादुर विष्टले सबै जातको फुलबारी भन्ने पुस्तकमा लेखेका छन्, अहिले कयौं खसवादी लेखक ले खस संग र मगरहरुले मगर संग जोडेर ठकुरीको व्याख्या गरेको वर्तमान परिवेश हो | नेपालका कर्णाली क्षेत्रका मल्ल राजाहरु सबै तिव्वती मुलका थिए भनिन्छ र उनीहरुलाई खासादेशा राजा भनिएको तर खस राजा कहिले पनि भनिएको छैन भनेर डा. दिनेश राज पन्तले आफ्नो पुस्तकमा लेखेका छन् | 

ठकुरी, कुसुण्डा र राउटे एक समान जातिहुन यिनीहरू विच घनिष्ठ सम्बन्ध भएको पाइएको छ | राउटेहरुले संधै आफुलाई वनको ठकुरी वताउदै आएका यो जातीमा कल्याल ठकुरी , राजकोटीठकुरी र छत्याल वा हमाल ठकुरी हुन्छन | छत्याललाई हमाल पनि भनिन्छ वा हमाल र छत्याल एउटै हो | यिनीहरुको सबै थरहरु अहिलेका ठकुरीहरुका थर सँग हु-बहु मिल्दछ, मुलत प्राकृत धर्म मान्ने यस जातिले सधैँ आफुलाई ठकुरी भएकोमा बडो सत्यवादी घमण्ड गर्दै आएको पाइन्छ | शाही, चन्द, हमाल, सेन, सिहं आदि जस्ता थर राउटे र ठकुरी दुबैमा पाइन्छ | विवाह पश्चात नव दुलाहले आफ्नी दुलहीसंग ससुराली वा आफ्नी श्रीमतीको जन्म घर वा उनीको माइती पहिलो पटक जादा खसीको पछाडी पट्टीको दाहिने साप्रो लिएर जाने चल्ती पनि राउटे र ठकुरीमा मिल्ने एउटा बलियो आधार हो | राउटे , कुसुण्डा र ठकुरीको एउटै रक्त समुह भएको कुरालाई हामी नकार्न सक्दैनौ | अहिले विभिन्न स्रोतहरुले ठकुरीसंगको घनिष्ठतासंग राउटेलाई जोडेर हेरेको र विविध श्रोतले यसको पुष्टि पनि गरेको पाइन्छ | राउटे , कुसुण्डा र ठकुरीको भिन्नता धार्मिक कारणले भएको हो | अद्यापी यी राउटेहरुले आफैले आफैलाई वनको ठकुरी र वनको राजाको रुपमा प्रस्तुत गर्दै आएको पाइन्छ | जुन तल कुसुण्डाको शिर्षकमा पनि थप चर्चा गरिएको छ | ठकुरी र कुसुण्डा -ठकुरीलाई अद्यापी कुसुण्डा नै भन्ने गरिन्छ | हरेक नेपाली समाजमा जानेर वा नजानेर ठकुरीलाई कुसुण्डा भनेर बोलाइने र विविध अर्थमा अर्थ्याउने गरिन्छ | ठकुरी र अहिलेका कुसुण्डा एकल जाति हुन | अहिलेका ठकुरीहरु कुसुण्डा र राउटेको विकसित रुप हो | वनका राजा र रानी भनेर चिनिने कुसुण्डाहरुको थर पनि अहिलेका ठकुरीसँग मिल्छ | कुसुण्डाहरु मध्यबाट फिरन्ते जीवन परिवर्तन गर्दै व्यक्तिगत उन्नति र समाजको विकास तिर उन्मुख भएकाहरु नै अहिलेका ठकुरी हुन, केहि अल्पमत र सानो झुण्डले यो परिवर्तन तिर उन्मुख हुन सकेनन र उनीहरु कुसुण्डा नै भएर बसेका हुन, अहिले फिरन्ते रुपमा हिडेका कुसुण्डाको विकास गर्न सकेमा उनीहरु ठकुरी हुने कुरामा कसैको दुइ मत हुनै सक्दैन | किनकि ठकुरीहरू बाबुसाहेव बन्ने रहरमा राउटे र कुसुण्डा जस्ता शव्द पनि सुन्न चाहेन , वास्तवमा ठकुरीले आफ्नो प्राचिन ( Root ) आधार खोज्दा राउटे र कुसुण्डा संग नै ठोकिन पर्ने हुन्छ | कुसुण्डाको भनाइ अनुसार - किवन्दती अनुसार आफ्नै राज्य भएको बेला अरु समुदायका मान्छेले हाम्रो राजा मारी दिए | यसले गर्दा हामी वन जंगलबाट बिस्तारै बिस्थापित हुन पुग्यौ | राउटे जनजाति हाम्रा रैती हुन | उनीहरुलाई रैती भन्दा भन्दै पछि राउटे भन्ने थालिएको हो | स्मरण रहोस राउटेले वाँदर शिकार , कन्दमुल र फलफूल र बाख्राको मासु खाने साउने सक्रान्ति मान्ने , दशैँ तिहार मनाउने आदि गर्दछन | मामाको छोरीलाई साली भनेर विहाह गर्ने प्रचलन कुसुण्डा, राउटे, ठकुरी र मगरमा पाइन्छ |

