राष्ट्रिय स्वयंसेवक सङ्घ

विकिपिडिया, एक स्वतन्त्र विश्वकोशबाट
Jump to navigation Jump to search

यो लेख भारत स्थित एउटा हिन्दू राष्ट्रवादी सङ्घटन आर एस एसका बारेमा हो। अन्य प्रयोग हेतु आर एस एस हेर्नुहोस्।

राष्ट्रिय स्वयंसेवक सङ्घ
Rashtriya Swayamsevak Sangh
चित्र:Logo of RSS.png
राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघको झण्डा
सङ्क्षिप्त नामआर. एस. एस.
गठन२७ सेप्टेम्बर १९२५ (९५ वर्ष पहिले) (१९२५-०९-27)
विजयादशमी १९२५
संस्थापकडॉ. केशव बलिराम हेडगेवार
प्रकारस्वयंसेवी, निःस्वार्थ राष्ट्रभक्ति[१], अर्धसैनिक
कानुनी वैद्यतासक्रिय
लक्ष्यभारतीय राष्ट्रवाद
प्रधान कार्यालयनागपुर, महाराष्ट्र, भारत
सेवा क्षेत्र
भारत भारत
तरिकासमूह चर्चा, बैठक र अभ्यास को माध्यम बाट शारीरिक र मानसिक प्रशिक्षण
सदस्यता
५०-६० लाख[२][३][४]
५६८५९ शाखाहरु (२०१६)[५]
आधिकारिक भाषा
संस्कृत, हिन्दी
महासचिव
सुरेश 'भैयाजी' जोशी
सरसंघचालक
मोहन भागवत
सम्बद्धतासंघ परिवार
वेबसाइटrss.org/hindi/


चित्र:Sangh karyakram। JPG
चित्र:सरसंघचालक प्रणाम कार्यक्रम जबलपुर (१ नवम्बर २००९)

राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघ (अङ्ग्रेजी:Rashtriya Swayamsevak Sangh|R. S. S.) एउटा हिन्दू राष्ट्रवादी सङ्गठन हो जसका सिद्धान्त हिन्दूत्वमा निहित र आधारित छन्। यो राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघको अपेक्षा संघ वा आर. एस. एस. का नामले धेरै प्रसिद्ध हो। यसको सुरुवात सन् १९२५ मा विजयदशमीका दिन डा. केशव हेडगेवार द्वारा गरिएको थियो । बीबीसीका अनुसार संघ विश्वको सबैभन्दा ठूलो स्वयंसेवी संस्था हो। सबैभन्दा पहिला ५० वर्ष पछि १९७५ मा जब संकटकालीन अबस्थाको घोषणा भएको त तत्कालीन जनसंघमा पनि संघका साथ प्रतिबन्ध लगाई दिइएको हो। संकटकालीन अबस्था हटे पछि जनसंघको विलय जनता पार्टीमा भयो र केन्द्रमा मोरारजी देसाईका प्रधानमन्त्रीत्वमा मिलीजुली सरकार बन्यो। १९७५ का पछिबाट बिस्तारै यस सङ्गठनको राजनीतिक महत्त्व बढेको र यसको परिणति भाजपा जस्तै राजनीतिक दलका रूपमा भएको जसलाई सामान्यरूपमा संघको राजनीतिक शाखाका रूपमा देखिन्छ। संघको स्थापनाका ७५ वर्ष पछि सन् २००० मा प्रधानमन्त्री अटल बिहारी वाजपेयीका नेतृत्वमा एन. डी. ए. को मिलीजुली सरकार भारतको केन्द्रीय सत्तामा आसीन भएको हो।

