केरल

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
यो लेख वा खण्ड नेपाली भाषामा नभएर अर्को भाषामा लेखिएको छ।
यदि यो लेखमा तपाईंको योगदान छ भने यसलाई नेपाली भाषामा उल्था गर्नुहोला।
एक महिनासम्म उल्थानभएमा यसलाई हटाएर नयाँ लेख बनाइने छ ।
केरल
—  राज्य  —
केरलामा रहेको नावको एक दृश्य
भारतमा केरल राज्यको अवस्थिति (रातो रङमा)
केरलको नक्सा
निर्देशांक (त्रिभेन्द्रम): 8°30′27″N 76°58′23″E / 8.5074, 76.973
देश भारत
क्षेत्र दक्षिण भारत
स्थापना १ जुलाई १९४९
नामकरण १ नोभेम्बर १९५६
राजधानी तथा ठुलो शहर तिरुअनन्तपुरम
अन्य प्रमुख शहर कोची, कोजीखोडे, कोल्लम तथा थ्रिस्सुर
जिल्ला १४
सरकार
 - संरचना केरल सरकार
 - गभर्नर शीला दीक्षित[१]
 - मुख्य मन्त्री ओम्मेन चण्डी (भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस)
 - सभासद एक सदन (१४१* सिट)
 - संसदीय निर्वाचन क्षेत्र २०
 - उच्च न्यायलय केरल उच्च न्यालय
क्षेत्रफल
 - जम्मा ३८,८६३ किमी (१५,००५.१ वर्ग मी)
क्षेत्र क्रम २२औ
अधिकतम उचाईं २,६९५ मी (८,८४२ फिट)
न्युनतम उचाईं -२.२ मी (-७ फिट)
जनसङ्ख्या (२०११)[२]
 - जम्मा ३३,३८७,६७७
 - स्तर १३औ
 - जनघनत्व ८५९.१/किमी (२,२२५.१/वर्ग मी)
मूलबासी नाम करलाइट, मलियाली
समय क्षेत्र भारतीय मानक समय (युटिसी+०५:३०)
आइएसओ ३१६६ कोड IN-KL
एचडीआइ ०.९४०[३] (high)
मानव विकास सूचकांक सूची १औ (२०११)
साक्षरता ९३.९१% (प्रथम) (२०११ - अनुमानित)
आधिकारिक भाषा मलयालम, अंग्रेजी
वेबसाइट kerala.gov.in
^* १४० निर्वाचित, १ नामांकन

केरल (मलयालम: കേരളം, केरळम्) भारतको एक प्रान्त हो। यसको राजधानी तिरुवनन्तपुरम (त्रिवेन्द्रम) हो। मलयालम (മലയാളം, मलयाळम्) यहाँको मुख्य भाषा हो। हिन्दुहरू तथा मुसलमानहरूका अतिरिक्त यहाँ ईसाई पनि ठूलो संख्यामा बसोबास गर्छन् । भारतको दक्षिण-पश्चिमी सीमामा अरब सागरसह्याद्रि पर्वत श्रृंखलाहरूका मध्य एउटा रमणीय भूभाग स्थित छ, जसलाई केरलको नामले जानिन्छ । यस राज्यको क्षेत्रफल ३८,८६३ वर्ग किलोमीटर छ र यहाँ मलयालम भाषा बोलिन्छ । आफ्नो संस्कृति र भाषा-विशिष्टताको कारण चिनिने भारतको दक्षिणमा स्थित चार राज्यहरूमा केरल प्रमुख स्थान राख्दछ। यसका प्रमुख छिमेकी राज्य तमिलनाडुकर्नाटक छन्। पुदुच्चेरी (पांडिचेरि) राज्यको मय्यषि (माहि) नामले जानिने भूभाग पनि केरल राज्य अन्तर्गत स्थित छ। अरब सागरमा स्थित केन्द्र शासित प्रदेश लक्षद्वीपको पनि भाषा र संस्कृतिको दृष्टिले केरल सँग अटूट सम्बन्ध रहेको छ। स्वतन्त्रता प्राप्तिदेखि पूर्व केरलमा राजाहरूको रियासत थियो । सन् १९४८ जुलाईमा तिरुवितांकूर र कोच्चिन रियासतहरूलाई जोडेर 'तिरुकोच्चि' राज्यको गठन गरिएको थियो । त्यस समय मलाबार प्रदेश मद्रास राज्य (वर्तमान तमिलनाडु)को एक जिल्ला मात्र थियो। सन् १९५६ नोभेम्बरमा तिरुकोच्चि सँगै मलबारलाई पनि जोडियो र यसप्रकार वर्तमान केरलको स्थापना भएको हो । यस प्रकार 'ऐक्य केरलम'को गठनद्वारा यस भूभागको जनताको दीर्घकालीन अभिलाषा पूर्ण भएको थियो ।