ठकुरी एउटा प्रकृति पुजक जाति समुह हो | शाह वंशको कुल पुजा र मगर जातिको कुल पुजा एउटा नै भएको, स्यांग्जाको आलम देवीको मन्दिर, गोर्खाको मनाकामाना मन्दिर, तनहुँको ढोरवाराही मन्दिरको इतिहास, गोर्खा राज्यको इतिहास, लिगलिगकोटको इतिहास, शाह वंशका पुर्खाहरु खंचा र मिंचा खान का इतिहासहरु ठकुरीको आदि इतिहास हुन | पृथ्वी नारायण शाहलाई उनका शशुराले लडाई गर्न जाँदा वाहुनलाइ अगाडी बढाउदा पातक लाग्छ, मगरलाई अगाडी बढाउदा तान्गन घोडा हो ढिलो हुन्छ, ठकुरीलाई अगाडी बढाउदा सिंह हो ढिलो हुन्छ खस भनेको तुर्की घोडा हो छिटो हुन्छ भने पछी खसहरु पाण्डे, बस्नेत जस्ताको नेतृत्वलगाएको कुरा उनको इतिहासमा पढ्न पाइन्छ उसो त उनको उपदेशमा आआफ्नो सेनामा खस,गुरुङ मगर र ठकुरीलाई मात्र राख्नु भन्ने उपदेश दिएकाले खस,मगर,गुरुङ र ठकुरी छुट्टै जाती वाँ हो भनेर भन्न सकिन्छ | पृथ्वी नारायण शाहले आफुलाई मगारात राजा भनाउनु को अर्थ आफु मगरको राजा हुँ भन्नु नै एउटा शाह राजाको पुर्खाको संकेत गर्दछ | सदियौ काल देखि प्रकृतिका कोटी कोटी खानी लाई पुज्दै आएका पनि छन् | जस्तै भएर पूजा ( बाघ पूजा ), छाउदी पूजा ( माछा पूजा ) , सर्प पूजा ( नांग पूजा ), संसारीमाई पूजा , गोरखाको मनकामना पूजा स्यांग्जाको आलाम देवी पूजा ( प्राकृतिक विपत्तिवाट – चट्टयाङ्ग-वर्षा- हावाहुरी-खोला नालाको विपत्ति वाट जोगिनको लागि गरिने पूजा ) श्री पंचमीमा गाईको दुध प्रयोग गरि गरिने हलो पूजा हुन्। यस्ता भुमि र प्रकृतिलाई पूजा गर्ने हामी ठकुरीहरू प्राकृतिक पूजक होइनौ र ? भय्रर् लाई मकै चडाएर ( पूजा ) गर्ने दुदिलो मकै खाने ( मकै वाली पाकिसके पछि भय्रर् लाई नचढाई खान हुन्न भानिन्छ) र, वालाचातुर्दशिमा धानको वाला चडाएर ( पूजा ) गरेर मात्र ति वाली अन्न भित्राउने प्रचलन छ | ठकुरीकाथरहरूमा उच्चै,खाँड, चन्द ,ज्यु ,पाल , बम, बंशी , मल्ल , मेदासी ,राठौर , शाह , शाही , सिंह ,सेन , हमाल,राना ,आदी हुन। अरुपनि धेरैथर भएका ठकुरीहरू जनाकारमा आएको पाइएको छ।

ठकुरी भनेर चिनिएका पात्रहरु अंशुवर्मा भृकुटी भाष्करदेव हंशराज ( जुम्ला ) पुण्य मल्ल जितारी मल्ल मिंचा खांड खान्चा खांड कुलमण्डल शाह द्रव्य शाह राम शाह पृथ्वी नारायण शाह वहादुर शाह मुकुन्द सेन रुद्र सेन

अहिलेका राजनीति चलचित्र र रंगकर्मीहरु १. लोकेन्द्र वहादुर चन्द (प्रधानमंत्री) २. डी.के. शाही (राष्ट्रिय शभाका सदस्य ) ३. रमेश चन्द ठकुरी ( प्रहरी महानिरीक्षक ) ४. राजेश हमाल ( नायक ) ५. गौरी मल्ल ( नायिका ) ६. मौसमी सेन मल्ल ( नायिका ) ७. शर्मिला मल्ल ( नायिका ) ८. सौगात मल्ल ( नायक ) ९. पल शाह ( नायक ) १०. सुरज सिंह ठकुरी ( नायक ) ११. रामजी खाण ( लोक गायक ) १२ निर शाह ( नायक ) १३. अनुप बिक्रम शाही ( नायक )

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

1. An account of Kingdom of Nepal, Hamilton Buchanan 2. डोर वहादुर विष्ट,सबै जातको फुलबारी 3. Note of Nepal, Aden Vansitart 4. Introduction of Nepal Rishikesh shaha 5. खसहरुको वास्तविकता डा.महेश राज पन्त 6. हामी ठकुरी ७. नेपालको पत्र पत्रिका