संघ परिवारको संरचनात्मक व्यवस्था

संघमा सङ्गठनात्मक रूपबाट सबैभन्दा माथि सरसंघ चालकको स्थान हुन्छ जो पूरा संघको दिशा-निर्देशन गर्दछन्। सरसंघचालकको नियुक्ति मनोनयनद्वारा हुन्छ। प्रत्येक सरसंघचालक आफ्नो उत्तराधिकारीको घोषणा गर्दछन। संघका वर्तमान सरसंघचालक श्री मोहन भागवत छन्। संघका धेरै जसो कार्यहरूको कार्यान्यन शाखाका माध्यमबाट नैं हुन्छ, जसमा सार्वजनिक स्थानहरूमा विहान वा बेलुकाको समय एउटा घण्टाका लागि स्वयंसेवकहरूको परस्पर मिलन हुन्छ। वर्तमानमा पूरा भारतमा संघको लगभग पचास हजारभन्दा धेरै शाखा लाग्दछन्। वस्तुत: शाखा नैं त संघको जग हो जसका माथि आज यो यती ठुलो सङ्गठन खडा भयो हो। शाखाको सामान्य गतिविधिहरूमा खेल, योग वन्दनाभारत एवं विश्वका सांस्कृतिक पक्षहरुमा बौद्धिक चर्चा-परिचर्चा शामिल छन।

संघको रचनात्मक व्यवस्था यस प्रकार छ

  • केन्द्र
  • क्षेत्र
  • प्रान्त
  • विभाग
  • जिल्ला
  • तालुका
  • नगर
  • शाखा

संघको शाखा

शाखा कुनै मैदान वा खुल्ला जगहमा एक घण्टाको लाग्दछ। शाखामा खेल, सूर्य नमस्कार, समता (परेड), गीत र प्रार्थना हुन्छ। सामान्यतः शाखा प्रतिदिन एउटा घण्टाको नैं लाग्दछ।

  • बिहान लाग्ने शाखालाई "प्रभात शाखा" भन्दछन्।
  • साँझ लाग्ने शाखालाई "सायं शाखा" भन्दछन्।
  • रात्रिमा लाग्ने शाखालाई "रात्रि शाखा" भन्दछन्।
  • सप्ताहमा एउटा वा दुई पटक लाग्ने शाखालाई "मिलन" भन्दछन्।
  • महीनामा एउटा वा दुई पटक लाग्ने शाखालाई "संघ-मण्डली" भन्दछन्।

पूरा भारतमा अनुमानित रूपमा ५०,००० भन्दा धेरै शाखा लाग्दछन्। विश्वका अन्य देशहरूमा पनि शाखाहरूको कार्य चल्दछ। कतै "भारतीय स्वयंसेवक संघ" त कतै "हिन्दू स्वयंसेवक संघ" को माध्यमबाट चल्दछ।
शाखामा "कार्यवाह"को पद सबैभन्दा ठूलो हुन्छ। त्यसको पछि शाखाहरूको दैनिक कार्य सुचारू रूपबाट चलाउन को लागी "मुख्य शिक्षक"को पद हुन्छ। शाखामा बौद्धिक अनि शारीरिक क्रियाहरुका साथ स्वयंसेवकहरूको पूर्ण विकास गरिन्छ।
जो पनि सदस्य शाखामा स्वयंको इच्छाबाट आउँछ, उ "स्वयंसेवक" कहलाउँछ।

संघ वर्ग

यी वर्ग बौद्धिक र शारीरिक रूपबाट स्वयंसेवकहरूलाई संघको जानकारी दिने त गरेका छन् साथ-साथै समाज, राष्ट्र र धर्मको शिक्षा पनि दिन्छन् ।

  • दीपावली वर्ग - यी वर्ग तीन दिनहरूको हुन्छ। यी वर्ग तालुका वा नगर स्तरमा आयोजना गरिन्छ। यी प्रत्येक वर्ष दीपावली पर्वको नजिक आयोजना हुन्छ ।
  • शीत शिविर वा (हेमंत शिविर) - यी वर्ग तीन दिनहरूको हुन्छ, जो जिल्ला वा विभाग स्तरमा आयोजना गरिन्छ। यी प्रत्येक वर्ष डिसेम्बर मा आयोजना हुन्छ ।
  • निवासी वर्ग - यी वर्ग साँझबाट बिहान सम्म हुन्छ। यी वर्ग प्रत्येक महीना हुन्छ। यी वर्ग शाखा, नगर वा तालुका द्वारा आयोजित हुन्छ।
  • संघ शिक्षा वर्ग - प्रथम, द्वितीय र तृतीय तीन प्रकारका संघ शिक्षा वर्ग हुन्छन्। प्रथम र द्वितीय वर्ग २१-२१ दिनका हुन्छन् जबकि तृतीय वर्ग ३० दिनहरूको हुन्छ। प्रथम संघ शिक्षा वर्गको आयोजन सामान्यत: जिल्ला वा विभागले गर्दछ। द्वितीय संघ शिक्षा वर्गको आयोजन सामान्यत: विभाग वा प्रान्त गर्दछ। तर तृतीय संघ शिक्षा वर्ग वर्ष प्रत्येक वर्ष नागपुरमा नैं हुन्छ।
  • बौद्धिक वर्ग - यी वर्ग हर महीना वा दुई महीना वा तीन महीनामा एउटा पटक हुन्छ। यी वर्ग सामान्यत: नगर वा तालुका आयोजना गर्दछ ।
  • शारीरिक वर्ग - यी वर्ग हर महीना वा दुई महीना वा तीन महीनामा एउटा पटक हुन्छ। यी वर्ग सामान्यत: नगर वा तालुका आयोजना गर्दछ ।

