सामग्रीमा जानुहोस्

बजरङ्ग दल

विकिपिडिया, एक स्वतन्त्र विश्वकोशबाट
बजरङ्ग दल
चित्र:Bajrang Dal logo.jpg
Logo of Bajrang Dal
गठन८ अक्टोबर १९८४ (४१ वर्ष पहिले) (१९८४-१०-08) (उत्तर प्रदेश)
लक्ष्यविश्व हिन्दु परिषद्को युवा दस्ता
प्रधान कार्यालयनयाँ दिल्ली, भारत
सेवा
भारत
आधिकारिक भाषा
हिन्दी
Head
नीरज डोनेरिया
मूल सङ्गठनहरू
विश्व हिन्दु परिषद्
वेबसाइटvhp.org/bajrang_dal/

बजरङ्ग दल एक हिन्दु राष्ट्रवादी [२१] सङ्गठन हो जसले विश्व हिन्दु परिषद (विहिप) को युवा शाखा बनाउँछ। यस सङ्गठनको विचारधारा हिन्दुत्वमा आधारित छ।[२२][२३] यो १ अक्टोबर १९८४ मा उत्तर प्रदेशमा स्थापना भएको थियो, र सन् २०१० को दसकमा भारतभर फैलियो, [२४] यद्यपि यसको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण आधार देशको उत्तरी र मध्य भागहरू नै रहेको छ।

यो समूहले राष्ट्रिय स्वयंसेवक सङ्घको शाखा (शाखाहरू) जस्तै करिब २,५०० अखाडाहरू सञ्चालन गर्दछ। "बजरङ्ग" नाम हिन्दु देवता हनुमानको सन्दर्भ हो। बजरङ्ग दलको नारा सेवा, सुरक्षा, संस्कार वा सेवा, सुरक्षा र संस्कृति हो। मथुराको कृष्णजन्मभूमि मन्दिरको स्थलमा राममन्दिर निर्माण गर्नु र वाराणसीको काशी विश्वनाथ मन्दिरको विस्तार गर्नु पनि दलको मुख्य उद्देश्य हो, जुन अहिले विवादित पूजास्थल छन्। बजरङ्ग दलले मुस्लिम जनसाङ्ख्यिकीय वृद्धि, [२५] षडयन्त्रपूर्ण र डर धमकीद्वारा गराइने धर्म परिवर्तन, [२६] गाई हत्या, र हिन्दु संस्कृति माथिको प्रहारको विरोध गर्दछ।[२७]

विचारधारा र एजेन्डा

[सम्पादन गर्नुहोस्]
Bajrang Dal members protesting at St. Aloysius College, Mangaluru
बजरङ्ग दलका सदस्यहरू मङ्गलुरुको सेन्ट एलोसियस कलेजमा प्रदर्शन गर्दै

बजरङ्ग दल हिन्दूवादी सङ्गठन हो।[२८][२९][३०] विश्व हिन्दु परिषद् (विहिप) सँगसँगै, सङ्गठनले भारतमा इस्लामिक आतंकवादको बिरुद्ध बोलेको छ र घोषणा गरेको छ कि उनीहरूले देशभरि सचेतना अभियानहरू सञ्चालन गर्ने छन्। उनीहरूले भनेका छन् कि इस्लामिक आतंकवादीहरू भारतमा सर्वसाधारण जनतामा लुकेका छन् र उनीहरूलाई पर्दाफास गर्ने उद्देश्य छन्।[३१] संयोजक प्रकाश शर्माले जोड दिए कि उनीहरूले कुनै विशेष समुदायलाई लक्षित गर्दैनन्, तर भारतका जनतालाई, विशेष गरी युवाहरूलाई आतंकवादको खतराबाट "जागृत" गर्न खोजिरहेका थिए। आतंकवादी समूह लश्कर-ए-तोयबा।[३२][३३] बजरङ्ग दलले गौ हत्या विरुद्ध विहिप को अडान साझा गरेको छ र यसलाई प्रतिबन्धको प्रस्तावलाई समर्थन गरेको छ।[३४] गुजरात शाखा सौन्दर्य प्रतियोगिता विरोधी आन्दोलनको अग्रभागमा छ। यसको उद्देश्य मुस्लिमद्वारा गरिने हिन्दु महिलाको शोषण, धर्म परिवर्तन गर्नका लागि गरिने षड्यन्त्र रोक्नु हो।

