प्राणवायु

यो लेख रासायनिक तत्वको बारेमाको बारेमा हो। अन्य प्रयोगको लागि प्राणवायु (स्पष्टता) हेर्नुहोस्।

प्राणवायु   _८O

उपस्थिति	ग्यास: रङ्गहीन तरल र ठोस: हल्का निलो
आणविक तौल Ar°(O)
	ढाँचा:Infobox element/symbol-to-saw/standardढाँचा:Infobox element/symbol-to-saw/CIAAW-saw-element-page ढाँचा:Infobox element/symbol-to-saw/abridged (abridged)ढाँचा:CIAAW2021
आवर्त सारणीमा प्राणवायु
– ↑ O ↓ गन्धक नाइट्रोजन ← प्राणवायु → फ्लोरिन
आणविक सङ्ख्या	८
ग्रुप	period 2
आवर्त	period 2
ब्लक	पि-ब्लक
इलेक्ट्रोन विन्यास	[He] 2s2 2p4
प्रत्येक कक्षमा इलेक्ट्रोनहरूको सङ्ख्या	2, 6
भौतिक विशेषता
पग्लने विन्दु	54.36 के ​(−218.79 °से, ​−361.82 °फ)
उम्लने विन्दु	90.188 K ​(−182.962 °से, ​−297.332 °फ)
घनत्व	1.429 ग्रा/लि (০ °সে-এ, ১০১.৩২৫ पास्कल)
तरलको घनत्व	b.p.: 1.141 g·cm−৩
त्रिक विन्दु	54.361 के, ​0.1463 kPa
परम विन्दु	154.581 के, 5.043 MPa
पग्लने विन्दुको आन्तरिक उष्मागतिक क्षमता	(O2) 0.444 किलोजुल/मोल−१]]
वाष्पीकरणको अन्तरिक उष्मागतिक क्षमता	(O2) 6.82 kJ·mol−১
ताप क्षमता	14.689 J·mol−१·K−१ (O) 29.378 जुल·मोल−१·के−१ (O2)
वाष्प चाप P (Pa) 1 10 100 1 k 10 k 100 k at T (K)       61 73 90
आणविक विशेषता
विद्युत् ऋणात्मकता	३.४४ (पलिङ स्केल)
आयनीकरण ऊर्जा	১ম: १३१३.९ kJ·mol−१ ২য়: ३३८८.३ kJ·mol−१ ৩য়: ५३००.५ kJ·mol−१ (अधिक)
समयोजी अर्धव्यास	६६±२ पिकोमिटर
भ्यान डर वल्स अर्धव्यास	१५२ pm
विविध
क्रिस्टल संरचना	​घनीय [[File:घनीय|50px|alt=घनीय ढाँचा:का लागि क्रिस्टल संरचनाअक्सिजन]]
आवाजको गति	३३० सेकेन्ड प्रति मिनेट−१]] (ग्यास, २७ डिग्री सेल्सियसमा)
तापीय परिवाहीता	२६.५८×10−३  W·m−१·K−१
कुरी विन्दु	इतिहास
नामकरण	युनानी शब्द ὀξύς (अम्ल, शाब्दिक अर्थ ‘तीखो’, अम्लको स्वादबाट) र -γενής (उत्पादक) बाट
आविष्कार	माइकल सेन्डिभोगियस कार्ल भिल्हेल्म स्किले (१६०४, १७७१)
नामकरण द्वारा	एन्टोइन लेभोइजर (१७७७)
[[को आइसोटोप]]

प्राणवायु वा अक्सिजन रासायनिक प्रतीक O र पारमाणविक सङ्ख्या ८ भएको एक रासायनिक तत्व हो। यो पेरियोडिक तालिकाको चाल्कोजेन समूहको सदस्य हो। यो एउटा अत्यधिक प्रतिक्रियाशील अधातु र एक शक्तिशाली अक्सिडाइजिङ एजेन्ट हो जसले धेरैजसो तत्वहरू र अन्य यौगिकहरूसँग सजिलैसँग अक्साइड बनाउँछ। अक्सिजन पृथ्वीको धरातलमा सबैभन्दा बढी पाइने तत्व हो भने यसले पृथ्वीको धरातलको झण्डै आधा हिस्सा पानी, कार्बन डाइअक्साइड, फलामको अक्साइड र सिलिकेट जस्ता विभिन्न अक्साइडहरूको रूपमा ओगटेको छ। यो ब्रह्माण्डमा हाइड्रोजन र हिलियमपछि तेस्रो सबैभन्दा प्रचुर मात्रामा पाइने तत्व पनि हो। मानक तापक्रम र चापमा, दुईवटा अक्सिजनका परमाणुहरू सहसंयोजक रूपमा बाँधिएर डाइअक्सिजन बनाउँछन्, जुन रङ्गहीन र गन्धहीन द्वि-परमाणुक ग्याँस हो र यसको रासायनिक सूत्र O₂ हुन्छ। हाल डाइअक्सिजन ग्याँसले पृथ्वीको वायुमण्डलको लगभग २०.९५% मोलर अंश ओगटेको छ, यद्यपि पृथ्वीको इतिहासको लामो समयमा यसमा धेरै परिवर्तन आएको छ। अक्सिजनको धेरै दुर्लभ एलोट्रोप, ओजोन (O₃), ले UVB र UVC तरङ्गदैर्ध्यलाई कडा रूपमा सोस्छ र तल्लो स्ट्र्याटोस्फियरमा एक सुरक्षात्मक ओजोन तह बनाउँछ, जसले बायोस्फियरलाई आयनाइजिङ पराबैजनी विकिरणबाट जोगाउँछ। यद्यपि, सतहमा अवस्थित ओजोन स्मोगको एक संक्षारक उप-उत्पादन हो र यसरी यो एउटा वायु प्रदूषक हो।