सामाजिक सुधारमा योगदान

हिन्दू धर्ममा सामाजिक समानताका लागि संघले दलितहरु र पिछाडा वर्गहरूलाई मन्दिरमा पुजारी पदका लागि प्रशिक्षणको पक्ष लिएको छ। उनिहरुको अनुसार सामाजिक वर्गीकरण नैं हिन्दू मूल्यहरुको हननको कारण हो|[६]

महात्मा गाँधीले १९३४ रा. स्व. स. केम्प कि यात्राका समयमा उनले त्यहाँ पूर्ण अनुशासन पाए र छुआछूत को अनुपस्थिति पाए। उनले व्यक्तिगत रूपबाट सोधपुछ गरे र जानकारी पाए की त्यहाँ मानिस एउटा साथ रहिरहेका छन तथा एक साथ भोजन गरिरहेका छन|[७]

राहत र पुनर्वास

राहत र पुर्नवास संघ को पुरानो परम्परा रहिरहेको छ| संघले १९७१ को उडीसा चक्रवात र १९७७ को आन्ध्र प्रदेश चक्रवातमा राहत कार्यहरूमा महती भूमिका निभाएको छ |[८]

संघसँग जोडिएको सेवा भारतीले जम्मू कश्मीरबाट आतंकवादबाट पिडित ५७ अनाथ बालबालिकाहरुलाई संरक्षत्वमा लिएको छ जसमा ३८ मुस्लिम र १९ हिन्दू छन|

आलोचनाहरु

महात्मा गाँधीको मुस्लिम तुष्टीकरण नीतिबाट क्षुब्ध भएर १९४८ मा नाथूराम गोडसेले उनको हत्या गरिदिएका थिए जसका पछि संघमा प्रतिबन्ध लगाईएको थियो। गोडसे संघ र भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेसका एउटा भूतपूर्व स्वयंसेवक थिए। पछि एउटा जाँच समितिको रिपोर्ट आएपछी संघलाई यस आरोपबाट मुक्ती दिएको थियो र प्रतिबन्ध समाप्त गरियो।

संघका आलोचकहरु द्वारा संघलाई एउटा अतिवादी दक्षिणपन्थी सङ्गठन बताईरहेको छ एवं हिन्दूवादी र फासीवादी सङ्गठनका रुपमा संघको आलोचना पनि भईरहेको छ। जबकि संघका स्वयंसेवकहरूको यो भनाई छ कि सरकार एवं देशको अधिकांश पार्टीहरु अल्पसंख्यक तुष्टीकरणमा लिप्त रहन्छन्। विवादास्पद शाहबानो प्रकरण एवं हज-यात्रामा दिईने अनुदान इत्यादि सरकारी नीति उसको प्रमाण हुन।

