किरातार्जुनीयम्

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search

एक मात्र महाकाव्य किरातार्जुनीयम्काे रचना गरेर महाकाव्यकार भारविले ठुलाे ख्याति कमाएका छन् । अठार सर्गमा संरचित प्रस्तुत महाकाव्य महाभारत वनपर्वकाे ३७ - ४० अध्यायकाे सुन्दर कथावस्तुमा अाधारित छ । वनपर्वकाे ३७ अध्यायभन्दा पूर्वकाे प्रसङ्गलार्इ सामान्यतः स्पर्श गरेर त्यसपछिकाे कथावस्तुलार्इ यसले अाफ्नाे मूल विषय बनाएकाे छ ।

मूल कथावस्तु[सम्पादन गर्ने]

अर्जुनले व्यासकाे अाज्ञानुसार दिव्यास्त्र वा पाशुपतास्त्र प्राप्त गर्न इन्द्रकाे तपस्या गरेका हुन्छन् । तपस्याद्वारा इन्द्र खुसी हुन्छन् र तपस्या गरेकाे स्थान इन्द्रकील पर्वतमा अाएर शिवकाे तपस्या गर्न अर्जुनलार्इ प्रवृत्त गराउँछन् । अर्जुनले पनि शिवकाे अाराधना गरेर दिव्यास्त्र (पाशुपतास्त्र) प्राप्त गर्छन् र युधिष्ठिरलार्इ जनकारी गराउँछन् । [१]
द्यूतक्रीडामा पराजित पाण्डवहरू द्वैतवनमा बसेका हुन्छन् । दुर्याेधनकाे कार्यशैली बारे गाेप्य रूपमा बुझ्न गएकाे वनेचर (दूत) फर्केर अाएकाे हुन्छ । जुवाकाे कुटिल चालद्वारा जितिएकाे राज्यलार्इ नीतिद्वारा शुद्धीकरण गर्ने दुर्याेधनकाे याेजना सुनेपछि द्राैपदी र भीमसेन दुबैले युधिष्ठिरलार्इ युद्धका लागि उद्यत बनाउन खाेज्छन् तर धैर्यशील युधिष्ठिर भने नीतिकाे उपदेश दिएर सम्झाउन थाल्छन् । महाकाव्यकाे प्रथम र द्वितीय सर्गमा यही पूर्व प्रसङ्ग अाएकाे छ ।
यस महाकाव्यकाे तेश्राे सर्गदेखि मूल काथावस्तुकाे प्रारम्भ हुन्छ । तेस्राे सर्गमा महर्षि व्यासका सल्लाहले दिव्यास्त्र वा पाशुपतास्त्र प्राप्त गर्नका लागि अर्जुन इन्द्रकील पर्वतमा पुगेकाे प्रसङ्ग अाउँछ भने चाैथाे सर्गदेखि बाह्राैं सर्गसम्म अर्जुनले इन्द्रलार्इ खुसी पार्न गरेकाे तपस्या, इन्द्रद्वारा अर्जुनकाे तपस्या भङ्ग गराउने चाल पछि सन्तुष्ट भएका इन्द्रले शिवकाे तपस्या गर्न दिएकाे उपदेश, तदनुसार शिवलार्इ प्रसन्न गराउन अर्जुनले घाेर तपस्या गरेकाे कुरा र मायावी दानवबाट अर्जुनकाे रक्षा गर्न शिवले किरातकाे रूप धारण गरेसम्मकाे कथा रहेकाे छ । अन्तमा तेह्राैं सर्गपछि अर्जुनकाे कठाेर तपस्या र पराक्रमबाट प्रभावित भर्इ शिवले पाशुपतास्त्र प्रदान गर्दै शत्रुविजयकाे अाशीर्वाद दिएकाे कुरा वर्णन छ । त्यसपछि अर्जुनले अाफ्ना दाजु युधिष्ठिर समक्ष गएर विवरण सुनाएपछि महाकाव्य समाप्त हुन्छ ।

पात्रविधान[सम्पादन गर्ने]

रस[सम्पादन गर्ने]

छन्द[सम्पादन गर्ने]

अलङ्कार प्रयाेग[सम्पादन गर्ने]

प्रकृतिचित्रण[सम्पादन गर्ने]

अर्थगाैरव[सम्पादन गर्ने]

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. शर्मा, प्रा.गाेपीकृष्ण (२०५६), संस्कृत साहित्यकाे रूपरेखा, काठमाडाैं ः अभिनव प्रकाशन

याे पनि हेर्नुहाेस्[सम्पादन गर्ने]

बाह्य सन्दर्भ[सम्पादन गर्ने]

[१]