सामाजिक मिडिया उपस्थिति

[सम्पादन गर्नुहोस्]

बजरङ्ग दल सामाजिक सञ्जालमा सक्रिय छ। फेसबुकको सुरक्षा टोलीले यसलाई दक्षिणपन्थी सङ्गठन सनातन संस्था र श्री राम सेनासँग ट्याग गरेको छ। सामाजिक सञ्जालमा आफ्नो उपस्थिती र नागरिक को सहज पहुँच स्थापित गरि धार्मिक बिचारका कारण हिन्दूहरूले शोषण सहनु नपरोस् , त्यसका लागि आफ्नो सहभागिता सुनिश्चित गरेको छ।

विवाद र आलोचना

[सम्पादन गर्नुहोस्]

बाबरी मस्जिद ध्वस्त भएपछि राव सरकारले सन् १९९२ मा बजरङ्ग दलमाथि प्रतिबन्ध लगाएको थियो तर एक वर्षपछि उक्त प्रतिबन्ध हटाइएको थियो।[२४]


विहिप नेता, प्रविण तोगडिया, अप्रिल २००३ मा अजमेरमा बजरङ्ग दलका कार्यकर्ताहरूलाई प्रतिबन्ध र निषेधाज्ञाको अवहेलना गर्दै त्रिशूल बाँडेपछि गिरफ्तार गरिएको थियो। उनले भारतको राजस्थान राज्यमा आगामी विधानसभा चुनाव त्रिशूलको मुद्दामा लड्ने दाबी गर्दै सत्तारुढ भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस पार्टीलाई चुनावी लाभका लागि मुस्लिमहरूलाई "थप" गरेकोमा आक्रमण गरे। उनले घटनाका कारण भएको प्रचारप्रसारप्रति सन्तुष्टि व्यक्त गरे।


‘सामाजिक प्रहरी’ बनेर कयौँपटक बजरङ्ग दलका कार्यकर्ताले भ्यालेन्टाइन डेमा अविवाहित जोडीलाई दुव्र्यवहार गर्दै उनीहरूको इच्छाविपरीत सिन्दूर लगाउन वा राखी बाँध्न बाध्य पारेका छन्। कार्यकर्ताहरूले प्रायः हिंसा, उपहार पसल र रेस्टुरेन्टहरूमा आक्रमण गर्ने र भ्यालेन्टाइन डेमा जोडीहरूलाई धम्की दिने गरेका छन्।[३५][३६][३७]

सेप्टेम्बर २००८ मा, हिन्दु देवताहरूको अपमान र न्यूलाइफ मिसनरीहरूले गरेको धर्म परिवर्तनको विरोधमा बजरङ्ग दलले न्यूलाइफ क्रिश्चियन चर्चहरू र प्रार्थना हलहरू विरुद्ध कर्नाटकमा आक्रमणहरूको नयाँ लहर निर्देशित गरेको थियो। पछि भारतको सङ्घीय सरकारले राज्य सरकारको कडा आलोचना गरेपछि संयोजक महेन्द्रकुमारले आक्रमणमा आफूहरू जिम्मेवार नभएको सार्वजनिक घोषणा गरेपछि पनि पक्राउ परेका थिए। थप रुपमा, अल्पसङ्ख्यकहरूको लागि राष्ट्रिय आयोगले पनि भाजपा शासित राज्य कर्नाटक र ओडिशामा धार्मिक हिंसाको लागि उनीहरूलाई दोषी ठहराएको छ।[३८] तर, केही प्रहरी रिपोर्टहरूले बजरङ्ग दल आफैँ संलग्न नभएको र विप्लव समूहले आक्रमण गरेको दाबी गरेको छ।

२ नोभेम्बर २०१४ मा, नैतिक प्रहरीको बिरुद्ध किस अफ लभको विरोधको क्रममा, बजरङ्ग दल, शिव सेना, विश्व हिन्दु परिषद् र अन्य धेरै दक्षिणपन्थी समूहका सदस्यहरूले विरोध गरेका थिए र प्रदर्शनकारीहरूलाई आक्रमण गरे र सडकमा चुम्बन गर्ने प्रदर्शनकारीहरूलाई हटाउने धम्की दिए। यी विपक्षी समूहहरूले सार्वजनिक रुपमा स्नेहको प्रदर्शन भारतीय संस्कृति र भूमिको कानून (भारतीय दण्ड संहिताको धारा २९४ अन्तर्गत) दुवै विरुद्ध भएको दाबी गरे।

