ढकाल

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search

ढकाल नेपालमा सर्वत्र पाइने एक ब्राह्मण / क्षत्रिय जातिको थर हो। ढकालहरु उपमन्यु गोत्रीय हुन् । उपमन्यु गोत्रका धेरै थरहरु छन् । उपमन्यु ऋषिका शिष्य वा सन्ततिहरु नै उपमन्यु गोत्रीय कहलाएका हुन् । उपमन्यु गोत्रिय ब्राह्मण एवं उपमन्यु ऋषिका चेला उत्तराधिकारीहरु मुस्लिम दङ्गा पश्चात् कान्यकुब्जबाट वर्तमान नेपालको अछाम जिल्लाको ढाकु भन्ने स्थानमा बस्न थालेका हुन् । ढाकुमा बस्न थालेबाट नै उनीहरुको परिचय ढाक्कालय बाट हुन थाल्यो ।[स्रोत नखुलेको] उपमन्यु शिवभक्त हुनाले बसाई सरेर आउनेले कुल पूजा परम्परा अनुरुप शिव प्रतिक डमरु लिएर आएको विश्वास गरिन्छ । डमरुलाई संस्कृतमा ढक्का पनि भनिन्छ । त्यस स्थानमा उनीहरु आएर बस्दा शिव प्रतिक डमरुलाई ल्याएर राखी पूजा गर्न थाले । डमरुलाई ढक्का र राख्ने ठाँउलाई आलय भन्दा ढक्कालय भएको विश्वास छ । त्यसै गरी ढक्का+आलय मिलेर ढक्कालय बन्यो । ढक्का राखेको ठाँउ ढाकु भन्ने नामले प्रचलित भयो । त्यसै गरी ढक्का+आलय मिलेर ढक्कालय बन्यो । ढक्कालय नै त्यहाँ रहने र बाहिरिनेको स्पष्ट परिचय बन्यो ।

प्रख्यात ढकालहरू[सम्पादन गर्ने]

धेरै ढकालहरू प्रख्यात व्यक्तिका रूपमा चिनिएका छन् ।

  • कुलानन्द ढकाल - गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाह (जसले नेपालको एकीकरण गरेका थिए)का ज्योतिषी र तान्त्रिक थिए ।
  • एकनाथ ढकाल - नेपाल परिवार दलको अध्यक्ष तथा सहकारी र गरीबी निवारण मन्त्री ।
  • रामकृष्ण ढकाल - नेपालका आधुनिक गायक
  • चन्द्रप्रसाद ढकाल - युवा उद्यमी, ग्लोबल आई. एम. ई. बैंकका अध्यक्ष, नेपालका लागि गणतन्त्र इन्डोनेसियाका प्रथम Honorary Consulate [१] जसको नेपालमा रेमिटेन्स क्षेत्रमा योगदान रहेको छ ।
  • डा. अंजनी कुमार शर्मा - प्रतिष्ठित सर्जन[२]
  • राजेश ढकाल - कैंटरबरी विश्वविद्यालयका एसोसिएट प्रोफेसर, न्युजिल्यान्डका शोधकर्ता र भूकम्प इन्जिनियरिङ विशेषज्ञ
  • प्रा. डा. ईश्वरीप्रसाद ढकाल - पशु चिकित्सक, रामपुर क्याम्पसका प्रमुख [३][४]
  • प्रा. डा. शिवराम ढकाल; "नेपालमा पर्यावरण र दिगो विकास" भन्ने पुस्तकका लेखक [५]
  • गणेश ढकाल, विद्यार्थी नेता तथा शहीद, बाग्लुङमा जन्म लिइ, रूपन्देहीमा शाही नेपाली सेनाद्वारा हत्या गरिएको । सरकारले शहीदको रूपमा घोषणा गरेको ।
  • विधुर ढकाल, पत्रकार, साहित्यकार लेखक [६]
  • प्रा. डा. वेणिमाधव ढकाल - अध्यक्ष ,सेवा आयोग ,नेपाल संस्कृत विश्वविद्ध्यालय   
  • डा. प्रकाश ढकाल - उपप्राध्यापक ,नेपाल संस्कृत विश्वविध्यालय

नर राज ढकाल नेपालका शास्त्रीय संगीतका संगीत शिरोमणि बाट विभुषित व्यक्ति

ढकालहरुका आराध्य मस्टो[सम्पादन गर्ने]

