विराट

विराट
रवि वर्मा प्रेसद्वारा सन् १९२० मा निर्मित राजा विराटको दरबारको एक चित्र
जानकारी
पेशा	मत्स्यका राजा
परिवार	शतानीक, मदिराश्व लगायत १० दाजुभाइ
जीवनसाथी	सुदेष्णा (मुख्य रानी)
बच्चा	शंख, उत्तर (छोराहरू) र उत्तरा (छोरी)

विराट मत्स्य देशका राजा थिए। उनी भारतीय महाकाव्य महाभारतका एक प्रमुख पात्र र यस महाकाव्यको चौथो पुस्तक विराट पर्वका मुख्य पात्र हुन्। यस पर्वमा पाण्डवहरूले आफ्नो एक वर्षको अज्ञातवास (भेष बदलेर बस्ने समय) उनकै राज्यमा बिताएको कथा उल्लेख छ।

राजा विराटले अन्जानमै पाण्डवहरूलाई आफ्नो दरबारमा शरण दिएका थिए, जहाँ प्रत्येक पाण्डवले भेष बदलेर विभिन्न भूमिका निर्वाह गरेका थिए। विराटको विवाह रानी सुदेष्णासँग भएको थियो। उनी राजकुमार उत्तर र राजकुमारी उत्तराका पिता थिए। पछि राजकुमारी उत्तराको विवाह अर्जुनका पुत्र अभिमन्युसँग भएको थियो।

जीवनी

परिवार र प्रारम्भिक जीवन

विराट मत्स्य देशको शाही परिवारमा जन्मिएका थिए र उनलाई आकाशीय मरुत्हरूको अंशबाट जन्मिएको मानिन्छ। उनले केकय देशका राजा सुतकी छोरी सुदेष्णासँग विवाह गरेका थिए। सुदेष्णाबाट विराटका दुई छोराहरू, शङ्ख र उत्तर, तथा एक छोरी उत्तरा जन्मिएका थिए। सुदेष्णाका भाइ कीचक, मत्स्य सेनाका प्रधानसेनापति बनेका थिए। विराटका १० दाजुभाइहरू थिए, जसमा प्रमुख—शतानीक (सूर्यदत्त पनि भनिने), जो कीचकभन्दा अघि विराटको सेनाको कमान्ड गर्दथे, र मदिराक्ष (विशालाक्ष पनि भनिने) थिए। महाभारतको दक्षिणी संस्करणले विराटको पारिवारिक जीवनबारे थप विवरण दिन्छ, जस अनुसार उनको पहिलो पत्नी कोसलकी राजकुमारी सुरथा थिइन्, जसबाट श्वेत नामक छोरा जन्मिएका थिए। यस संस्करणका अनुसार सुरथाको मृत्युपछि विराटले सुदेष्णासँग विवाह गरेका थिए। महाकाव्यका अनुवादकहरूले विराटको दरबारको अन्तःपुरमा धेरै महिलाहरू रहेको वर्णन गरिएको आधारमा उनका अन्य पत्नीहरू पनि हुन सक्ने सम्भावना व्यक्त गरेका छन्।

महाकाव्यमा विराटको पहिलो उपस्थिति आदि पर्वमा द्रौपदीको स्वयम्वरको समयमा हुन्छ। पछि, युधिष्ठिरको राजसूय यज्ञअघि सहदेवको दिग्विजय अभियानको क्रममा विराटले सहदेवसँग युद्ध गर्छन् तर पराजित हुन्छन्। यति हुँदाहुँदै पनि विराट पाण्डवहरूप्रति वफादार रहन्छन् र युधिष्ठिरको राजसूय यज्ञमा सहभागी भई सुनको साङ्लोले सजिएका २,००० हात्तीहरू उपहार स्वरूप प्रदान गर्छन्।

कुरुक्षेत्र युद्ध र मृत्यु

कुरुक्षेत्र युद्धमा विराटले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका थिए। उनलाई युधिष्ठिरको सेनाका सात सेनापतिहरूमध्ये एक नियुक्त गरिएको थियो। सहदेवले विराटलाई नै प्रधानसेनापति बनाउन चाहेका थिए, तर युधिष्ठिर र अर्जुनले धृष्टद्युम्नलाई रोजेपछि विराटको मनोनयन अल्पमतमा परेको थियो। युद्धको पहिलो दिन उनले भगदत्तसँग युद्ध गरे र पछि स्वयं भीष्ममाथि आक्रमण गरेमा थिए। उनले अश्वत्थामा, जयद्रथ, विन्द र अनुविन्द, तथा शल्य जस्ता धेरै प्रमुख योद्धाहरूसँग पनि प्रतिस्पर्धा गरेका थिए। द्रोणसँगको युद्धमा विराटको छोरा शंख मारिएपछि विराट युद्धभूमिबाट भागेका थिए। शल्यसँगको अर्को भिडन्तको क्रममा विराट बेहोस भएका थिए र अन्ततः द्रोणद्वारा उनको वध भएको थियो।

विराटको मृत्युपछि उनको पूर्ण सम्मानका साथ अन्त्येष्टि गरिएको थियो र युधिष्ठिरले उनको आत्माको शान्तिका लागि तर्पण दिएका थिए। स्वर्गारोहण पर्वका अनुसार, मृत्युपछि विराट स्वर्ग प्रस्थान गर्दै पुनः मरुत्हरूमा विलीन भएका थिए।