संघको यो विश्वास छ कि ऐतिहासिक रूपबाट हिन्दू स्वदेशमा सधैंबाट नैं उपेक्षित र उत्पीडित रहेका हुन् र उ सिर्फ हिन्दूहरुका जायज अधिकारहरूको नैं कुरा गर्दछ जबकि त्यसको विपरीत त्यसको आलोचकहरूको यो आरोप छ कि यस्ता विचारहरुको प्रचारबाट भारतको धर्मनिरपेक्ष जग कमजोर हुन्छ। संघको यस बारेमा मान्यता कि हिन्दुत्व एउटा जीवन पद्धतिको नाम हो, कुनै विशेष पूजा पद्धतिलाई मानने वालाहरूलाई हिन्दू भन्दै होउन् यस्तो होईन। हर त्यो व्यक्ति जो भारतलाई आफ्नो जन्म-भूमि मान्दछ, मातृ-भूमि अनि पितृ-भूमि मान्दछ (अर्थात्‌ जहाँ त्यसको पूर्वज रहँदै आएका छन्) तथा त्यसलाई पुण्य भूमि पनि मान्दछ (अर्थात्‌ जहां त्यसको देवी देवताहरूको वास छ); हिन्दू हो। संघको यो पनि मान्यता छ कि भारत यदि धर्मनिरपेक्ष छ त यसको कारण पनि केवल यो छ कि यहाँ हिन्दू बहुमतमा छन्। यस क्रममा सबैभन्दा विवादास्पद र चर्चित मामला अयोध्या विवाद रहेको छ जसमा बाबर द्वारा सोर्हौ शताब्दीमा निर्मित एउटा बाबरी मस्जिदका स्थानमा राम मन्दिरको निर्माण गर्नु हो। केवल हिन्दूहरूको नैं यस्तो मानना हो यो कुरा छैन, यहाँको पढा-लिखा मुसलमान पनि यो दिलबाट मान्दछ कि यहीं भगवान रामको जन्म भएको थियो, कहीं र छैन

उपलब्धीहरु

संघको उपस्थिति भारतीय समाजका हर क्षेत्रमा महसूसको जा सक्दछ जसको सुरुवात सन १९२५बाट हुन्छ। उदाहरणको रुपमा सन १९६२ का भारत-चीन युद्धमा प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरू संघको भूमिकाबाट यती प्रभावित भए कि उनले संघलाई सन १९६३ को गणतन्त्र दिवसको परेडमा सम्मिलित हुन निमन्त्रण दिए। मात्र दुई दिनहरूको पूर्व सूचनामा तीन हजारबाट पनि ज्यादा स्वयंसेवक पूर्ण गणवेशमा त्यहाँ उपस्थित भए ।

वर्तमान समयमा संघका दर्शनको पालन गर्ने कतिपय मानिस देशका सर्वोच्च पदहरुसम्म पुग्न पनि सफल भएका छन। यस्ता प्रमुख व्यक्तिहरूमा उपराष्ट्रपति पदमा भैरहरुसिंह शेखावत, प्रधानमन्त्री पदमा अटल बिहारी वाजपेयी एवं उपप्रधानमन्त्री अनि गृहमन्त्रीको पदमा लालकृष्ण आडवाणी जस्तै मानिसहरू समावेश छन्।

संघका सरसंघचालक

संघको प्रार्थना

संघको प्रार्थना संस्कृतमा छ। प्रार्थनाको आखिरी पंक्ति हिन्दीमा छ।
केटीहरु/स्त्रिहरूको शाखा राष्ट्र सेविका समिति र विदेशहरूमा हुने हिन्दू स्वयंसेवक संघको प्रार्थना अलग छ। संघको शाखा वा अन्य कार्यक्रमहरूमा यस प्रार्थनालाई अनिवार्यत: गाइन्छ र झण्डाको सम्मुख नमन गरिन्छ।


नमस्ते सदा वत्सले मातृभूमे
त्वया हिन्दुभूमे सुखं वर्धितोहम् ।
महामङ्गले पुण्यभूमे त्वदर्थे
पतत्वेष कायो नमस्ते नमस्ते ।।१।।

प्रभो शक्तिमन् हिन्दुराष्ट्राङ्गभूता
इमे सादरं त्वां नमामो वयम्
त्वदीयाय कार्याय बध्दा कटियम्
शुभामाशिषं देहि तत्पूर्तये ।
अजय्यां च विश्वस्य देहीश शक्तिं
सुशीलं जगद्येन नम्रं भवेत्
श्रुतं चैव यत्कण्टकाकीर्ण मार्गं
स्वयं स्वीकृतं नः सुगं कारयेत् ।।२।।