यिनीहरूका पूर्वजहरुले गर्दै आएको कुलपूजा नितान्त प्रकृति पूजा नै हो । मस्टो भनेकै नाग, सिमे, भूमे, वायुकै अधिष्ठाता हुन् । जलको पूजा गर्न नागको पूजा गरिन्छ । सिमेको पूजा तिहारमा गरिन्छ । जसमा लक्ष्मी पूजा र गोवर्धन पूजा पर्दछन् । कुलपूजा हुनु अगावै अघिल्लो दिन कुलपूजा गर्ने स्थान वा मन्दिरमा सबै कुलबन्धुले टेकेको भूमि नभासियोस् भूमिमा आश्रित रहेको पाप मेटियोस् भनेर भूमे पूजा गरिन्छ । अन्न दिने खेत खनेजोतेको पाप मेटियोस् अन्नबालीमा रोग नआओस् भनेर खेतमा हरेलो पूजा गरिन्छ जसलाई वायु पूजाअन्तर्गत राखिन्छ । नयाँ अन्न खाने दिन हवन गरेर खाने प्रचलन छ । गोठमा बस्तुभाउ राम्रा हुन् भनेर गोठधुप दिइन्छ । यसमा मूलतः श्रीकृष्णसहित पञ्चपाण्डवको पूजा गरिन्छ । पञ्चपाण्डवलाई वायुस्वरुप गैडु र श्रीकृष्णलाई गोसाँई भनेर पूजा गरिन्छ ।

मस्टोका वरिपरि रहेर आठ दिदीबहिनीले मस्टोको सुरक्षा गर्दछन् । ती दिदीबहिनीको रुप समयानुकुल फेरिन्छ भन्ने विश्वास छ । ग्रहशान्तिको इच्छाले कुलको पूजागर्दा आठ बहिनी आठ योगिनी बन्दछन् । जन्मदिन र बैबाहिक उत्सवमा कुलको आराधना गर्दा आठ बहिनी अष्टचिरञ्जीवी बन्दछन् । अनिकाल निवारण गर्न कुलको आराधना गर्दा आठ बहिनी अष्टनागको रुपमा रहन्छन् । साधु तथा विद्यार्थीहरुले विद्या तथा ज्ञानको खोजीमा रहेर कुलदेवताको शरणमा जाँदा आठ बहिनी अष्टसिद्धिको स्वरुपमा रहन्छन् । गाउँ वा नगरको सुरक्षा मागेर कुलको आराधना गर्दा आठ बहिनी आठ दिक्पाल बनेर रक्षा गर्दछन् भन्ने भनाई छ । मस्टोका आठ बहिनी ज्वाला, मालिका, जालपा, सत्या सुर्मा, नैना, लर्पा र गौरा हुन् ।

ढकालहरुको गुल्मी आगमन[सम्पादन गर्ने]

तात्कालीन सिञ्जा  राज्य हालको अछाम जिल्लाको ढाकुमा आएका उपमन्यु ऋषिका सन्तति ढकालहरुका मूल पुरुष मस्तक हुन् । मस्तकका छोरा गबुका चारभाई छोराहरु वामु, तिलु ,देवगौरा र तामु थिए । ती मध्ये साईँला देवगौरा तिर्थाटनको सवालमा घुम्न निस्किए । देवगौरा त्यतिबेलाका प्रसिद्ध ज्योतिषी र तान्त्रिक थिए । उनी पूर्ण गृहस्थी भएका हुनाले आफ्नी पत्नी सहित हिँडेका थिए । घुम्दै बाईसी राज्य सतौंकोटमा पुग्दा सोही समयमा सतौंकोटकी महारानी बिरामी हुन्छिन् ।  देवगौरालाई रानीको उपचारार्थ  बोलाईन्छ । नाडी सञ्चार बुझेर रोग बुझी उपचार गर्दा निको भएपछि उनको चर्चा राज्य बाहिर पनि चुलिएको थियो । त्यही रहँदा देवगौराको देहान्त भयो । उनको साथमा भएकी अबला स्त्री र छोरालाई त्यहाँका राजाले संरक्षण दिएर राखे । उनै बालक पछि गएर त्यस भेगका प्रसिद्ध विद्वान् भएर निस्किए । उनको नाम होरा रहन गयो । होराका तीन भाई छोरा जन्मिए । उनका तीन भाई छोराहरु,जेठा हेमन्त माईला वसन्त  र कान्छा समन्त हुन् । उनका सन्तानहरु पनि उत्तिकै विद्वता,ज्ञानले भरिपूर्ण थिए । हेमन्त ढकालका एक भाई छोरा गोर्खा गएका थिए । उनका सन्तानै कुलानन्द ढकाल हुन् । पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकिकरण अभियानमा उनको सम्बन्ध कुलानन्द ढकालसँग थियो । निजले निकालेको साईत र सल्लाहमा पृथ्वीनारायण शाह चल्दथे भन्ने कुरा इतिहास प्रसिद्ध छ । कुलानन्द ढकालका सन्तानहरु गोरखा, तारुका, नुवाकोट, रसुवा, सुन्दरीजल, दधिकोट, कोटेश्वरसम्म रहेका छन् ।