२०१५ देखि, बजरङ्ग दल र विश्व हिन्दु परिषद्ले गाईको सुरक्षालाई बढावा दिएको र त्यसमा संलग्न भएको आरोप लगाइएको छ, मानव अधिकार समूहहरूले यस्ता कार्यहरूलाई प्रवर्द्धन र समर्थन गरेकोमा धेरै राज्य सरकारहरूको आलोचना गरेका छन्, आँखा चिम्लेर पनि। प्रहरी अधिकारीहरूलाई गौ संरक्षण समूहका सदस्यहरूले यस्ता घटनाहरूमा हस्तक्षेप गर्न वा गोरक्षकहरूलाई पक्राउ गर्न धम्की दिएका छन्।

उत्तर प्रदेशमा लभ जिहादलाई रोक्नको लागि गैरकानूनी धर्म परिवर्तन अध्यादेश, २०२० लागु भएपभएपछी पर्यावेक्षकको रुपमा काम गरिरहेको बजरङ्ग दल, षडयन्त्रपूर्ण हुने अन्तर-धार्मिक विवाह रोक्नको लागि निन्दा गरिएको छ।

२०२२ मा, भ्यालेन्टाइन डेको अवसरमा, बजरङ्ग दलका धेरै सदस्यहरूले हैदराबाद र आगरामा विरोध प्रदर्शन गरे। वेलेंटाइन डेको नाममा हुने गैरसामाजिक क्रियाकलापको विरोध गरेकोले निन्दा गरिएको छ।

२०२२ को शुरुवातमा, भारतमा दक्षिणपन्थी हिन्दुत्व समूहका सदस्यहरूले भारतमा हलाल खानाको बिक्रीको विरोध गरेका छन्। बजरङ्ग दल, विश्व हिन्दु परिषद् र अन्य हिन्दुत्व समूहहरूले कर्नाटकमा घर-घर अभियान चलाइरहेका थिए, मानिसहरूलाई हलाल मासु नकिन आग्रह गर्दै।


१४ फेब्रुअरी २०२३ मा, बजरङ्ग दलका कार्यकर्ताहरूलाई भ्यालेन्टाइन डे मनाउन विरुद्ध राष्ट्रभरका जोडीहरूलाई धम्की दिएको, उनीहरूलाई शारीरिक रुपमा आक्रमण गरेको आरोप र आलोचना गरिएको थियो।[३९] फरीदाबादका केही स्थानीय नागरिकहरूले कथित रुपमा केही बजरङ्ग दलका कार्यकर्ताहरूलाई पार्कमा बसिरहेका एक जोडीलाई आक्रमण गरेको आरोपमा कुटपिट गरेका छन्, पुलिस अनुसन्धानलाई प्रेरित गरेको छ।[४०]

१६ फेब्रुअरी २०२३ मा राजस्थानको भरतपुर जिल्लाको घाटमीका गाउँका २ मुस्लिम पुरुषहरूलाई छिमेकी राज्य हरियाणाका बजरङ्ग दलका सदस्यहरूले गाई चोरी गरेको कारणकुटपिट गरेका थिए। यस घटनालाई एनजीओ र बिपक्षी दलका नेताहरूले तथा मुस्लिम संस्थाहरूले हत्याको गरिएको रुपमा प्रचार गरेका थिए।

प्रतिबन्धको माग

[सम्पादन गर्नुहोस्]

सेप्टेम्बर २००८ मा, भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस (INC) ले बजरङ्ग दल र विश्व हिन्दु परिषद् (विहिप) लाई प्रतिबन्ध लगाउन माग गर्‍यो तथापी INC ले आफ्नो वोट बैंकलाइ खुश पार्नका लागि यो मांग गरेको थियो। प्रायः मुस्लिम आतंकवादीहरु र कट्टर मुस्लिमहरूले मुस्लिमहरूको लक्ष्य "गजवा ए हिन्द" को रुकावटको रुपमा हेर्छन्।