इतिहास[सम्पादन गर्ने]

पौराणिक कथाहरूका अनुसार परशुरामले आफ्नो परशु समुद्रमा फहरूका जसको वजहदेखि त्यस आकारको भूमि समुद्रदेखि बाहिर निस्केको र केरल अस्तित्वमा आयो। यहाँ १०ौं शताव्दी ईसा पूर्वदेखि मानव बसावका प्रमाण मिले छन्।

केरल शब्दको व्युत्पत्तिलाई लिएर विद्वानहरूमा एकमत छैन। भनिन्छ "चेर - स्थल", 'कीचड' र "अलम-प्रदेश" शब्दहरूका योगदेखि चेरलम बनाएको थियो, जो पछि केरल बन्यो। केरल शब्दको एक अर्को अर्थ छ : - त्यो भूभाग जो समुद्रदेखि निस्क्यो हो। समुद्र र पर्वतका संगम स्थानलाई पनि केरल भनिन्छ। प्राचीन विदेशी यायावरहरूले यस स्थललाई 'मलबार' नामले पनि सम्बोधित गरेकोछ। पर्याप्त लबे अरसेसम्म यो भूभाग चेरा राजाहरूका आधीन थियो एवं यस कारण पनि चेरलम (चेराको राज्य) र फेरि केरलम नाम पडा हुनेछ।

केरलको संस्कृति हजारौं साल पुरानो छ। यसका इतिहासको प्रथम काल १००० ईं. पूर्वदेखि ३०० ईस्वीसम्म मानिन्छ। अधिकतर महाप्रस्तर युगीन स्मारिकाहरू पहाडी क्षेत्रहरूदेखि प्राप्त भएको। अतः यो सिद्ध हुन्छ कि केरलमा अतिप्राचीन कालदेखि मानवको वास थियो।केरलमा आवास केन्द्रहरूका विकासको अर्को चरण संगमकाल मानिन्छ। यही प्राचीन तमिल साहित्यका निर्माणको काल छ। संगमकाल सन् ३०० ई.देखि ८०० ईसम्म रह्यो। प्राचीन केरललाई इतिहासकार तमिल भूभागको अंग समझन्थे। सुविधाको दृष्टिले केरलका इतिहासलाई प्राचीन, मध्यकालीन एवं आधुनिक कालीन - तीन भागहरूमा विभाजित गर्न सक्छौं।

भूगोल[सम्पादन गर्ने]

विज्ञापनहरूमा केरललाई 'ईश्वरको आफ्नो घर' (God's Own Country) भनिन्छ, यो कुनै अतिशयोक्ति छैन। जिन कारणहरूदेखि केरल विश्व भरमा पर्यटकहरूका आकर्षणको केन्द्र बनाएको छ, ्दछन् : समशीतोष्ण मौसम, समृद्ध वर्षा, सुंदर प्रकृति, जलको प्रचुरता, सघन वन, लम्बे समुद्र तट र चालीस भन्दा अधिक नदीहरू। भौगोलिक दृष्टिले केरल उत्तर अक्षांश ८ डिग्री १७' ३०" र १२ डिग्री ४७' ४०"का बीच तथा पूर्व देशान्तर ७४ डिग्री ७' ४७" र ७७ डिग्री ३७' १२"का बीच स्थित छ।

भौगोलिक प्रकृतिका आधारमा केरललाई अनेक क्षेत्रहरूमा विभक्त गरिन्छ। सर्वप्रचलित विभाज्य प्रदेश छन्, पर्वतीय क्षेत्र, मध्य क्षेत्र, समुद्री क्षेत्र आदि। अधिक स्पष्टताको दृष्टिले यस प्रकार विभाजन गरिएको छ - पूर्वी मलनाड (Eastern Highland), अडिवारम (तराई - Foot Hill Zone), अग्लो पहाडी क्षेत्र (Hilly Uplands), पालक्काड दर्रा, तृश्शूर-कांजगाड समतल, करणाकुलम - तिरुवनन्तपुरम रोलिंग समतल र पश्चिमी तटीय समतल। यहाँको भौगोलिक प्रकृतिमा पहाड र समतल दुईटैको समावेश छ।