समुत्कर्षनिःश्रेयस्यैकमुग्रं
परं साधनं नाम वीरव्रतम्
तदन्तः स्फुरत्वक्षया ध्येयनिष्ठा
हृदन्तः प्रजागर्तु तीव्रानिशम् ।
विजेत्री च नः संहता कार्यशक्तिर्
विधायास्य धर्मस्य संरक्षणम् ।
परं वैभवं नेतुमेतत् स्वराष्ट्रं
समर्था भवत्वाशिषा ते भृशम् ।।३।।

।। भारत माताको जय ।।

प्रार्थनाको नेपालीमा अर्थ

हे वात्सल्यमयी मातृभूमि, तिमीलाई सदा प्रणाम! यस मातृभूमिले हमा आफ्नो बच्चहरूको प्रकार स्नेह र ममता दियो हो। यस हिन्दू भूमिमा सुखपूर्वक म ठूलो भयो हूँ। यो भूमि महा मंगलमय र पुण्यभूमि हो। यस भूमिको रक्षाका लागि म यो नश्वर शरीर मातृभूमिलाई अर्पण गर्दै यस भूमिलाई बार-बार प्रणाम गरता हूँ।

हे सर्व शक्तिमान परमेश्वर, यस हिन्दू राष्ट्रका घटकका रूपमा म तुमको सादर प्रणाम गरता हूँ। तपाईँका नैं कार्यका लागि हामी कटिबद्ध हुौं हो। हमा यस कार्यलाई पूरा गर्न गरे आशीर्वाद दे। हमा यस्तो अजेय शक्ति दिनुहोस् कि सारे विश्वमा हमे कुनै न जीत सकहरु र यस्तो नम्रता दिउन् कि पूरा विश्व हाम्रो विनयशीलताका सामने नतमस्तक हो। यो बाटो काटहरूबाट भरा छ, यस कार्यलाई हमने स्वयँ स्वीकार गरेकोछ र यसलाई सुगम गर्न काँटहरु रहित रहन्छन्।

यस्तो उच्च आध्यात्मिक सुख र यस्तो महान ऐहिक समृद्धिलाई प्राप्त गर्ने एकमात्र श्रेष्ट साधन उग्र वीरव्रतको भावना हाम्रो भित्र सदेव जलती रहे। तीव्र र अखण्ड ध्येय निष्ठाको भावना हाम्रो अंतःकरणमा जलती रहे। तपाईँको असीम कृपाबाट हाम्रो यो विजयशालिनी संघठित कार्यशक्ति हाम्रो धर्मको सरंक्षण गर्न यस राष्ट्रलाई परम वैभवमा ले जानेमा समर्थ हो।

भारत माताको जय।

नेपाली काव्यानुवाद [९]


हे परम वत्सला मातृभूमि! तुझको प्रणाम शत कोटि बार।
हे महा मङ्गला पुण्यभूमि ! तुझमा न्योछावर तन हजार।।

हे हिन्दुभूमि भारत! तूने, सब सुख दे मुझको ठूलो गरे;
तेरा ऋण इतना छ कि चुका, सकता न जन्मले एउटा बार।
हे सर्व शक्तिमय परमेश्वर! हामी हिन्दूराष्ट्रका सबै घटक,
तुझको सादर श्रद्धा समेत, गर्न रहे कोटिशः नमस्कार।।

तेरा नैं छ यो कार्य हामी सबै, जस निमित्त कटिबद्ध भए;
वह पूर्ण हो सके यस्तो दे, हामी सबको शुभ आशीर्वाद।
सम्पूर्ण विश्वका लागि जस े, जीतना न सम्भव हो पाये;
यस्तो अजेय दे शक्ति कि जस से, हामी समर्थ होउन् सब प्रकार।।

दे यस्तो उत्तम शील कि जस के, सम्मुख हो यो जग विनम्र;
दे ज्ञान जो कि गर्न सके सुगम, स्वीकृत कन्टक पथ दुर्निवार।
कल्याण र अभ्युदय का, एउटा नैं उग्र साधन छ जो;
वह मेरे यस अन्तरमा हो, स्फुरित वीरव्रत एउटा बार।।