५ अक्टोबर २००८ मा, भारतीय प्रधानमन्त्रीले ओडिशा र कर्नाटकमा क्रिश्चियन र ईसाई संस्थाहरूमा निरन्तर हमलाहरूका लागि बजरङ्ग दल र विहिप माथि सम्भावित प्रतिबन्धबारे छलफल गर्न विशेष मन्त्रिपरिषद्् बैठक बोलाए।[४१]

बजरङ्ग दल र ओडिशाका अध्यक्ष प्रतापचन्द्र सारंगीमाथि ग्राहम स्टेन्स हत्या प्रकरणमा संलग्नता रहेको आरोप लागेको छ। यद्यपि, आरोपहरूको लागि कुनै प्रमाण स्थापित भएको छैन।[४२]

अध्यक्षहरूको सूची

[सम्पादन गर्नुहोस्]
S. नं. नाम अवधि
१. विनय कटियार
२. जयभान सिंह पवैया
३. सुरेश जैन
४. प्रकाश शर्मा
५. सुवास चौहान
६. राजेश पाण्डे

सन्दर्भ सामग्रीहरू

[सम्पादन गर्नुहोस्]
  1. ↑ Eko, Lyombe (अप्रिल २९, २०१६), "Regulation of Sex-Themed Visual Imagery in India", The Regulation of Sex-Themed Visual Imagery: From Clay Tablets to Tablet Computers (अङ्ग्रेजीमा), Palgrave Macmillan, पृ: 77–86, आइएसबिएन 978-1-137-55098-9, डिओआई:10.1057/9781137550989_6, अन्तिम पहुँच १७ फेब्रुअरी २०२१ – ResearchGateद्वारा, "The Bajrang Dal (the Brigade of Hanuman, the Hindu monkey god) is a militant, Hindu nationalist organization in India. It is famous for its cow protection activities (i.e., saving cows, which are considered sacred in Hinduism, from slaughter)."
  2. ↑ Valiani, Arafaat A. (नोभेम्बर ११, २०११), Militant publics in India: Physical culture and violence in the making of a modern polity, New York, NY: Palgrave Macmillan, पृ: १८०, आइएसबिएन 978-0-230-37063-0, अन्तिम पहुँच १७ फेब्रुअरी २०२१ – Google Booksद्वारा, "In 2002, almost 2,000 Muslims were killed in carefully planned attacks by the VHP and the Bajrang Dal. The state was governed by the BJP in 2002, and some BJP representatives brazenly justified and abetted the violence."
  3. ↑ Parashar, Swati (मार्च ५, २०१४), Women and Militant Wars: The politics of injury (अङ्ग्रेजीमा), Routledge, पृ: २७, आइएसबिएन 978-1-134-11606-5, अन्तिम पहुँच १३ फेब्रुअरी २०२१ – Google Booksद्वारा, "The Sangh Parivar (literally known as the Sangh family) includes groups such as the Rashtriye Swayamsewak Sangh, the Bajrang Dal, Shiv Sena and the Vishwa Hindu Parishad. They articulate a militant Hindu nationalist politics, opposing the Muslim 'other'."
  4. ↑ Alter, Joseph S. (१९९४), "Somatic Nationalism: Indian Wrestling and Militant Hinduism", Modern Asian Studies 28 (3): 557–588, आइएसएसएन 0026-749X, जेएसटिओआर 313044, डिओआई:10.1017/S0026749X00011860, अन्तिम पहुँच १३ फेब्रुअरी २०२१ – JSTORद्वारा, "It would be anathema for the leaders of such militant groups as the RSS, Shiva Sena, and Bajrang Dal, to let a Muslim 'voice' speak to the issue of what is lacking among Hindus, much less turn—even nominally—to an Islamic model of civility to define the terms of Hindu self development."
  5. ↑ Anand, Dibyesh (मे २००७), "Anxious Sexualities: Masculinity, Nationalism and Violence", British Journal of Politics and International Relations 9 (2): 257–269, डिओआई:10.1111/j.1467-856x.2007.00282.x, अन्तिम पहुँच १३ फेब्रुअरी २०२१ – Academia.eduद्वारा, "Amrish Ji, a leader of a militant organisation Bajrang Dal, in a public speech accused Muslims of treating 'Bharat Mata' ('Mother India') as a 'dayan' ('witch') (Amrish Ji 2005)."
