भानुमती

कृपया भानुमती (दुर्योधनकी पत्नी)सँग भ्रमित नहुनुहोस्।

भानुमती
हरिवंश पात्र
निकुम्भले राजकुमारी भानुमतीलाई अपहरण गर्दै, पहाडी चित्र, सन् १९औँ शताब्दी
परिवार	भानु (पिता)
जीवनसाथी	सहदेव
उत्पत्ति	द्वारका

भानुमती हिन्दु साहित्यको एक महत्त्वपूर्ण ग्रन्थ र महाभारतको परिशिष्ट मानिने हरिवंशमा उल्लेखित एक पात्र हुन्। उनलाई यादव वंशका एक प्रमुख नेता भानुकी छोरीको रूपमा वर्णन गरिएको छ। कथाका अनुसार, एक श्रापका कारण दानव निकुम्भले भानुमतीलाई अपहरण गरेको थियो। पछि उनको उद्धार गरियो र उनले पाण्डव राजकुमारमध्येका एक सहदेवसँग विवाह गरिन्।

ग्रन्थगत पृष्ठभूमि

भानुमतीका पति सहदेवले महाभारत मा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको भएतापनि त्यसमा भानुमतीको कतै पनि उल्लेख पाइँदैन। महाभारतमा सहदेवका दुई पत्नीहरू — द्रौपदी र विजयाको मात्र चित्रण गरिएको छ। हरिवंशमा भानुमतीको कथा यस ग्रन्थको यादव वंशमाथिको वृहत्तर केन्द्रविन्दुको एक अंश हो, जसलाई ग्रन्थको विष्णु पर्व को अध्याय ९१ मा वर्णन गरिएको छ। हरिवंश मा भानुमतीलाई कृष्णको नातेदारको रूपमा चिनाइएको छ।

हरिवंश महाभारतको एक पूरक ग्रन्थ हो जसले कृष्णको जीवन, वंश र दैवी कार्यहरूको विस्तार गर्दछ। संस्कृतमा रचिएको यस ग्रन्थले कृष्णको जीवन र वंशको विस्तृत विवरणका साथै उनी वरिपरिको ब्रह्माण्डीय र वंशगत संरचना प्रदान गर्दछ। यसलाई तीन प्रमुख खण्डहरू — हरिवंश पर्व, विष्णु पर्व र भविष्य पर्व — मा विभाजन गरिएको छ र यसमा १६,००० भन्दा बढी श्लोकहरू रहेका छन्। यद्यपि यो परम्परागत रूपमा महाभारतसँग जोडिएको छ तर यसको विषयगत र आख्यानको दायराका कारण यसले धेरै हदसम्म एक स्वतन्त्र पुराणको रूपमा काम गर्दछ। हरिवंश को 'समीक्षात्मक संस्करण' मा भने ५,९६५ श्लोकहरू मात्र रहेका छन्।

पौराणिक कथाहरू

प्रद्युम्नले उद्धार गरिएकी भानुमतीलाई साथ दिँदै, जबकि कृष्ण र अर्जुनले निकुम्भलाई खेद्दै गरेको पहाडी चित्र

पिण्डारकको दरबारमा एक उत्सवपूर्ण जमघटका क्रममा यादवहरू उत्सवमा व्यस्त भएका बेला निकुम्भ नामक एक दानवले अवसर छोपेर भानुमतीलाई अपहरण गर्छ। यो अपहरणको कार्य पुरानो शत्रुताबाट प्रेरित थियो, किनकि कृष्णका पुत्र प्रद्युम्नले पहिले निकुम्भका भाइ वज्रनाभको वध गरेका थिए। भानुमतीको बगैँचा असुरक्षित रहेको अवस्थाको फाइदा उठाउँदै निकुम्भले उनलाई उठाएर लग्छ।

यद्यपि, यो घटना एक पुरानो श्रापसँग जोडिएको थियो। भानुमतीले कुनै समय रैवतकको बगैँचामा ऋषि दुर्वासालाई अप्रसन्न तुल्याएकी थिइन्, जसका कारण ऋषिले उनलाई शत्रुको हातमा पर्ने श्राप दिएका थिए। पछि नारद र अन्य ऋषिहरूको मध्यस्थताबाट उक्त श्रापको प्रभावलाई कम गरियो, जसले दुर्वासालाई यसको असर न्यून गर्न राजी गराएका थिए। फलस्वरूप, ऋषिले भानुमतीको अपहरण भएतापनि उनी कन्या र सुरक्षित रहनेछिन् र पछि एक धर्मात्मा र कुलीन पतिसँग उनको विवाह हुनेछ भन्ने आश्वासन दिलाएका हुन्छन्।

उनको अपहरणपछि, कृष्णले अर्जुन र प्रद्युम्नका साथमा निकुम्भको खोज गर्छन्। एक भयानक युद्ध हुन्छ, जसमा तीनै जना नायकहरूले भानुमतीलाई कुनै हानि नगरी उद्धार गर्ने प्रयास गर्छन्। दानवले शक्तिशाली माया र भयानक युद्ध कौशल प्रयोग गरेतापनि, अन्ततः कृष्णले आफ्नो सुदर्शन चक्र प्रयोग गरी उसको शिर छेदन गरेपछि ऊ पराजित हुन्छ।

उद्धारपछि भानुमतीलाई द्वारका लगिन्छ त्यहाँ नारदले उनका पिता भानुलाई श्रापसँग जोडिएको भविष्यवाणीको सम्झना गराएर आफ्नी छोरीको हात पाण्डव दाजुभाइमध्ये कान्छा सहदेवलाई दिन सल्लाह दिन्छन्। भानुले सोही सल्लाह अनुरूप काम गर्छन् र कृष्ण तथा अन्य प्रमुख व्यक्तित्वहरूको उपस्थितिमा आयोजित एक समारोहमा भानुमतीको विवाह सहदेवसँग हुन्छ।