महाकाव्यकार माघ

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search

संस्कृत भाषाका श्रेष्ठ कविहरूमा महाकाव्यकार 'माघ'काे नाम प्रतिष्ठापित भएकाे छ । उनकाे समय लगभग ६७५ ई. निर्धारित गरिएकाे पाइन्छ । उनकाे सुप्रसिद्ध रचना ‘शिशुपालवध’ नामक महाकाव्य हाे । यसकाे कथा पनि किरातार्जुनीयम्झैं महाभारतबाट लिइएकाे छ । यस ग्रन्थमा युधिष्ठिरद्वारा गरिएकाे राजसूय यज्ञका बेला कृष्णद्वारा चेदि नरेश शिशुपालकाे वध गरेका कथाकाे काव्यात्मक वर्णन गरिएकाे छ । माघ कवि वैष्णव मतानुयायी भएकाले इनकाे इच्छा पनि अफ्नाे वैष्णव सम्प्रदायलार्इ काव्यका माध्यमबाट शैव मतावलम्बी महाकाव्यकार भारविभन्दा अग्रगण्य हुनु थियाे । यसका लागि उनले धेरै प्रयत्न पनि गरेकाे पाइन्छ । उनले अाफ्ना ग्रन्थकाे रचना किरातार्जुनीयम्काे पद्धति अनुसार गरेका छन् । भारविले जस्तै उनले पनि 'शिशुपालवध'काे आरम्भ ‘श्री’ शब्दबाट नै गरेका छन् । [१]

काव्यशैलीका अाचार्य[सम्पादन गर्ने]

महाकाव्यकार माघ अलंकृत काव्य शैलीका आचार्यका रूपमा प्रतिष्ठापित छन् । उनले कुशलतापूर्वक अलंकारद्वारा सुसज्जित पदहरूकाे प्रयोग गरेका छन् । उनी प्राकृतिक दृश्यहरूकाे वर्णन गर्न पनि दक्ष रहेका पाइन्छन् । पूर्वीय अाचार्यहरूले माघलार्इ उपमामा कालिदास सरह, अर्थगाैरवमा महाकाव्यकार भारवि सरह र पदलालित्यमा दण्डी सरह मान्दै भनेका छन्र ः

उपमा कालिदासस्य भावेरर्थगाैरवम्

दण्डिनः पदलालित्यं माघे सन्ति त्रयाे गुणाः ।।

बहुमुखी प्रतिभाका धनी[सम्पादन गर्ने]

माघ कवि नवीन चमत्कारिक उपमाहरूकाे सृजना गर्न निपुण देखिन्छन् । उनी व्याकरण, दर्शन, राजनीति, काव्यशास्त्र, संगीत आदि सबै विषयका प्रकाण्ड विद्वान् थिए । उनका ग्रन्थमा उपर्युक्त सबै विशेषताहरू यथा यथा स्थानमा रहेकाे पाइन्छ। उनीमा व्याकरण सम्बन्धी ज्ञान अगाध थियाे । पदहरूकाे रचनामा उनले नयाँ-नयाँ शब्दहरूकाे चयन गरेका छन् । उनकाे काव्यलार्इ शब्दहरूकाे विश्वकोश मान्न सकिन्छ । माघ कविका विषयमा याे उक्ति प्रसिद्ध छ उनकाे कृति शिशुपालबधकाे नबाैं सर्ग समाप्तिपछि कुनै नयाँ शब्द बाँकी रहेकाे थिएन भन्ने संस्कृत विद्वान्हरूकाे भनाइ रहेकाे छ । भनिएकाे छ - नवसर्ग गते माघे नवशब्दाे नविद्यते । उनकाे शब्द विन्यास विद्वत्तापूर्ण हुनुका साथै मधुर एवं सुन्दर पनि थियाे । माघका कवितामा ललित विन्यास पनि अध्ययन गर्न सकिन्छ । यसरी हेर्दा माघ कवि बहुमुखी प्रतिभाका धनी कविका रूपमा देखिन्छन् । उनीभन्दा पछिका कविहरूले उनकाे अलङ्कृत शैलीकाे अनुकरण गरेकाे पनि पाइन्छ ।

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. शर्मा, प्रा.गाेपीकृष्ण (२०५६), संस्कृत साहित्यकाे रूपरेखा, काठमाडाैं ः अभिनव प्रकाशन

याे पनि हेर्नुहाेस्[सम्पादन गर्ने]

बाह्य सन्दर्भ[सम्पादन गर्ने]

[१] [२]