  6. ↑ Jerryson, Michael (जुलाई १५, २०२०), Religious Violence Today: Faith and Conflict in the Modern World (अङ्ग्रेजीमा), ABC-CLIO, पृ: २७५, आइएसबिएन 978-1-4408-5991-5, अन्तिम पहुँच १३ फेब्रुअरी २०२१ – Google Booksद्वारा, "The magazine Tehelka carried out a six-month undercover investigation in 2007 that resulted in video evidence that the riots were organized and supported by Gujarat police and Chief Minister Modi. The video also implicated several members of the Bajrang Dal (a militant Hindu nationalist group) and the BJP (one of India's main political parties)."
  7. ↑ Jaffrelot, Christophe (२०१०), Religion, Caste, and Politics in India (अङ्ग्रेजीमा), Primus Books, आइएसबिएन 9789380607047, अन्तिम पहुँच १७ फेब्रुअरी २०२१ – Google Booksद्वारा, "In May–June, the VHP provided itself with an organization, which assembled young Hindu militants, the Bajrang Dal. Its founder, Vinay Katiyar, had until then been a pracharak of the RSS. However, the Bajrang Dal proved to be less disciplined than the RSS and its violent utterances as well as actions were to precipitate many communal riots."
  8. ↑ Joshy, P. M.; Seethi, K. M. (१५ सेप्टेम्बर २०१५), State and Civil Society under Siege: Hindutva, Security and Militarism in India (अङ्ग्रेजीमा), SAGE, पृ: ११९, आइएसबिएन 9789351503835, अन्तिम पहुँच १७ फेब्रुअरी २०२१ – Google Booksद्वारा, "Perhaps the most recent and controversial one emerged in the Sangh family is Bajrang Dal. The VHP was instrumental in the creation of the Bajrang Dal, which is a militant organisation based on the ideology of Hindutva."
  9. ↑ Ludden, David (१९९६-०४-०१), Contesting the Nation: Religion, Community, and the Politics of Democracy in India (अङ्ग्रेजीमा), University of Pennsylvania Press, पृ: ४७, आइएसबिएन 0812215850, अन्तिम पहुँच १७ फेब्रुअरी २०२१ – Google Booksद्वारा, "Conspicuous in all coverage of the Rath Yatra were young men holding primitive weapons like bows and tridents. Here it was the young militants of the youth wing of the VHP, the Bajrang Dal, who challenged the BJP elders."
  10. ↑ Katju, Manjari (२००३), Vishva Hindu Parishad and Indian Politics, Orient Blackswan, पृ: ५२, आइएसबिएन 978-81-250-2476-7, अन्तिम पहुँच १७ फेब्रुअरी २०२१ – Google Booksद्वारा, "The local-level activism involving the Bajrang Dal took different forms, ranging from a visible presence and participation in public rituals like Durga pooja and Dussehera, to socio-religious policing. Its aggressive participation in the Ayodhya dispute as a subsidiary of the VHP brought it forward as a militant organisation."
  11. ↑ Wilkinson, Steven (२००५), Religious Politics and Communal Violence, Oxford University Press, पृ: ३१०, आइएसबिएन 978-0-19-567237-4, अन्तिम पहुँच १७ फेब्रुअरी २०२१ – Google Booksद्वारा, "In the summer of 1984, Vinay Katiya, an RSS pracharak, formed the Bajrang Dal in Uttar Pradesh as a militant youth wing of the VHP, with the intention of recruiting young underemployed men from the lower castes for militant and daring action in conjunction with the ensuing battle for the Hindu nation that the VHP envisaged."
  12. ↑ Hardgrave, Robert L. Jr. (२००५), "Hindu Nationalism and the BJP: Transforming Religion and Politics in India", in Dossani, Rafiq; Rowen, Henry S., Prospects for Peace in South Asia, Stanford University Press, पृ: २०२, आइएसबिएन 978-0-8047-5085-1, अन्तिम पहुँच १७ फेब्रुअरी २०२१ – Google Booksद्वारा, "Construction of the Ram temple at Ayodhya might remain the focus of the VHP, but the destruction of the mosque and the violence that followed alarmed many among the BJP's middle-class supporters. Fearing both alienation of major segments in its base of support and domination by the increasingly militant VHP and Bajrang Dal, the BJP once again shifted emphasis in its strategies of pragmatism and mobilization."