जो कहिले न होौं क्षीण निरन्तर, र तीव्रतर हो यस्तो;
सम्पूर्ण ह्र्दयमा जगे ध्येय, निष्ठा स्वराष्ट्रबाट बढे प्यार।
निज राष्ट्र-धर्म रक्षार्थ निरन्तर, बढे संगठित कार्य-शक्ति;
यो राष्ट्र परम वैभव पाये, यस्तो उपजे मनमा विचार।।

सहयोगी सँस्थाहरु

रा. स्व. संघ साहित्यका प्रकाशक

निम्नलिखित प्रकाशन संघको योजना द्वारा संचालित छैन, निजी छन्। यी प्रकाशनहरूले पनि उच्च कोटिको संघ साहित्य ठूलो संख्यामा प्रकाशित गरेकोछ।

१. सुरुचि प्रकाशन
देशबन्धु गुप्ता मार्ग
झण्डेवाला, नयाँ दिल्ली-५५

२. लोकहित प्रकाशन संस्कृति भवन ; राजेन्द्र नगर, लखनऊ-४

३. राष्ट्रोत्थान साहित्य केशव शिल्प ; केम्पगौडा नगर, बंगलौर-१९

४. भारतीय विचार साधना

(क) डा. हेडगेवार भवन महाल, नागपुर-४४०००२

(ख) मोती बाग ; ३०९, शनिवार पेठ, पुणे-४११०३०

(ग) मंगलदास बाडी, डा. भडकम्कर मार्ग नाज सिनेमा परिसर, मुम्बई-४०००४

५. ज्ञान गंगा प्रकाशन
भारती भवन, बी-१५, न्यू कालोनी, जयपुर-३०२००१

६. अर्चना प्रकाशन
एच. आई. जी. -१८, शिवाजी नगर, भोपाल-४६२०१६

७. साधना पुस्तक प्रकाशन
राम निवास ; बलिया काका मार्ग,
जूनाढोर बाजारका सामने, कांकरिया, अमदाबाद -३८००२८

८. सातवलिएर स्वाध्याय
पो - किलापारडी
मण्डल जिल्ला-वलसाड, गुजरात-३९६१२५

९. साहित्य निकेतन
३-४/८५२, बरकतपुरा, छदराबाद-५०००२७

१०. स्वस्तिश्री प्रकाशन
४४/९, नवसहयाद्री सोसाइटी
नवसहयाद्री पोस्टास मोर पुणे-४११०५२

११. जागृति प्रकाशन
एफ. १०९, सेक्टर-२७
नोएडा (गौतम बुद्ध नगर) उ. प्र. २०१३०१

१२. सूर्य भारती प्रकाशन
२५९६, नयाँ सडक, दिल्ली-११०००६

सन्दर्भ

  1. Andersen & Damle 1987, p. 111.
  2. Priti Gandhi (१५ मे २०१४), "Rashtriya Swayamsewak Sangh: How the world's largest NGO has changed the face of Indian democracy", DNA India, अन्तिम पहुँच २०१४-१२-०१ 
  3. "Hindus to the fore", मूलबाट १६ फ़रवरी २०१७=live-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २४ अक्तूबर २०१६ 
  4. "Glorious 87: Rashtriya Swayamsevak Sangh turns 87 on today on Vijayadashami", Samvada, २४ अक्टोबर २०१२, अन्तिम पहुँच २०१४-१२-०१ 
  5. "Highest growth ever: RSS adds 5,000 new shakhas in last 12 months", द इंडियन एक्सप्रेस, २०१६-०३-१६, मूलबाट २४ अगस्त २०१६ =live-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २०१६-०८-३० 
  6. http://articles। timesofindia। indiatimes। com/2007-01-03/india/27884065_1_jagannath-temple-upper-caste-dalits
  7. K S Bharati, Encyclopedia of Eminent Thinkers, Volume 7, 1998
  8. http://www। hindu। com/2001/02/18/stories/13180012। htm
  9. 'क्रांत' अर्चना १९९२ किंवा प्रकाशन नोएडा २०१३०१ पृष्ठ १७

यो पनि हेर्नुहोस्

बाहरी लिङ्कहरू

ढाँचा:सङ्घ परिवार