हरियाणा

 हरियाणा
ਹਰਿਆਣਾ 

स्थापना
राजधानी	चण्डिगढ
सबैभन्दा ठूलो सहर
जनसंख्या	२१,०८२,९८९
- घनत्व	४७७ /किमी²
लिंगानुपात	{{{लिंगानुपात}}}
जातिहरु	{{{जातिहरु}}}
धर्म	{{{धर्म}}}
साक्षरता प्रतिशत	{{{साक्षरता प्रतिशत}}}
पुरुष साक्षरता प्रतिशत	{{{पुरुष साक्षरता प्रतिशत}}}
महिला साक्षरता प्रतिशत	{{{महिला साक्षरता प्रतिशत}}}
क्षेत्रफल	{{{क्षेत्रफल}}} किमी²
- जिल्ला संख्या
सरकारी भाषा
राज्यपाल	ए आर किदवई
मुख्यमन्त्री
विधायिका
आइएसओ संक्षेप	IN-HR

परिचय

हरियाणा उत्तर भारतको एक प्रांत हो जसलाई पंजाबबाट १९६६मा अलग गरिएको थियो। यसको सीमानाहरू उत्तरमा पंजाब र हिमाचल प्रदेश, पश्चिम तथा दक्षिणमा राजस्थानसित, र पूर्वमा उत्तराखण्ड, उत्तर प्रदेश र यमुना नदी छन्। भारतीय राजधानी दिल्लीको तीन तर्फ हरियाणाको सीमानाले छुन्छ जसले गर्दा राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्लीको एउटा ठूलो हिस्सा हरियाणामा शामिल छ। हरियाणा प्रदेशको राजधानी चण्डिगढ हो जुन केंद्र शासित प्रदेश सँग संगै पंजाबको पनि राजधानी हो।

प्रति व्यक्ति आयको हिसाबले हरियाणा पूरै भारतमा मात्र गोआ र दिल्ली भन्दा पछि छ। हरियाणाको प्रति व्यक्ति औसत आय २९,८८७ रूपियाँ/वर्ष (वर्ष २००६) छ। . हरियाणालाई पूरै भारतको विकासको अग्रदूत समझिन सकिन्छ।. हरियाणा औद्योगिक उत्पादनको मामिलामा देशको सबैभन्दा अग्रणी राज्यहरू मध्य एउटा हो जसको बानगी तल दिईयेको उद्योगहरूमा हरियाणाको भागीदारी सहजै हेर्नु सकिन्छ:

• ५०% प्यासेन्जर कार
• ५०% मोटरसाइकल
• ३०% रेफ्रीजरेटर
• २५% ट्रयाक्टर
• २५% साइकल र सफाईको सामान
• २०% देशबाट बाहिर निर्यात हुने वैज्ञानिक उपकरण
• तेस्रो स्थान देशको सफ्टवेयर निर्यातमा

गुडगांउ शहर सूचना प्रबिधि र अटोमोबाइल उद्योगको एउटा प्रमुख केंद्रको रूपमा बढ्दै छ। यो निर्माण क्षेत्रको पनि एउटा प्रमुख केंद्र हो यो मारुति उद्योग लिमिटेड, जुन की भारतको सबैभन्दा ठूलो अटोमोबाइल निर्माता कम्पनी हो, र हीरो होंडा लिमिटेड, जुन दुईचक्के वाहनहरूको दुनियाको सबैभन्दा ठूलो निर्माता हुनको घर हो। पानीपत, पंचकूला र फरीदाबाद पनि औद्योगिक केन्द्र हुन, पानीपत रिफाइनरी दक्षिण एशियामा दोस्रो सबैभन्दा ठूलो रिफाइनरी हो।.

इतिहास

हेर्नुहोस: पंजाब क्षेत्र र पंजाबको इतिहास

हुनत हरियाणा अब पंजाबको एक हिस्सा छैनमा यो एक लामा समयसम्म ब्रिटिश भारतमा पंजाब प्रान्तको एक भाग रहेकोछ, र यसका इतिहासमा यसको एक महत्वपूर्ण भूमिका छ। हरियाणाका बानावाली र राखीगढ़ी, जो अब हिसारमा छन्, हिंदू सभ्यताको हिस्सा रहेकोछ , जो ५००० सालभन्दा पनि पुरानो हो|