केरललाई जल समृद्ध बनाउने ४१ नदीहरू पश्चिमी दिशामा स्थित समुद्र अथवा झीलहरूमा जा मिल्दछन्। यिनको अतिरिक्त पूर्वी दिशातर्फ बहने तीन नदीहरू, अनेक झीलहरू र नहरहरू छन्।

जलवायु[सम्पादन गर्ने]

भूमध्यरेखादेखि केवल ८ डिग्रीको दूरीमा स्थित हुनको कारण केरलमा गरम मौसम छ। तर वन एवं पेडबोटहरू एवं वर्षाको अधिकताका कारन मौसम समशीतोष्ण रहन्छ। यहाँको धरतीको उच्च-निम्न स्थिति पनि जलवायुमा ठूलो प्रभाव हाल्दछ। केरलको जलवायुको विशेष्दछ शीतल मन्द हावा र भारी वर्षा। प्रमुख वर्षाकाल इडवप्पाति अथवा पश्चिमी मानसून छ। अर्को वर्षाकाल तुलावर्षम अथवा उत्तरी-पश्चिमी मानसून छ। प्रत्येक वर्ष गरीब १२० देखि लिएर १४० दिन वर्षा हुन्छ। औसत वार्षिक वर्षा ३०१७ मिली मीटर मानिन्छ। भारी वर्षादेखि बाढहरू आउँछन् र जन-धनको हानि पनि हुन्छ। अर्तर्फ यस्तो वर्षाका कारण केरलमा पर्याप्त कृषि हुन्छ। बिजलीको मुख्य उत्पादन पनि यस कारणदेखि पनबिजली द्वारा हुन्छ।

अर्थ व्यवस्था[सम्पादन गर्ने]

भारतका एक राज्यका रूपमा केरलको आर्थिक व्यवस्थाको आफ्नो विशेषताहरू छन्। मानव संसाधन विकासको आधारभूत सूचनाका अनुसार केरलको उपलब्धिहरू प्रशंसनीय हो। मानव संसाधन विकासका बुनियादी तत्त्वहरूमा उल्लेखनीय छन् - भारतका अन्य राज्यहरूको तुलनामा आबादीको कम वृद्धि दर, राष्ट्रिय औसत सघनतादेखि ऊँची दर, ऊँची आयु-दर, गंभीर स्वास्थ्य चेतना, कम शिशु मृत्यु दर, ऊँची साक्षरता, प्राथमिक शिक्षाको सार्वजनिकता, उच्च शिक्षाको सुविधा आदि आर्थिक प्रगतिका अनुकूल छन्।

वैश्वीकरणका प्रतिकूल प्रभावले कृषि तथा अन्य परम्परागत क्षेत्रहरूलाई धेरै कम गरिदिएका छन्।स्वातन्त्र्य पूर्व तिरुवितांकूर, कोच्चि, मलबार क्षेत्रहरूको विकास आधुनिक केरलको आर्थिक व्यवस्थाको पृष्ठभूमि छ। भौगोलिक एवं प्राकृतिक विशेषताहरू केरलको आर्थिक व्यवस्थालाई प्राकृतिक संपदाका वैविध्यका साथ श्रम सम्बन्धी वैविध्य पनि प्रदान गर्दछ। केरलमा कृषि मल्यान्न र निर्यातको जाने फसलहरूका लागि बिल्कुल उपयुक्त हो। शासन व्यवस्था तथा व्यापारका कारण निर्यातको जाने फसलहरू बढोतरी भएको हो। कयर (नारियल रेशा) उद्योग, दाउरा उद्योग, मल्य तेल उत्पादन आदि पनि कृषिमा आधारित छन्

आधुनिक केरलको आर्थिक व्यवस्थामा आप्रवासी केरलीहरूको मुख्य योगदान हो। केरलको आर्थिक व्यवस्थाका सुदृढ आधार छन् - वाणिज्य बैंक, सहकारी बैंक, मुद्रा विनिमय व्यवस्था, यातायातको विकास, शिक्षा - स्वास्थ्य आदि क्षेत्रहरूमा भएको प्रगति, शक्तिशाली श्रमिक आन्दोलन, सहकारी आन्दोलन आदि।

उत्सव र त्यौहार[सम्पादन गर्ने]

