ठकुरी

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्

ठकुरी |languages = नेपाली भाषा, डोटेली भाषा |religions = हिन्दु धर्ममष्टो धर्म |related=क्षत्रिय, खस, क्षेत्री, मगर, बाहुन

ठकुरी नेपाली मूलनिवासी जाति हो । यस जातिका केहि व्यक्तिहरू विशेषतयः आफुलाई क्षत्रिय वर्णको मान्दछन् । Thakuris are sometimes considered to be a sub caste Cheetri. But many Thakuri people do not accept it कहिले कुसुण्डा त कहिले बाबुसाहेब भनेर विशेषण थपेर बोलाइने र चिनाइने यो जाति नेपाली भूमिपुत्रको रूपमा परिचित मुख्य जाति वा जनजाति हो । नेपालको ऐतिहासिक काल देखि नै विभिन्न समय र परिस्थितिमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको यस जातिको इतिहासमा विशेष छुट्टै प्रकारले विश्लेषण गरिन्छ। कर्णाली र गण्डकी प्रदेशको इतिहास हेर्दा ठकुरी जातिको पुरै आदि इतिहास पाइन्छ ।अहिले नेपालको जातिलाई राजनीतिकरण गरेर आर्य खस , जनजाति, दलित र मधेशी भनेर बिभाजन गरिएको छ । विगतमा पृथ्वी नारायण शाहले मगारातको राजा मै हुँ भन्ने र अहिले पनि मगर र ठकुरी गाउँमा ठकुरी र मगरका पुराना लिखित र मौखिक भनाइहरु प्रशस्त भएकोले ठकुरी र मगर एकै वंशका जाति हुन् निम्न कारणले भन्न सकिन्छ । ENCYCLOPEDIA OF ASIAN HISTORY page 456-458 मा Magars मा यी कुरा पाइएको छ | Magars, a distinct ethnic Mongoloid group of Nepal, who speak a dialect of their own of Tibeto Burman extaction and practice animism. They in-habit mainly the warmer central hills between the Tanahun and Palpa districts of Nepal and subsist primarily through agriculture. Magars today are considered the most Hinduized of Nepal's ethnic groups many Thakuri high castes seem to have a Magar ancestral background , according to a widely prevailing belief in Nepal. They have made them-selves known to the word as Gurkha solders in the British, Indian and Nepali army. Socially, there are given a lower caste status by Hindus. यसरी नै फ्रेन्च इतिहासकार ह्यामिल्टनले सन १९१४ मा An Account of The Kingdom of Nepal भन्ने पुस्तकमा तत्कालिन राजपुत भनेर चिनिन्ने ठकुरी र मगरको बारेमा यस्तो लेखेका थिए The latter are a branch of the Magar tribe, and totally neglect the rules of Hindu purity. It is not even, as I have said, all the Rajputs that have adopted the rules of purity, and some branches of the same families were pure, while others rejected the advice of the sacred order, and eat and drank whatever their appetites craved. शाह वंशको वंशजलाई भारत देखि मुसलमानको आक्रमण परि भागेर आएको भन्ने हल्लाको यसरी उनले प्रमाण दिदै ब्याख्या गरेका थिए The family ( Gorkha Shah ) pretends to be of the Pamar tribe; but it is alleged, as I have already explained, that this is a mere fable, and that, on the arrival of the colony from Chitaur, this family were Magars.त्यसरी नै पृथ्वी नारायण शाहले आफुलाई मगारात राजा भनाउनु को अर्थ आफु मगरको राजा हुँ भन्नु नै एउटा शाह राजाको मगरहरु पुर्खाको संकेत गर्दछ | उनको विवाह त मगर कन्या संग भएको सबैले स्वीकार गरेकै छन् | पृथ्वी नारायाण शाहको र अन्य राजाको फोटो यथार्थ फोटो होइन, राण बहादुर शाहले बाहुनी विहे गरे पछी र लामो समय राणाहरु संगको विवाहको कारणले शाह राजाको चित्र खस क्षेत्रीय अनुहार भएको आउदा त्यस्तै काल्पनिक अनुहार स्केच बनाइएको हो | पृथ्वी नारायण शाहको यथार्थ अनुहार अहिले हामीले कल्पना गरेको र चित्रमा देखाएको यथार्थ होइन | पृथ्वी नारायाण शाहले गोत्र ग्रहण वा परिवतन र व्रतावंध वनारसमा गर्नु पनि कम रहस्य छैन | त्यस्तै समाजशास्त्री डोर बहादुर विष्टले आफ्नो पुस्तकमा यस्तो कुरा लेखेका छन् | " नेपालको सुदुर पश्चिमका बाहेक अरु ठाउँका बहुसंख्यक ठकुरीहरूको अनुहारले मंगोलिएनयन आकृतिको आभास दिइरहेको हुन्छ यो कुरा थाह पाएर पनि आश्चर्य मान्नु पर्दैन थाह पाइसकेको कुरालाई बुझ पचाएर यथार्थ भन्दा काल्पनिक कुरालाई प्रचार गरी मानिसलाई अन्धकारमा राख्न खोज्ने प्रवृत्ति नेपालि समाजभित्र कसरि कुन समयमा विकसित भयो भन्ने कुरा थाह पाउने सक्सकी र इच्छाको जागरण नभएकोमा चाहिं आश्चर्य लाग्नु स्वाभाविक हो | शाह वंशको घरानामा पनि मामाको छोरा र फूपूको छोरीबीच विवाह भएको छ । राजा राजेन्द्र विक्रम शाहका काँँइला छोरा वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह र नौरोच देवीकी छोरी रानी बोधकुमारी बीच विवाह भएको थियो । राजेन्द्र विक्रम र नौरोच देवी गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाहका छोराछोरी हुन् । यसले अमर्यादित मामा चेलो र फूपू चेली प्रथाको सत्यता बताउँछ ।[१] [२] ठकुरीहरुको सुदुर पश्चिम बाहेकाका ठकुरीहरुले मामाको छोरी विवाह गर्दै आएका थिए र अद्यापि गर्दै छन् | यो व्यवहारमा लागु भएको हेर्न ठकुरी गाउँ जानु पर्ने हुन्छ | गण्डकी क्षेत्रका सबै ठकुरीहरुमा चलेको यस चलनले ठकुरीहरुको पृथक संस्कार संकेत गरेको पनि हो | नेपाली भूमिमा आदिकाल देखि रहदै र चल्दै आएको मामाको छोरी बिहे गर्ने र गराउदै आएको मुख्य जाति हो । यो प्रथा गण्डक छेत्रको ठकुरीहरुमा निकै प्रचलित, लोकप्रिय र व्यवहारमा अहिले पनि हुदै गरेको मुख्य प्रथा हो |