             माईला छोरा वसन्त ढकाल पाल्पाली सेनवंशीय राजाका राजगुरु थिए । ज्योतिष एवं तन्त्रविद्यामा पारङ्गत वसन्तको पाल्पाराज्यमा व्यापक प्रसिद्धि थियो । पाल्पाका सेनवंशीय राजाले सिन्धुली आक्रमण गर्दा कमलामाईको पूजा गरेका थिए । वसन्त ढकालका एक भाई छोराले कमलामाईको तान्त्रिक विधिले पूजा गरेका थिए । यद्यपि पाल्पाली राज्य सफल हुन सकेन । तत्पश्चात् तिनै छोरा तन्त्र विद्याको साधना गर्नको लागि सिन्धुपाल्चोक पुगेका थिए । निजकै वंशमा भवानीशंकर ढकाल पनि जन्मिए । कुलानन्द ढकाल र पृथ्वीनारायण शाहको बीचमा केही अविश्वास उत्पन्न भयो । त्यसपछि  भवानीशंकर ढकाल गोरखा राज्यका राजगुरु भएका हुन् । नेपालको एकिकरण गर्ने सबालमा राजगुरुसँगै हिँडेका उनका छोराहरु तथा  शुभेच्छुकहरु विभिन्न कोट, मन्दिरहरुमा पूजा गर्ने काम गर्न थाले । उनीहरुको बसोबास नै त्यहीँ हुन थाल्यो । पूर्वी नेपालको पाँचथर, इलाम, झापा, ताप्लेजुङ्ग, सिक्किमको पन्नाम, भुटानको चमर्ची,आसामको दरङ्ग, पोथीभारी,ढकालटारसम्म फैलिएका ढकालहरु भवानीशंकरकै सन्तान मानिन्छन् ।