केरलीय जीवनको छवि यहाँ मनाये जाने उत्सवहरूमा देखिन्छ। केरलमा अनेक उत्सव मबनाइन्छन् जो सामाजिक मेल-मिलाप र आदान-प्रदानको दृष्टिले महत्वपूर्ण छन्। केरलीय कलाहरूको विकास यहाँ मनाये जाने उत्सवहरूमा आधारित छ। यी उत्सवहरूमा धेरैको सम्बन्ध देवालहरूदेखि छ, अर्थात् यी धर्माश्रित छन् त अन्य धेरै उत्सव धर्मनिरपेक्ष छन्। ओणम केरलको राज्योत्सव छ। यहाँ मनाये जाने प्रमुख हिन्दू पर्व छन् - विषु, नवरात्रि, दीपावली, शिवरात्रि, तिरुवातिरा आदि। मुसलमान रमजान, बकरीद, मुहरम, मिल्योद-ए-शरीफ आदि मनाउँछन् त ईसाई क्रिसमस, ईस्टर आदि। यसका अतिरिक्त हिन्दू, मुस्लिम र ईसाइहरूका देवालहरूमा पनि विभिन्न प्रकारका उत्सव पनि मबनाइन्छन्।

कला अनि संस्कृति[सम्पादन गर्ने]

केरलको कला-सांस्कृतिक परम्पराहरू सताव्दीहरू पुरानो छन्। केरलका सांस्कृतिक जीवनमा महत्वपूर्ण योगदान दिने कलारूपहरूमा लोककलाहरू, अनुष्ठान कलाहरू र मन्दिर कलाहरूदेखि लिएर आधुनिक कलारूपहरू सम्मको भूमिका उल्लेखनीय छ। केरलीय कलाहरूलाई सामान्यतः दुई वर्गहरूमा बाँट सक्छौं - एक दृश्य कला र अर्को श्रव्य कला। दृश्य कलाका अन्तर्गत रङ्गकलाहरू, अनुष्ठान कलाहरू, चित्रकला र सिनमा आउँछन्।

क्रीडा क्षेत्र[सम्पादन गर्ने]

केरलमा क्रीडा संस्कार धेरै शताब्दीहरू पहिला रूपायित भएको थियो। केरलका क्रीडा जगतका क्षेत्रमा लोक क्रीडाहरू, आयोधन कलाहरू, आधुनिक क्रीडाहरू सब एक साथ विद्यमान छन्। 'कळरिप्पयट्टु' केरलको प्रान्तीय आयुधन कला छ। पहिला केरलीय गाँवहरूमा खेल-कूदलाई विशिष्ट महत्व दिइन्थ्यो किन्तु आधुनिक जीवन शैली तथा आधुनिक खेलहरूका चल्दै लोक क्रीडाहरू लुप्तप्राय हो गई छन्। तर आज पनि देशी मनोरंजन नौका विहारलाई महत्व दिइन्छ।

फुटबल, भलीबल, एथलेटिक्स इत्यादि आधुनिक खेल कूदहरूमा केरलको भारतमा प्रभु्दछ। भारतको सबैभन्दा ठूलो धावक पी.टी. उषा केरलको सुपुत्री छ।

पर्यटन[सम्पादन गर्ने]

केरल प्रान्त पर्यटकहरूमा बेहद लोकप्रिय छ, यसै कारण यसलाई 'God's Own Country' अर्थात् 'ईश्वरको आफ्नो घर' नामले पुकारिन्छ। यहाँ अनेक प्रकारका दर्शनीय स्थल छन्, जसमा प्रमुख छन् - पर्वतीय तराइयाँ, समुद्र तटीय क्षेत्र, अरण्य क्षेत्र, तीर्थाटन केन्द्र आदि। यी स्थानहरूमा देश-विदेशदेखि असंख्य पर्यटक भ्रमणार्थ आउँछन्। मून्नार, नेल्लीहरूपति, पोन्मुटि आदि पर्वतीय क्षेत्र, कोवलम, वर्कला, चेरायि आदि समुद्र तट, पेरियार, इरविकुळम आदि वन्य पशु केन्द्र, कोल्लम, अलप्पुषा, कोट्टयम, करणाकुळम आदि झील प्रधान क्षेत्र (backwaters region) आदि पर्यटकहरूका लागि विशेष आकर्षण केन्द्र छन्। भारतीय चिकित्सा पद्दति - आयुर्वेदको पनि पर्यटनका क्षेत्रमा महत्वपूर्ण योगदान छ। राज्यको आर्थिक व्यवस्थामा पनि पर्यटनले निर्णयात्मक भूमिका निभाई छ।