ऋषिकेश शाहले पनि शाह राजाहरु नेपालका आदिवासी हुन भनेर भनेका थिए । उनले लेखेको नेपालको संखिप्त परिचय भन्ने पुस्तकमा ठकुरीलाई मगर र खस के हो भनेर उत्तर दिएका छैनन तर उनले नेपालको शाह वंशलाई भारतको चितौढ गढ तिर जोड्नु दन्त्य कथा भयो भनेका छन् | त्यतिखेरको भनिएको शाह वंशका पुर्खा भारत तिर लगेर जोड्ने प्रक्रियामा तिथि मिति नमिलेको प्रमाण सहित प्रस्तुत गरेका छन् , वास्त्व्विकता त्यहि हो पनि |  आफ्नो स्वार्थको भन्दा पनि विशेष अरुको लागि र देशको लागि आफ्नो जीवन योगदान् दिने जीवन भर अर्काको लागि लड्ने यस जाति नेपालको वीर जाती हो। ठकुरीलाई खस वा मगर जातिको विकसित रुपमा पनि वर्णन गरिन्छ यो कुरा डोर बहादुर विष्टले सबै जातको फुलबारी भन्ने पुस्तकमा लेखेका छन्, अहिले कयौं खसवादी लेखक रमेश ढुंगेल र विपिन अधिकारी व्राम्हण लेखक जस्ता लेखकले खससंग र केहि मगर विद्वानहरुले मगरसंग जोडेर ठकुरीको व्याख्या गरेको वर्तमान परिवेश हो | यसरि व्याख्या गर्ने समाजशास्त्रीहरुमा बि.के.राना मगर र नेता तथा समाजसेवी यम यस थापा मगर पनि हुन वहाँहरुले दिएको अन्तर्वार्ताहरु युटुब च्यानेलमा पनि देख्न पाइन्छ | हेर्नुहोस  वहाँहरुको अहिले पनि उत्तिकै तर्कहरु अद्यापि छन् | नेपालका कर्णाली क्षेत्रका मल्ल राजाहरु सबै तिव्वती मुलका थिए भनिन्छ र उनीहरुलाई खासादेशा राजा भनिएको तर खस राजा कहिले पनि भनिएको छैन भनेर डा. दिनेश राज पन्तले आफ्नो पुस्तकमा लेखेका छन् ।