  13. ↑ Buss, Terry F.; Redburn, F. Stevens; Guo, Kristina (२००६), Modernizing Democracy: Innovations in Citizen Participation, M. E. Sharpe, पृ: २९६, आइएसबिएन 978-0-7656-2180-1, अन्तिम पहुँच १७ फेब्रुअरी २०२१ – Google Booksद्वारा, "Bajrang Dal. Militant youth organization associated with the Rashtriya Swayamsevak Sangh."
  14. ↑ Lubin, Timothy; Davis, Donald R. Jr.; Krishnan, Jayanth K. (२१ अक्टोबर २०१०), Hinduism and Law: An Introduction, Cambridge University Press, पृ: २३६, आइएसबिएन 978-1-139-49358-1 – Google Booksद्वारा, "The Bajrang Dal is the militant youth wing of the VHP and was formed in 1984."
  15. ↑ Bauman, Chad M. (२ फेब्रुअरी २०१५), Pentecostals, Proselytization, and Anti-Christian Violence in Contemporary India, Oxford University Press, पृ: १५, आइएसबिएन 978-0-19-026631-8, अन्तिम पहुँच १७ फेब्रुअरी २०२१ – Google Booksद्वारा, "The most important of these, in terms of conflict between Hindus and Christians, are the Akhil Bharatiya Vanvasi Kalyan Ashram, or ABVKA ("All-India Forest-Dweller's Welfare Center," founded in 1952), the Vishwa Hindu Parishad, or VHP ("World Hindu Council," founded in 1964), the VHP's militant youth wing, the Bajrang Dal, or ("Bajrang Party," founded in 1984), and the political party that became, in 1980, the Bharatiya Janata Party, or BJP ("Indian People's Party")."
  16. ↑ Basu, Amrita (३० जुन २०१५), Violent Conjunctures in Democratic India, Cambridge University Press, पृ: १६४, आइएसबिएन 978-1-107-08963-1, अन्तिम पहुँच १७ फेब्रुअरी २०२१ – Google Booksद्वारा, "There was an unprecedented convergence of forces that heightened Hindu nationalist militancy and violence: an active RSS presence within civil society; high levels of coordination between the RSS, VHP, BJP, and militant Bajrang Dal; a cohesive political party; a BJP state government with ties to the bureaucracy and law enforcement agencies; and an NDA government at the center."
  17. ↑ Mankekar, Purnima (१९९९), Screening Culture, Viewing Politics: An Ethnography of Television, Womanhood, and Nation in Postcolonial India, Duke University Press, पृ: १७९, आइएसबिएन 0-8223-2390-7, अन्तिम पहुँच १७ फेब्रुअरी २०२१ – Google Booksद्वारा, "Militant organizations such as the Bajrang Dal, with its loyal following among the lumpen proletariat, further widened the class base of right-wing organizations such as the Bharatiya Janata Party, traditionally a stronghold of the urban petite bourgeoisie."
  18. ↑ Kochanek, Stanley A.; Hardgrave, Robert L. (३० जनवरी २००७), India: Government and Politics in a Developing Nation, Cengage Learning, पृ: २०६, आइएसबिएन 978-0-495-00749-4, "Distinct from both the RSS and the VHP, the militant Bajrang Dal has been closely associated with the VHP in the movement to "liberate" Hindu holy shrines at Ayodhya and other sites where mosques now stand. The Dal is one of many senas, the armed gangs that have been described as the face of Hindu fascism."
  19. ↑ "India", Human Rights Watch World Report, 2003, Human Rights Watch, २००३, पृ: २३७, आइएसबिएन 978-1-56432-285-2, अन्तिम पहुँच १७ फेब्रुअरी २०२१, "The groups most directly responsible for this violence against Muslims included the VHP, the Bajrang Dal (the militant youth wing of the VHP), and the Rashtriya Swayamsevak Sangh (National Volunteer Corps, RSS), collectively forming the sangh parivar (or "family" of Hindu nationalist groups)."