भाषा[सम्पादन गर्ने]

केरलको भाषा मलयालम छ जो द्रविड परिवारको भाषाहरूमा एक छ। मलयालम भाषाका उद्गमका बारेमा अनेक सिद्धान्त प्रस्तुत गरिएका छन्। एक मत यो छ कि भौगोलिक कारणहरूदेखि कुनै आदि द्रविड भाषादेखि मलयालम एक स्वतन्त्र भाषाका रूपमा विकसित भएको। यसका विपरीत अर्को मत यो छ कि मलयालम तमिलदेखि व्युत्पन्न भाषा हो। यी दुईटै प्रबल मत छन्। सबै विद्वान यो मान्दछन् कि भाषा सम्बन्धी परिवर्तनको वजहदेखि मलयालम उद्भूत भएको। तमिल, संस्कृत दुईटै भाषाहरूका साथ मलयालमको गहिरो सम्बन्ध छ। मलयालमको साहित्य मौखिक रूपमा शताब्दीहरू पुराना छ। परन्तु साहित्यिक भाषाका रूपमा त्यसका विकास १३ उनी शताब्दीदेखि नैं भएको थियो। यस कालमा लिखित 'रामचरितम्'लाई मलयालमको आदि काव्य मानिन्छ।

साहित्य[सम्पादन गर्ने]

मलयालमको साहित्य आठ शताब्दिहरू भन्दा अधिक पुराना छ। किन्तु आजसम्म यस्तो कुनै ग्रन्थ प्राप्त छैन भएकोछ जो यहाँका साहित्यको प्रारम्भिक दशामा प्रकाश डालता हो। अतः मलयालम साहित्यिक उद्गमदेखि सम्बन्धित कुनै स्पष्ट धारणा छैन मिल्दछ। अनुमान छ कि प्रारम्भिक कालमा लोक साहित्यको प्रचलन रह्यो हुनेछ। यस्तो कुनै रचना उपलब्ध छैन जसको रचना १००० वर्ष पहिला गरिएको छ। दसौं शताव्दीका माथिान्त लेखिएका अनेक ग्रन्थहरूको प्रामाणिकतालाई लिएर पनि विद्वान एकमत छैनन्। केरलीय साहित्यदेखि सामान्यतः मलयालम साहित्य अर्थ लिइन्छ। तर मलयालम साहित्यकारहरूको तमिल र संस्कृत भाषा विकासमा महत्वपूर्ण योगदान रह्यो छ। केरलका केही विद्वानहरूले अंग्रेजी, कन्नड, तुळु, कोंकणी, नेपाली आदि भाषाहरूमा पनि रचना लिखी छन्।

१९ उनी शताब्दीका अन्तिम चरणसम्म मलयालम साहित्यको इतिहास प्रमुखतया कविताको इतिहास छ। साहित्यको प्रारम्भिक दशाको परिचय दिने वाला काव्य ग्रन्थ 'रामचरितम्' छ जसलाई १३ उनी शताब्दीमा लेखिएको बताइन्छ। यद्यपि मलयालमका प्रारम्भिक काव्यका रूपमा 'रामचरितम्'लाई मानिन्छ र पनि केरलको साहित्यिक परम्परा त्यो भन्दा पनि पुरानो मानी जा सक्छ। प्राचीन कालमा केरललाई 'तमिऴकम्'को भाग नैं सम्झिन्थ्यो। दक्षिण भारतमा सर्वप्रथम साहित्यको स्रोत पनि तमिऴकमको भाषा प्रस्फुरित भएको थियो। तमिलको आदिकालीन साहित्य 'संगम कृतीहरू' नामले जानिन्छन्। संगमकालीन महान रचनाहरूको सम्बन्ध केरलका प्राचीन चेर-साम्राज्य सिरहेको छ। 'पतिट्टिप्पत्तु' नामक संगमकालीन कृतिमा दस चेर राजाहरूका प्रशस्तिगीत छ। 'सिलप्पदिकारं' महाकाव्यका प्रणेता इलंगो अडिगलको जन्म चेर देशमा भएको थियो। यसका अतिरिक्त तीन खण्डहरू भएका यस महाकाव्यको एक खण्ड 'वञ्चिक्काण्डम'को प्रतिपाद्य विषय चेरनाडमा घटित घटनाहरू छन्। संगमकालीन साहित्यिकहरूमा अनेक केरलीय साहित्यकार छन्।