कान्छा समन्तका सन्तानहरु बाग्लुङ र गुल्मीमा छरिएर रहेका छन् ।  कान्छा छोरा समन्तका सन्तान तात्कालीन गल्कोट राज्यका राजगुरु थिए ।  समन्तका छोरा शेर्मन्ड अलि सानै उमेरमा स्याङ्जाको पञ्चमूलमा रहेको कोटमा पूजारी अवस्थामा रहेका  पिता समन्तलाई सतौँकोटमा छोडेर  ज्योतिषीय अध्ययन तप साधनाको लागि गुरुको खोजीमा निस्किएका थिए । गुरुको पछि लागेर विभिन्न साधना गर्दै ज्योतिषीय विद्या सिक्दै बाग्लुङ अमलाचौर बलेवामा पुगेका शेर्मण्डलाई राजा विशेषा ठाकुरले राजगुरु बनाएर राखे । शेर्मन्डका छोरा  सतुँ जन्मिए । राजकीय परम्पराका गुरु रहेका सतुँको बिबाह भयो । फेरी सँतुका छोरा बल्लभ जन्मिए । बल्लभलाई राजा विशेषा ठाकुरले हालको बलेवा विर्ता दिएका हुन् । बल्लभको विर्ता भएर नै त्यस स्थानको नाम बलेवा रहन गएको इतिहास जानकारहरु बताउँछन् । उनै बल्लभका दुई  भाई छोरा जन्मिए । पृथु र भागिरथ । दुवै छोराको बिबाह भैसकेपछि बल्लभकी पत्नीको निधन भयो । जेठा पृथु सरल र तपसी स्वभावका हुनुहुन्थ्यो । भागिरथ चाँहि राजा विशेषा ठाकुरका दरबारको काली मन्दिरमा हजुरबुवा सतुँका सहयोगी  थिए । पृथु तपसी स्वभावका थिए । अमलाचौर बलेवामै पानीको विषयमा बिबाद  भएपछि सल्लेरीमा पृथुकी पत्नीले आत्महत्या गरिन् । सतुँ र भागिरथ दुवै दरवारमा पुरोहित भएको अवस्थामा तपसी बनेर हिँडेका पृथुले पत्नीको बियोगपछी बलेवा छोडेर हालको शालग्राम क्षेत्र बिहाँदीमा गएर बस्न थाले । पृथुले गण्डकीको किनारमा साधना गर्दै रहँदा बाग्लुङ गल्कोटका राजाले उहाँको सरलता र तपसी स्वभावलाई सम्मान गर्दै बिहाँदी क्षेत्र बिर्ता दिइ उत्तम कुलकी कन्यासँग बिहे गराइदिए । पृथुको कोखबाट साम्बु जन्मिए । साम्बुको कोखबाट अजितु जन्मेर  ब्रतबन्ध भैसकेपछि बिहादीमै पृथुको कालगतिले मृत्यु  भयो । बिहाँदीमा अजितुका छोरा जाह्नु जन्मिए । केही वर्षपछी  अजितु बुवालाइ लिएर जाह्नु बिहाँदी छोडेर खड्गकोट कोरेङमा आएर बस्न थाले । गण्डकी स्नान गर्न आएका चन्द्रकोटे राजाले जाह्नुलाई कोरेङ विर्ता दिए । जाह्नुको कोखबाट कुशु  जन्मिए । कुशुको विवाह गरेपछि जाह्नुले फेरि दामुलाइ जन्माए । ढकालहरुकी आराध्यदेवी मस्टोकी बहिनी सुर्माको स्थान हालको सत्यवती मन्दिरमा आएका कुशुलाई गल्कोट राज्यको तात्कालीन गुल्म अर्कुलकोटका राजाले उनको तान्त्रिक  र ज्योतिषीय विद्वता देखेर रिक्त रहेको पुरोहित पदमा नियुक्त गरे । अर्कुलकोट भार्सेका राजाको आग्रह मानेर उनले त्यहाँकी रानीकी मितिनी चन्द्रकोटे राजाकी पुरोहितकी गौतम थरकी छोरीसित बिबाह गरेका थिए । गौतम थरकी ती कन्यालाई विवाह गरेर कुशुले गौर्या, धरणी र नारदलाई जन्म दिए । नेपालको एकीकरणसंगै अर्कुलकोट राज्य नेपालमा गाभिएपछि वि.सं.१८७२ मा राजा राजेन्द्र वीरविक्रम शाहले कुशुका सन्तान गौर्या, धरणी र नारदलाई हाल सत्यवती गाउँपालिकाका जोहाङ्ग,जुनियाँ र हँसराका विभिन्न स्थानका जग्गा बिर्ता दिएको लालमोहर अद्यावधि सुरक्षित रहेका छन् । गौर्याका सन्तान जोहाङ लप्रादीमा ,नारदका सन्तान  नेटा र रितौंदीमा अनि धरणीका सन्तान हालको हँसरा कुमाल्डाँडामा रहेका छन्  ।


ढकालहरुको सिन्धुली आगमन

इन्द्रलाल बिक्रम संम्बत १९४० मा दाजु ललितबृन्द र अन्य दाजुभाइ , श्रीमती छोरीहरु लिइ काम गर्न पदमपूर गएका[स्रोत नखुलेको]। पाच वष सम्म पदमपूर बस्दा पनि सन्तान नभए पछि , जोगीको सल्लाह अनुसार जन्म स्थान सिन्धुली फर्किए छोरा जन्मने भने पछि पदमपूरको सवै सम्पति दाजु ललितबृन्द्रलाई जिम्मा लगाइ बिक्रम संम्बत १९४६ मा सिन्धुली फर्किएको[स्रोत नखुलेको]। त्यसपछि बिक्रम संम्बत १९४७ जनैपूर्णिमाको दिन मुक्तिनाथको जन्म भएको ।[स्रोत नखुलेको]

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]