ढुङ्गे धारा

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search


ढुङ्गे धारा


मुलको पानी समेटिने गरी , जमीनको सतह भन्दा केही खाल्डोमा बनाईएको धारा, सामान्य ढुङ्गाको टुटि देखि, धातुको टुटि भएको लाई पनि ढुङ्गे धारा भन्ने गरिन्छ।


इतिहास[सम्पादन गर्ने]

ढुङ्गे धाराको इतिहासलाई नियाल्दा काठमाडौंको हाडीगाउँमा उत्खननबाट फेला परेको अनुमानित सन् ५५०मा निर्माण गरिएको एक ढुङ्गे धारालाई नै सबैभन्दा पुरानो ढुङ्गे धाराको रूपमा मानिन्छ भने ५७०मा निर्माण भएको पाटनको गङ्गा हिटीलाई अर्को पुरानो धाराको रूपमा चिनिन्छ।

प्राचीनकालदेखि नै ढुङ्गे धारा निर्माणको कार्य सुरु भएको भए पनि लिच्छविकालबाट धाराहरूलाई कलात्मक आकृति दिएर व्यवस्थित गर्ने परम्पराको थालनी भएको पाइन्छ। उपत्यकाको मौलिक सभ्यताको पहिचानको रूपमा रहेका अधिकांश कलात्मक ढुङ्गे धाराहरू सहरी क्षेत्रमा नै धेरै छन्। काठमाडौं महानगरपालिकाको क्षेत्रभित्र मात्र ११७ वटा ढुङ्गे धाराहरू छन् भने भक्तपुर नगर क्षेत्रमा मात्र १०५ भन्दा बढीको सङ्ख्यामा छन्। त्यस्तै ललितपुर उपमहानगरपालिकाको क्षेत्रभित्र पनि यस्ता ढुङ्गे धाराहरूको सङ्ख्या ४० भन्दा बढी रहेका छन्। ढुङ्गे धाराहरूको हस्तकलाको विविध कलात्मक पक्षले नेपालको प्राचीन तथा मध्यकालीन इतिहासलाई प्रतिनिधित्व गरेको छ। उदाहरणको रूपमा हामी पाटनमा सिद्धिनरसिहं मल्लले बनाएको ७२ प्रकारका कलात्मक ढुङ्गाहरूको टुसा हिटी नामक ढुङ्गे धारा, त्यस्तै सन् १६५२मा हनुमानढोका क्षेत्रमा राजा प्रताप मल्लले बनाएको ४० वटा कलात्मक देवदेवीको चित्रसहित ढुङ्गाहरूबाट बनेको मोहनकाली ढुङ्गे धारालाई लिन सकिन्छ।

ढुङ्गे धाराको धार्मिक तथा सांस्कृतिक प्रसिद्धी त्यसको सङ्ख्याले पनि निर्धारण गर्ने गर्दछ। धार्मिकरूपमा प्रसिद्धी कमाएका धेरै यी धाराहरूमध्ये बालाजुको २२ धारा चैत्र पूणिर्मा र मातातीर्थको दिन नुहाउनका लागि प्रसिद्ध छ भने प्रत्येक १२ वर्षमा नुहाउनका लागि गोदावरीको नौ धारा प्रख्यात छ भने मुक्तिनाथको १०८ धारा पनि प्रमुख नै मानिन्छ। धार्मिकरूपमा विषेश चर्चामा रहेको धाराहरूमध्ये पाटनको गङ्गा हिटीलाई पनि लिन सकिन्छ। यस धाराको दाहिनेतर्फबाट थापिएको जलले सधैं पाटनको कृष्ण मन्दिरमा धार्मिक कार्य सञ्चालन गरिन्छ भने सोही धाराको देब्रेतर्फबाट थापिएको जल हिरण्य कस्यपुलाई चढाउने गरिन्छ। त्यस्तै भक्तपुरको तलेजु भवानीलाई सुन्धाराको जल लगेर चढाउने पराम्परा पनि यथावत् नै छ।

ललितपुर दरवार क्षेत्रमा अवस्थीत ढुङ्गे धारा

ढुङ्गे धाराको सभ्यतालाई हेर्दा यसको बनावटको पक्षलाई भने अवमूल्यन गर्न हुँदैन। सन् १८२८मा भीमसेन थापाले निर्माण गर्न लगाएका धरहरा छेउको सुन्धारालाई कलात्मक धाराको रूपमा लिने गरिएको छ। त्यस्तै उपत्यकाभित्रका चर्चित ढुङ्गे धाराको मुखहरू सुन, चाँदी तथा काठको आकर्षक डिजाइनमा कुँदिएको कारण पनि यस्ता धाराहरू बढी कलात्मक देखिन्छन्। हाम्रो सामाजिक संस्कृतिअनुरूप गोहीलाई जलदेवीको वाहनको रूपमा लिइने कारण पनि प्राचीन तथा मध्यकालमा कतिपय धाराहरूको आकृति गोहीकै स्वरूपमा तयार गर्ने गरिएको संस्कृतिविद्हरूको तर्क छ।

उपत्यकाभित्रको पानीको अभावलाई धेरै हदसम्म निधान गर्न भूमिका खेल्ने ढुङ्गे धाराहरूको संरक्षणबाट नै हाम्रो सम्पदा र संस्कृतिको पनि संरक्षण हुन्छ भन्ने अध्ययन हुन नसक्दा दुई दशकभित्रमा करिब एक सयको हाराहारीमा यस्ता धाराहरू उपत्यकाभित्र लोप भइसकेको अनुमान गरिएको छ भने ५० प्रतिशत धाराहरूबाट पानी आउन छोडेको र बाँकी धाराहरू सङ्कटको सूचीमा परेका छन्।

विभिन्न स्थान र समयमा खिचिएका ढुङ्गे धाराहरुको तस्वीर[सम्पादन गर्ने]

सन्दर्भ[सम्पादन गर्ने]


बाहिरी लिङ्कहरू[सम्पादन गर्ने]