  20. ↑ "Inside a far-right Hindu 'self defence' training camp", BBC News, १ जुन २०१६, अन्तिम पहुँच १५ डिसेम्बर २०२०, "They are conducted by the Bajrang Dal, a militant Hindu organisation that traces its origins from the days of the infamous Babri Mosque demolition movement in the temple town of Ayodhya."
  21. ↑ [१][२][३][४][५][६][७][८][९][१०][११][१२][१३][१४][१५][१६][१७][१८][१९][२०]
  22. ↑ Anand, Dibyesh (२००७), "Anxious sexualities: Masculinity, nationalism and violence", The British Journal of Politics & International Relations 9 (2): 257–269, डिओआई:10.1111/j.1467-856x.2007.00282.x।
  23. ↑ Deshpande, Rajeev (३० सेप्टेम्बर २००८), "Bajrang Dal: The militant face of the saffron family?", The Times of India, मूलबाट २१ अक्टोबर २०१२-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २००८-०९-३०। अभिलेखिकरण २०१२-१०-२१ वेब्याक मेसिन
  24. 1 2 "Dal v state", ३ सेप्टेम्बर २०१५।
  25. ↑ Hindu Nationalism in India and the Politics of Fear, २६ अक्टोबर २०११।
  26. ↑ Fernandes, Leela (अप्रिल २०११), "Unsettled Territories: State, Civil Society, and the Politics of Religious Conversion in India", Politics and Religion (Cambridge University Press) 4 (1): 108–135, डिओआई:10.1017/S1755048310000490, अन्तिम पहुँच १६ फेब्रुअरी २०२१ – Academia.eduद्वारा।
  27. ↑ Vigilantism against Migrants and Minorities, १८ अक्टोबर २०१९, अन्तिम पहुँच १६ फेब्रुअरी २०२१।
  28. ↑ ""Will Be Beaten": Right-Wing Group's Christmas Threat For Hindus In Assam", NDTV.com, ५ डिसेम्बर २०२०, अन्तिम पहुँच ५ जनवरी २०२१।
  29. ↑ Scroll Staff (१४ डिसेम्बर २०२१), "Facebook did not ban Bajrang Dal due to concern for employees' safety, business prospects: Report", Scroll.in, अन्तिम पहुँच ५ जनवरी २०२१।
  30. ↑ "Why Facebook is on the fence about banning Bajrang Dal", Deccan Herald (अङ्ग्रेजीमा), १४ डिसेम्बर २०२०, अन्तिम पहुँच ५ जनवरी २०२१।
  31. ↑ Terror:VHP plans awareness jatha,Deccan Herald
  32. ↑ Bajrang Dal launches campaign,The Tribune
  33. ↑ "Three get death for Akshardham attack", The Times of India, २ जुन २००६, मूलबाट २१ अक्टोबर २०१२-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २००८-०८-०४। अभिलेखिकरण २०१२-१०-२१ वेब्याक मेसिन
  34. ↑ Cow slaughter: Bajrang Dal dubs Forum’s stand anti-Hindu,Deccan Herald
  35. ↑ Gupta, Suchandana (१५ फेब्रुअरी २००८), "On V-Day, Bajrang Dal men force couple to get 'married'", The Times of India, मूलबाट २१ अक्टोबर २०१२-मा सङ्ग्रहित। अभिलेखिकरण २०१२-१०-२१ वेब्याक मेसिन
  36. ↑ "Sena, Bajrang Dal act spoilers on Valentine's Day", Rediff.com, ३१ डिसेम्बर २००४, अन्तिम पहुँच २०१२-११-२६।
  37. ↑ "Bajrang Dal protests against Valentine's Day", The Hindu (Chennai, India), १५ फेब्रुअरी २००८, मूलबाट २० फेब्रुअरी २००८-मा सङ्ग्रहित।
  38. ↑ Christians: The Sangh Parivar's new target The Economic Times – 20 September 2008
  39. ↑ "Bajrang Dal opposes Valentines Day Festivities in Karnataka"।
  40. ↑ "Faridabad locals thrash Bajrang Dal activists after they harass married couple on Valentine's Day, videos viral"।
  41. ↑ Cabinet to discuss Bajrang, VHP ban The Telegraph
  42. ↑ "Bajrang Dal Minister Fights Staines Controversy", The Telegraph, अन्तिम पहुँच २०१९-०८-१५।
"https://ne.wikipedia.org/w/index.php?title=बजरङ्ग_दल&oldid=1368012" बाट अनुप्रेषित