ढाँचा:केरलको साहित्य

केरलका मानिस[सम्पादन गर्ने]

केरलका अधिकांश मानिसेको मातृभाषा मलयालम छ, जो द्रविड परिवारको प्रमुख भाषा हो। यहाँ आर्य, अरबी, यहूदी तथा मिश्रित वंशका मानिस पनि रहन्छन्। अर्को प्रमुख वर्ग आदिवासिहरूको छ। यी सबै वर्ग मिलेर आधुनिक केरलीय समाजको निर्माण गर्दछन्। एक राज्यका रूपमा केरलको स्थापना १९६१ देखि नैं भएको। किन्तु वर्तमान केरलका अन्तर्गत जितने प्रदेश छन् ती प्रदेशहरूको जनगणना १८८१मा नैं तैयार हो पाई। प्रमाणहरूका आधारमा यो विश्वास गरिन्छ कि १७ उनी शताव्दीका प्रारम्भमा केरलको जनसंख्या लगभग ३० लाख थियो। १८५०मा यो ४५ लाख हो गई। १८८१ देखि जनसंख्या लगातार बढती रही। १९०१मा जनसंख्या ६४ लाख थियो जो १९९१मा २९१ लाख हो गई। (६) २००१को जनगणनाका अनुसार केरलको जनसंख्या ३१८४१३७४ छ।

केरलका प्रमुख धर्म छन् हिन्दू, ईसाई एवं इस्लाम धर्म। बौद्ध, जैन, पारसी, सिक्ख, बहाई धर्मावलम्बी मानिस पनि यहाँ रहन्छन्। हिन्दू समाज विविध जातिहरूदेखि बनाएको छ। ईस्वी सन् ८ उनी शताव्दीदेखि केरलमा जाति-व्यवस्था प्रचलित भएको थियो। अनुसूचित जाति तथा अनुसूचित जनजातिसम्म विभिन्न श्रेणीका मानिसहरूलाई जाति - व्यवस्थाका अन्तर्गत सम्मिलित गरिएको। जाति व्यवस्थाका कारण समाजमा ऊँच - नीचको भावना तथा सामाजिक कुरीतीहरू प्रचलित भए। १९ उनी शताब्दीका अन्तमा चलने भएका सामाजिक नवोत्थान अभियानहरूले २० उनी शताब्दीमा तथा तत्पश्चात् स्वतन्त्रता संग्राममा जाति व्यवस्थालाई कुनै सीमासम्म तोडा। वर्तमान केरलीय समाजमा यद्यपि ऊँच - नीचको भेदभावना छैन, तर जाति - व्यवस्था उपस्थित हो।

विभिन्न धर्मावलम्बी मानिसेका देवालहरू तथा तिनको धार्मिक आचार - अनुष्ठानहरूले केरलीय संस्कृतिलाई पुष्ट गरेकोछ। साहित्य र कलाका विकासमा पनि तिनको योगदान महत्वपूर्ण छ। मन्दिरहरूदेखि जोडिएका उत्सवहरूले केरलीय संस्कृतिको शोभा बढायी हो।

राजनीति[सम्पादन गर्ने]

केरललाई भारतको राजनीतिक प्रयोगशाला भन्न सकिन्छ। चुनावका द्वारा कम्यूनिस्ट पार्टीको सत्तामा आना र विभिन्न पार्टिहरूका मोर्चहरूको गठन तथा तिनको शासक बनना आदि अनेक राजनीतिक प्रयोग पहिलो पल्ट केरलमा भए। देशमा मशीनी मतपेटीको प्रथम प्रयोग पनि केरलमा भयो। केरलमा १४० विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र र २० लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र छन्। विधान सभामा एंग्लो - इंडियन समुदायका एक प्रतिनिधिलाई नामित गरिन्छ। केरलमा अनेक राजनीतिक दल तथा तिनको संपोषक संगठन पनि छन्। यथा - भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस, मार्क्सवादी कम्यूनिस्ट पार्टी, भारतीय कम्यूनिस्ट पार्टी, जनतादल (एस), मुस्लिम लीग, केरल कांग्रेस (एम), केरल कग्रेस (जे) आदि। सबै प्रमुख राजनीतिक दलहरूका श्रमिक, विद्यार्थी, महिला, युवा, कृषक र सेवा संगठन पनि सक्रिय छन्। ट्रेड यूनियनहरूको संख्या आवश्यकता भन्दा अधिक बढ रहेको छ। १९७३मा केरलको पंजीकृत ट्रेड यूनियनहरूको संख्या १६८० थियो। यो १९९६मा १०३२६ हो गई। यहाँ सरकारी नौकरीमा रत ३००० मानिसेका लागि एक ट्रेड यूनियन बनाए गई छ।