ठकुरी, कुसुण्डा र राउटे एक समान जाति हुन् । हेर्नुहोस यिनीहरू विच घनिष्ठ सम्बन्ध भएको पाइएको छ । राउटेहरुले संधै आफुलाई वनको ठकुरी वताउदै आएका यो जातीमा कल्याल ठकुरी , राजकोटीठकुरी र छत्याल वा हमाल ठकुरी हुन्छन । छत्याललाई हमाल पनि भनिन्छ वा हमाल र छत्याल एउटै हो । यिनीहरुको सबै थरहरु अहिलेका ठकुरीहरुका थर सँग हु-बहु मिल्दछ, मुलत प्राकृत धर्म मान्ने यस जातिले सधैँ आफुलाई ठकुरी भएकोमा बडो सत्यवादी घमण्ड गर्दै आएको पाइन्छ । शाही, चन्द, हमाल, सेन, सिहं आदि जस्ता थर राउटे र ठकुरी दुबैमा पाइन्छ | विवाह पश्चात नव दुलाहले आफ्नी दुलहीसंग ससुराली वा आफ्नी श्रीमतीको जन्म घर वा उनीको माइती पहिलो पटक जादा खसीको पछाडी पट्टीको दाहिने साप्रो लिएर जाने चल्ती पनि राउटे र ठकुरीमा मिल्ने एउटा बलियो आधार हो उनीहरुको थर र ठकुरीको थर एकै छन् र उनीहरुले पनि ठकुरी भन्छन र ठकुरी ठकुरी नै भै हाले । राउटे , कुसुण्डा र ठकुरीको एउटै रक्त समुह भएको कुरालाई हामी नकार्न सक्दैनौ | अहिले विभिन्न स्रोतहरुले ठकुरीसंगको घनिष्ठतासंग राउटेलाई जोडेर हेरेको र विविध श्रोतले यसको पुष्टि पनि गरेको पाइन्छ | राउटे , कुसुण्डा र ठकुरीको भिन्नता धार्मिक कारणले भएको हो | अद्यापी यी राउटेहरुले आफैले आफैलाई वनको ठकुरी र वनको राजाको रुपमा प्रस्तुत गर्दै आएको पाइन्छ | जुन तल कुसुण्डाको शिर्षकमा पनि थप चर्चा गरिएको छ | ठकुरी र कुसुण्डा -ठकुरीलाई अद्यापी कुसुण्डा नै भन्ने गरिन्छ | हरेक नेपाली समाजमा जानेर वा नजानेर ठकुरीलाई कुसुण्डा भनेर बोलाइने र विविध अर्थमा अर्थ्याउने गरिन्छ | ठकुरी र अहिलेका कुसुण्डा एकल जाति हुन | अहिलेका ठकुरीहरु कुसुण्डा र राउटेको विकसित रुप हो | वनका राजा र रानी भनेर चिनिने कुसुण्डाहरुको थर पनि अहिलेका ठकुरीसँग मिल्छ | कुसुण्डाहरु मध्यबाट फिरन्ते जीवन परिवर्तन गर्दै व्यक्तिगत उन्नति र समाजको विकास तिर उन्मुख भएकाहरु नै अहिलेका ठकुरी हुन, केहि अल्पमत र सानो झुण्डले यो परिवर्तन तिर उन्मुख हुन सकेनन र उनीहरु कुसुण्डा नै भएर बसेका हुन, अहिले फिरन्ते रुपमा हिडेका कुसुण्डाको विकास गर्न सकेमा उनीहरु ठकुरी हुने कुरामा कसैको दुइ मत हुनै सक्दैन | किनकि ठकुरीहरू बाबुसाहेव बन्ने रहरमा राउटे र कुसुण्डा जस्ता शव्द पनि सुन्न चाहेन , वास्तवमा ठकुरीले आफ्नो प्राचिन ( Root ) आधार खोज्दा राउटे र कुसुण्डा संग नै ठोकिन पर्ने हुन्छ | कुसुण्डाको भनाइ अनुसार - किवन्दती अनुसार आफ्नै राज्य भएको बेला अरु समुदायका मान्छेले हाम्रो राजा मारी दिए | यसले गर्दा हामी वन जंगलबाट बिस्तारै बिस्थापित हुन पुग्यौ | राउटे जनजाति हाम्रा रैती हुन | उनीहरुलाई रैती भन्दा भन्दै पछि राउटे भन्ने थालिएको हो | पत्र पत्रिका वाट र युटुब च्यानल बाट पनि हामीले उनीहरुक अन्तर्वार्ता हेर्दा उनीहरुले ठकुरी भन्न छुताउदैन | स्मरण रहोस राउटेले वाँदर शिकार , कन्दमुल र फलफूल र बाख्राको मासु खाने साउने सक्रान्ति मान्ने , दशैँ तिहार मनाउने आदि गर्दछन | मामाको छोरीलाई साली भनेर विहाह गर्ने प्रचलन कुसुण्डा, राउटे, ठकुरी र मगरमा पाइन्छ |