बिरुवा, जनावर, फङ्गस, लेउ र धेरैजसो प्रोटिस्टहरू लगायत सबै युक्यारियोटिक जीवहरूलाई कोषीय श्वासप्रश्वासका लागि अक्सिजन चाहिन्छ, जुन प्रक्रियाले खानाबाट प्राप्त अर्गानिक अणुहरूसँग अक्सिजनको प्रतिक्रिया गराई रासायनिक ऊर्जा निकाल्छ र फोहोर उत्पादनको रूपमा कार्बनडाइअक्साइड छाड्दछ। जीवित जीवहरूमा हुने अर्गानिक अणुहरूका धेरै प्रमुख वर्गहरूमा अक्सिजनका परमाणुहरू हुन्छन्, जस्तै प्रोटिन, न्युक्लिक एसिड, कार्बोहाइड्रेट र बोसो, जसरी जनावरको शङ्ख, दाँत र हड्डीका प्रमुख घटक अजैविक यौगिकहरूमा हुन्छन्। जीवित जीवहरूको अधिकांश द्रव्यमान पानीको अंशको रूपमा अक्सिजन हो, जुन जीवनको प्रमुख घटक हो। पृथ्वीको वायुमण्डलमा अक्सिजन जैविक प्रकाश संश्लेषणद्वारा उत्पादन गरिन्छ, जसमा सूर्यको प्रकाशको फोटोन ऊर्जालाई क्लोरोफिलद्वारा समातेर पानीका अणुहरूलाई विखण्डन गरिन्छ र त्यसपछि कार्बन डाइअक्साइडसँग प्रतिक्रिया गराई कार्बोहाइड्रेट उत्पादन गरिन्छ, जहाँ अक्सिजन उप-उत्पादनको रूपमा बाहिर निस्कन्छ। अक्सिजन हावामा स्वतन्त्र तत्वको रूपमा रहनका लागि रासायनिक रूपमा धेरै प्रतिक्रियाशील छ र यसलाई साइनोब्याक्टेरिया, क्लोरोप्लास्ट युक्त लेउ र जमिनका बिरुवाहरू जस्ता अटोट्रफहरूको प्रकाश संश्लेषक गतिविधिहरूद्वारा निरन्तर पुन: पूर्ति गरिनुपर्छ।

अक्सिजनलाई १६०४ भन्दा पहिले माइकल सेन्डिभोजियसले अलग गरेका थिए, तर सामान्यतया यो विश्वास गरिन्छ कि यो तत्व सन् १७७३ वा सोभन्दा अघि उप्सालामा कार्ल भिल्हेल्म सेले र सन् १७७४ मा विल्टसायरमा जोसेफ प्रिस्टलेद्वारा स्वतन्त्र रूपमा पत्ता लगाइएको थियो। प्राथमिकता अक्सर प्रिस्टलेलाई दिइन्छ किनभने उनको काम पहिले प्रकाशित भएको थियो। प्रिस्टलेले भने अक्सिजनलाई "डिफ्लोगिस्टिकेटेड एयर" भनेका थिए र यसलाई रासायनिक तत्वको रूपमा मान्यता दिएनन्। सन् १७७७ मा, एन्टोनी लाभोयजिएले पहिलो पटक अक्सिजनलाई रासायनिक तत्वको रूपमा मान्यता दिए र दहनमा यसले खेल्ने भूमिकालाई सही रूपमा चित्रण गरेका थिए।

अक्सिजनको सामान्य औद्योगिक प्रयोगहरूमा इस्पात, प्लास्टिक र कपडाको उत्पादन, इस्पात र अन्य धातुहरूको ब्रेजिङ, वेल्डिङ र कटिङ, रकेट प्रोपेलेन्ट, अक्सिजन थेरापी र विमान, पनडुब्बी, अन्तरिक्ष उडान र डाइभिङमा जीवन-रक्षक प्रणालीहरू समावेश छन्।

यो पनि हेर्नुहोस्

• रसायन शास्त्र
• भौतिक शास्त्र
• जीव शास्त्र