वैदिक काल

सिंधु घाटी जति पुरानो धेरै सभ्यताहरूका अवशेष सरस्वती नदीका किनारा पाइन्छन्। जसमा नौरंगाबाद र मिट्टाथल भिवानीमा, कुणाल, फतेहाबाद मे, अग्रोहा र राखीगढी़ हिसारमा, रूखी रोहतकमा र बनवाली सिरसा जिल्लाहरूमा प्रमुख छ। प्राचीन वैदिक सभ्यता पनि सरस्वती नदीका तटका आस पास फली फूली। ऋग्वेदका मंत्रोंको रचना पनि यहीं भएको छ। केहि प्राचीन हिंदू ग्रंथोंका अनुसार, कुरुक्षेत्रको सीमाहरू, मोटे गरिमा हरियाणा राज्यको सीमाहरू छन्। तैत्रीय अरण्यक 5.1.1का अनुसार, कुरुक्षेत्र क्षेत्र, तुर्घना ( श्रुघना / सुघ सरहिन्द, पंजाबमा )का दक्षिणमा, खांडव ( दिल्ली र मेवात क्षेत्र )का उत्तरमा, मारू ( मरुभूमि )के पूर्वमा र पारिनका पश्चिममा छ। भारतका महाकाव्य महाभारतमे हरियाणाको उल्लेख धेरै जसोन्यकऔर बहुधनके रूपमा गरिएको छ। महाभारतमा वर्णित हरियाणाका केही स्थान आजका आधुनिक शहरहरू जस्तै, प्रिथुदक (पेहोवा), तिलप्रस्थ (तिल्पुट), पानप्रस्थ (पानीपत) र सोनप्रस्थ (सोनीपत)मे विकसित भएका छन्। गुडगाँवको अर्थ गुरुका ग्राम यानि गुरु द्रोणाचार्यका गाँवबाट छ। कौरवहरूर पांडवोंका बीच भयो महाभारतको प्रसिद्ध युद्ध कुरुक्षेत्र नगरका निकट भएको थियो। कृष्णले अर्जुनलाई गीताको उपदेश यहीं दिइएको थियो। यसपछि अठारह दिनसम्म हस्तिनापुरका सिंहासनको अधिकारी तय गर्नको लागि कुरुक्षेत्रका मैदानी इलाकहरूमा पूरा भारतबाट आयी सेनाहरूका मध्य भीषण संघर्ष भयो। जनश्रुतिका अनुसार महाराजा अग्रसेन्ले अग्रोहा जुन आजका हिसारका निकत स्थित छ,मा एक व्यापारिहरूका समृद्ध शहरकी स्थापना गरिएको थियो। किवंद्दछ कि जुन पनि व्यक्ति यहाँ बसना चाहन्थ्यो उसलाई एक ईटा र रूपया शहरका सबै एक लाख नागरिकहरू द्वारा दियो जान्थ्यो, यसले ती व्यक्तिका पास घर बनाउनको लागि पर्याप्त ईंटें र व्यापार शुरू गर्नको लागि पर्याप्त धन हुन्थ्यो।

मध्यकाल

हूणका शासनका पश्चात हर्षवर्धन द्वारा 7औं शताब्दीमा स्थापित राज्यको राजधानी ((हरियाणा ))के ((कुरुक्षेत्र ))के पास थानेसरमा बसायी।उनको मृत्यु पछि प्रतिहारले वहां शासन गर्न आरम्भ गरे र आफ्नो राजधानी कन्नौज बनयो ली।यो स्थान दिल्लीका शासकको लागि महत्वपूर्ण् थियो। ((पृथ्वीराज चौहान ))ने 12औं शताब्दीमा आफ्नो किला हाँसी र तरारीमा स्थापित गरे।मुहामी्मद गोरीले दुसरी तराईन युधमा यसमा कब्जा गरे।उनको पश्चात दिल्ली सल्तनतले धेरै शदीसम्म यहाँ शासन गरे।

जलवायु

यो क जल्वयु आम्तोरमा थन्द हि रेह्त छ।

वनस्पति

पुरा राज्यमा कँटीले शुष्क पर्णपाती वन र काँटेदार झाडिहरू मिल्दछन। मनसुनको समयमा सारा पहाडिहरू घासले ढाकिन्छ। शहतूत, सेतोको, चीड, कीकर, सिसौ बबूलको अतिरिक्त केही अन्य वृक्ष पनि यहाँ पाइन्छन्। जनावरहरूमा यहाँ काले हरिण, नीलगाई, तेंदुआ, लोमडी़, मोंगूज, सियार र जंगली कुकुर पाइन्छन्।

जनसाँख्यिकी

२००१को जनगणनाको अनुसार हरियाणाको जनसंख्या २,११,४४,००० छ, यसमा १,१३,६४,००० पुरुष तथा ९७,८१,०००० महिलाऐं छन्। जनसंख्या घनत्व ४७७ व्यक्ति/वर्ग किमी छ। हरियाणामा पंजाबको तरिका विषम लिंग अनुपात छ यानि १,००० पुरुषहरूको पछि महिलाहरूको संख्या मात्र ८६१ छ। कन्या भ्रूण हत्या यस विषम लिंग अनुपातको एक प्रमुख कारण हो छोराको चाहमा मान्छे बेटियहरूलाई गर्भमा नै मार हालछन। राज्यमा हिन्दुहरूको जनसंख्या ८८.२% छ, जबकि सिखहरूको ५.५%, मुसलमानहरूको ५.८% , जैन र बौद्ध क्रमशः ०.३% र ०.०१%को अनुपातमा छन्। मुसलमान मुख्ततः महेंद्रगढ जिल्लामा केन्द्रित हो , जबकि ज्यादातर सिख पंजाब देखि सटे जिलहरूमा रहछन। कृषि र कृषि देखि सम्बन्धित उद्योग स्थानीय अर्थव्यवस्थाको रीढ छ। हालको वर्षमा मुख्य रूपले बिहार, बंगाल र नेपालको प्रवासिहरूको संख्यामा वृद्धि भए छ।

हरियाणाको संस्कृति

हरियाणवी सिनेमा एवं संस्कृति

चन्द्रावल

लाडो

गुलाबो

अर्थव्यवस्था

निर्माण उद्योग

गुडगाउँको एक आवासीय परिसर

प्रशासनिक व्यवस्था

चित्र:Haryana.gif

Haryana is divided into 20 districts.

यो पनि हेर्नुहोस्

• प्रवेशद्वार:हरियाणा
• हरियाणाका लोकसभा सदस्य

बाहिरी कडिहरू

• हरियाणा
• हरयाणाको क्षेत्र विस्तार
• हरियाणाको खुशियाली कति असली ? (भारतीय पक्ष)
• हरियाणा ई-शासन
• हरियाणा इनसाइक्लोपीडिया लेखने पहिलो राज्य बन्यो