ठकुरी एउटा प्रकृति पुजक जाति समुह हो । शाह वंशको कुल पुजा र मगर जातिको कुल पुजा एउटा नै भएको, स्यांग्जाको आलम देवीको मन्दिर, गोर्खाको मनाकामाना मन्दिर, तनहुँको ढोरवाराही मन्दिरको इतिहास, गोर्खा राज्यको इतिहास, लिगलिगकोटको इतिहास, शाह वंशका पुर्खाहरु खंचा र मिंचा खान का इतिहासहरु ठकुरीको आदि इतिहास हुन् । पृथ्वी नारायण शाहलाई उनका शशुराले लडाई गर्न जाँदा बाहुनलाई अगाडी बढाउदा पातक लाग्छ, मगरलाई अगाडी बढाउदा तान्गन घोडा हो ढिलो हुन्छ, ठकुरीलाई अगाडी बढाउदा सिंह हो ढिलो हुन्छ खस भनेको तुर्की घोडा हो छिटो हुन्छ भने उसो त उनको उपदेशमा आआफ्नो सेनामा खस, गुरुङ, मगर र ठकुरीलाई मात्र राख्नु भन्ने उपदेश दिएकाले खस, मगर, गुरुङ र ठकुरी छुट्टै जाती हो भनेर भन्न पनि सकिन्छ ।