केरल राज्यका आविर्भावका पछि राज्यमा १३ बार चुनाव भए। बीस मत्रिमंण्डल तथा १२ मुख्यमन्त्री भए छन्। ५ अप्रैल १९५७मा ई. एम. एस. नंपूतिरिप्पाडका नेतृत्वमा प्रथम मन्त्रिमण्डल सत्तामा आयो। वर्तमान मुख्यमन्त्री वी. एस. अच्युतानन्दनले १८ मे २००६मा शासन संभाला।

वैज्ञानिक एवं प्रविधि क्षेत्र[सम्पादन गर्ने]

केरलका नजीक विज्ञान र प्रविधिको समृद्ध परम्परा छ। गणित, ज्योतिषी, ज्योतिष, आयुर्वेद, वास्तुकला, धातु विज्ञान आदि क्षेत्रहरूमा केरलीहरूले उल्लेखनीय योगदान गरेकोछ। आधुनिक भारतका वैज्ञानिक क्षेत्रमा केरलको उपस्थिति उल्लेखनीय छ। वैज्ञानिक प्राविधीक क्षेत्रहरूमा पनि केरल धेरै अघि छ। केरलका अनेक वैज्ञानिक विदेशहरूमा कार्यरत छन्। पुरानो कालमा ज्योतिष, मन्त्र - तन्त्र आदि विज्ञानका रूपमा विकसित भए थिए। मलयालमको वैज्ञानिक साहित्य पनि अत्यन्त समृद्ध हो।

गणित एवं ज्योतिष[सम्पादन गर्ने]

भारतीय परम्पराका अनुरूप केरलमा पनि गणित, ज्योतिषी, र ज्योतिषको विकास परस्पर सम्बद्ध थियो। गणितका क्षेत्रमा प्राचीन केरलको योगदान विश्व प्रसिद्ध छ। समकालीन गणितज्ञहरू द्वारा प्रयुक्त 'केरल स्कूल अफ मैथमेटिक्स' शब्द यसको प्रमाण छ। केरलीय गणित एवं ज्योतिषीको विकास आर्यभटको रचना 'आर्यभटीय'का आधारमा भएकोछ र आर्यभटलाई कतिपय विद्वान केरलीय मान्दछन्। केरलीय गणित एवं ज्योतिषीका विकासका परिणाम स्वरूप बनी प्रमुख पद्दतिहरू छन् ईस्वी सन् ७ उनी शतीमा हरिदत्त द्वारा आविष्कृत 'परहितम्' तथा ईस्वी सन् १५ उनी शतीमा वडश्शेरी परमेश्वरन द्वारा आविष्कृत 'दृगणितम्'।

प्राचीन केरलीय गणितज्ञहरूको सूची लम्बी छ। उनमादेखि अनेक कृतीहरू ताडपत्रहरूमा आज पनि उपलब्ध छन्। गणितका क्षेत्रमा सर्वाधिक प्रसिद्ध नाम छन् - वररुचि प्रथम, वररुचि द्वितीय, हरिदत्तन, गोविन्दस्वामी, शंकरनारायणन, विद्यामाधवन, तलक्कुलम गोविन्द भट्टतिरि, संगम ग्राम माधवन, वडश्शेरी परमेश्वरन, नीलकंठ सोमयाजी, शंकर वारियर, ज्येष्ठ देवन, मात्तूर नंपूतिरिमार, महिषमंगलम शंकरन, तृक्कण्डियूर अच्युतप्पिषारडी, पुतुमना पोमातिरि (पुतुमना सोमयाजी), कोच्चु कृष्णनाशान, मेलपुत्तूर नारायण भट्टतिरि आदि। आधुनिक गणितको इतिहास यो मान्दछ कि कलन (Calculus)को आविष्कारक आइजेक न्यूटन र लैबनीज न भएर केरलका गणित वैज्ञानिक छन्।