सदियौ काल देखि प्रकृतिलाइ पुज्दै आएका पनि छन् | जस्तै भएर पूजा ( बाघ पूजा ), छाउदी पूजा ( माछा पूजा ) , सर्प पूजा ( नांग पूजा ), संसारीमाई पूजा , गोरखाको मनकामना पूजा स्यांग्जाको आलाम देवी पूजा ( प्राकृतिक विपत्तिवाट – चट्टयाङ्ग-वर्षा- हावाहुरी-खोला नालाको विपत्ति वाट जोगिनको लागि गरिने पूजा ) श्री पंचमीमा गाईको दुध प्रयोग गरि गरिने हलो पूजा हुन्। यस्ता भुमि र प्रकृतिलाई पूजा गर्ने हामी ठकुरीहरू प्राकृतिक पूजक होइनौ र ? भय्रर् लाई मकै चडाएर ( पूजा ) गर्ने दुदिलो मकै खाने ( मकै वाली पाकिसके पछि भय्रर् लाई नचढाई खान हुन्न भानिन्छ) र, वालाचातुर्दशिमा धानको वाला चडाएर ( पूजा ) गरेर मात्र ति वाली अन्न भित्राउने प्रचलन छ ।गाउँ घरमा चलेको चलन नै हो |

ठकुरीका थरहरू[सम्पादन गर्ने]

Eden Vansitart ले ठकुरीहरुको थरलाइ उनको पुस्तक Notes of Nepal मा यसरी प्रस्तुत गरेका छन् | Thakur  Clans निम्न अनुसार छन् :

Bam, Bansi, Chand, Hamal, Jiu, Jiva, Khan, Malla or Mal, Man, Rana, Raika, Rakhsia, Ruchal, Sahi, or Sah, Sen, Sing, Sumal, Uchai, Tha Sahi clan' is subDiVided intu the following Birkotia, Dhamar, Galkotia, Gurkhali, Ismali, Kallian, Navakotia, Surajbansi.( Shai, and Sah are one and the same - vide Brain Hodgson.) ठकुरीका थरहरूमा उच्चै, खाँड, चन्द, ज्यु, पाल, बम, बंशी , मल्ल , मेदासी ,राठौर , शाह , राणा , शाही , सिंह ,सेन ,हमाल, मात्र हुन ।

उल्लेखनीय ठकुरीहरू[सम्पादन गर्ने]

राजा एवम् ऐतिहासिक पात्र[सम्पादन गर्ने]

राजनीति, चलचित्र र रंगकर्मीहरु[सम्पादन गर्ने]

  1. जङ्ग बहादुर राणा, नेपालका प्रधानमन्त्री
  2. लोकेन्द्र बहादुर चन्द, नेपालका प्रधानमन्त्री
  3. . कुँवर इन्द्रजित सिंह, नेपालका प्रधानमन्त्री
  4. . रमेश चन्द ठकुरी, नेपाल प्रहरी महानिरीक्षक
  5. रविन्द्र प्रताप शाह, नेपाल प्रहरी महानिरीक्षक
  6. . राजेश हमाल, नेपाली अभिनेता
  7. . गौरी मल्ल, नेपाली अभिनेत्री
  8. . मौसमी मल्ल, नेपाली अभिनेत्री
  9. . शर्मिला मल्ल (शाह), नेपाली अभिनेत्री
  10. . पल शाह, नेपाली अभिनेता
  11. . सुरज सिंह ठकुरी नेपाली अभिनेता
  12. . निर शाह नेपाली अभिनेता
  13. . अनुप विक्रम शाही, नेपाली अभिनेता
  14. . स्थिर बम मल्ल , सहिद
  15. . बांका वीर शाही , नेपालको प्रथम सहिद
  16. . महेन्द्र वीर विक्रम शाह , नेपालको राजा
  17. . विरेन्द्र वीर विक्रम शाह , नेपालको राजा
  18. . दशरथ चन्द ,Dasharath Chand Martyr Nepal
  19. . राम सिंह ठाकुरराम सिंह ठकुर / ठकुरी भारत स्वतंत्रता संग्राम सेनानी तथा संगीतकार एवं गीतकार
  20. . सहिद दुर्गा मल्ल, Durga Malla Martyr in India

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

1. An account of Kingdom of Nepal, Hamilton Buchanan 2. डोर वहादुर विष्ट,सबै जातको फुलबारी 3. Note of Nepal, Aden Vansitart 4. Introduction of Nepal Rishikesh shaha 5. खसहरुको वास्तविकता डा.महेश राज पन्त 6. हामी ठकुरी 7. नेपालको पत्र पत्रिका 8. गोर्खाको इतिहास