आयुर्वेद[सम्पादन गर्ने]

आयुर्वेद दुई हजार वर्ष पुरानो भारतीय चिकित्सा-पद्दति छ। यस पद्दतिको विकास स्वास्थ्य, जीवन-शैली एवं चिकित्साको दृष्टिले भएको थियो। यसमा जीवनका समस्त अंगहरूको अध्ययन तथा परिशीलन निहित छ। केरलीय आयुर्वेद परम्परा अत्यन्त प्राचीन एवं समृद्ध छ। यही कारण छ कि विश्व भरमा केरल आफ्नो आयुर्वेदिक चिकित्सा शैलीका कारण प्रसिद्ध छ। तर आयुर्वेद मात्र रोगको चिकित्सासम्म सीमित छैन यो एक विशिष्ट जीवन दर्शनलाई स्थापित गर्दछ।

केरलको आयुर्वेद परम्परा अत्यन्त प्राचीन छ। यो आज पनि विश्वको ध्यान आफ्नोतर्फ आकर्षित गर्दछ। पर्यटनका क्षेत्रमा पनि आयुर्वेदमा आधारित पर्यटन (Health Tourism) केरलको विशेष्दछ। 'पंचगरम चिकित्सा' जो कि पुनर्यौवन चिकित्सा कहलाउँछ, यस केलिए सैक्ने विदेशी पर्यटक प्रतिवर्ष केरल आउँछन्। केरलीय वैद्य परम्परामा परम्परागत आयुर्वेद विद्यालहरूका स्तानकहरूदेखि लिएर परिवारिक परम्परा भएका देशज वैद्य सामेल छ। यहाँ एक यस्तो परिवारिक परम्परा वाला वैद्यपरिवार ठूलो प्रसिद्ध छ जसलाई अष्टवैद्यका नामले पुकारिन्छ।

केरलको आयुर्वेद चिकित्सा परम्परा सताव्दीहरूदेखि चलती चली आ रहेको छ। केरलीय आयुर्वेदको सर्वाधिक प्रामाणिक ग्रन्थ होउन् वाग्भटको 'अष्टांगह्रदयम्' र 'अष्टांगसंग्रहम्'। केरलीय वैद्हरूले पनि अनेक आयुर्वेद ग्रन्थ रचे छन्। हेर्नुहोस् - केरल आयुर्वेद

आधुनिक विज्ञान[सम्पादन गर्ने]

आधुनिक शिक्षाका प्रचार-प्रसारका साथ नवीन वैज्ञानिक क्षेत्रहरूमा पनि केरलीहरूले विशेष योग्यता प्राप्त गरे।विज्ञानको विविध शाखाहरूमा केरलका अनेक प्रसिद्ध वैज्ञानिक भए छन्। जस्तो कि - के. आर. रामनाथन, सी. आर. पिषारडी, आर. एस. कृष्णन, जी. एन. रामचन्द्रन, गोपीनाथ कर्ता, यू. एस. नायर, के. आर. नायर, ई. सी. जी. सुदर्शन, एम. एम. मत्तायि, के. आयो. वर्गीस, एम. एस. स्वामीनाथन, ताणु पद्मनाभन, पी. के. अय्यंगार, एम. जी. रामदास मेनन, के. के. नायर, एन. के. पणिक्कर, एन. बालकृष्णन नायर, के. के. नायर, के. जी. अडियोडी, जी. माधवन नायर आदि लब्ध प्रसिद्ध वैज्ञानिकहरूको सूची धेरै लम्बी छ।

आधुनिक विज्ञानका विकासमा योग दिने संस्थाहरू छन् विश्वविद्यालय, वैज्ञानिक - प्रविधि विद्यालय, वैज्ञानिक अनुसंधान प्रतिष्ठान आदि। 'केरल शास्त्र साहित्य परिषद' जस्ता वैज्ञानिक संस्थाहरू पनि जनतामा वैज्ञानिक दृष्टिकोण विकसित गर्नमा सहायक बनेकाको होन्।

केरलका जिल्लाहरू[सम्पादन गर्ने]

केरलमा १४ जिल्लाहरू छन्:

यो पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]

बाह्य कडीहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. "Sheila Dikshit appointed as Kerala Governor", The Hindu, 4 March 2014 
  2. Census of India, 2011. Census Data Online, Population.
  3. "India Human Development Report 2011: Towards Social Inclusion" [dead link]