भूटान

भुटान अधिराज्य Brug rGyal-Khab (वाइली) द्रुक यू (ड्रैगनको देश)
राष्ट्रगान: द्रुक सेन्देन
राजधानी		थिम्फू
राष्ट्र भाषा		जोंगखा
सरकार		पारंपरिक राजतंत्र
-	राजा	जिग्मे खेसर नामग्याल वाङचुक
-	प्रधानमंत्री	किंगजांग दोरजी
वांग्चुक साम्राज्य
जनसङ्ख्या
-	2007 अनुमानित	672,425 (2005) (117)
-	2005 census	2,162,546
कुल गार्हस्थ उत्पादन(GDP) (PPP)		2007 estimate
-	Total	$4.39 बिलियन (160वां)
-	Per capita	$5,477 (117वां)
HDI (2007)		▲ 0.579 (मध्यम) (133वां)
मुद्रा		ङुलत्रुम (BTN)
समय क्षेत्र		भुटान समय बी.टी.टी (UTC+6:00)
-	Summer (DST)	(UTC+६)
ईन्टरनेट टिडिएल		.bt
टेलिफोन कोड		+९७५

विश्वमा भूटानको अवस्थिति

परिचय

भुटान हिमालयमा रहेको दक्षिण एशियाको एउटा सानो देश हो। यसको दक्षिण, पूर्व र पश्चिम पट्टी गणतन्त्र भारत र उत्तर तर्फ चीनको तिब्बतसँग सिमा जोडिएको छ। भुटान नेपालसँग भारतको सिक्किम राज्यबाट छुटिएको छ। भूटानको दक्षिणमा भारत छ र उत्तरमा तिब्बत। भूटानीहरूले भूटानलाई स्थानीय नाम द्रुक यू अर्थात 'ड्रैगनको देश" भन्छन्। यो देश मुख्यतः पहाडी छ र केवल दक्षिणी भागमा थोरै समतल भूमि छ। सांस्कृतिक र धार्मिक रूपमा भुटान तिब्बत र नेपालको सांस्कृति सित जोडिएको छ। भुटान सन् १६४४मा बर्तमान राजाका पुर्खा शाब्द्रुङ ङावाङ नामग्यालले स्थापना गरेका थिए। भूटानको आधिकारिक भाषा जोंगखा हो तर यहाँ अरु पनि धेरै भाषाहरू बोलिन्छन्। भुटानमा नेपालीभाषीहरूको पनि बाहुल्यता रहेको छ, त्यसैले यहाँ जोङखाका साथै नेपाली भाषा पनि ब्यापक रूपमा बोलिन्छ।

इतिहास

१७ औ शताब्दीको अंतमा भूटानले बौद्ध धर्मलाई अङ्गीकार गर्यो। १८६५मा ब्रिटेन र भुटान बीच सिनचुलु सन्धिमा हस्ताक्षर भयो, जसमा भूटानले सीमावर्ती केही भूभागको बदलामा केही वार्षिक अनुदानको लागि करार गर्यो। ब्रिटिश प्रभावमै १९०७मा त्याँहा राजतन्त्रको स्थापना भयो। तीन साल पछि एउटा अझै समझौता भयो, जस अनुसार ब्रिटिश यस कुरामा राजी भए कि उनी भूटानको आंतरिक मामिलामा हस्त्क्षेप गर्दैन तर भूटानको विदेश नीति इङ्गल्याण्ड द्वारा तय गरिन्छ। पछि १९४७ उपरांत यही भूमिका भारतले पायो। दुई साल पछि १९४९मा भारत भुटान समझौता अनुसार भारतले भूटानको त्यो सबै जमीन उसलाई फर्काई दियो जुन अङ्ग्रेजहरूको अधीन थियो। यस समझौता अनुसार भारतको भूटानको विदेश नीति एवं रक्षा नीतिमा धेरै महत्वपूर्ण भूमिका दिइयो।

राजनीति

भूटानका राष्ट्रप्रमुख राजा हुन र उनलाई द्रुक ग्यालपो भनिन्छ। यहाँ २००६ देखि जिग्मे सिङगे वाङचुकका छोरा जिग्मे खेसर नामग्याल वाङचुक राजा(द्रुक ग्यालपो)का रूपमा राज्य गरिरहेका छन्। यो पद पुस्तनि नै हो तर भूटानको संसद शोगडूले दुई तिहाई बहुमतद्वारा हटाउन वा परिवर्तन् गर्न सकिने प्रावधान् छ। शोगडूमा १५४ सीट हुन्छन्, जसमा १०५ स्थानीय प्रतिनिधि, १२ धार्मिक प्रतिनिधि र ३७ राजाले छानेका प्रतिनिधि रहन्छन्. ती सबैको कार्यकाल तीन वर्षको हुन्छ। राजाले नै मंत्रिपरिषदका सदस्यहरूको छनौट गर्छन र तिनिहरूको कार्यकाल ५ बर्षको हुन्छ।

भूटानमा संविधान जारी भएको मिति जुलाई १८, २००८ हो। यस अनुसार कार्यकारी अंगमा राज्य प्रमुखमा राजा जिग्मे खेसर नाम्ग्येल वाङछुक (डेसम्बर १४, २००६ देखि, नोबेम्बर ६ २००८मा राज्यभिषेक), सरकार प्रमुख: प्रधानमन्त्रि जिग्मे थिन्ले (एप्रल ९, २००८ देखि), मन्त्रि परिषद: ल्येन्गे सुन्छोग – राजाबाट मनोनित एवं राष्ट्रिय सभाबाट अनिमोदित र पाँच वर्षे अवधिका लागि काम गर्ने छन्। यहा पहिलो चुनाव मार्च २००८मा सम्पन्न भयो।

व्यवस्थापकीय अंगमा दुई सदनात्मक ब्यबस्था छ। माथिल्लो सदन राष्ट्रिय परिषद गैर राजनैतिक (२५ सदस्यीय – २० जिल्लाबाट एक-एक जना गरी २० जना र ५ जना राजाबाट मनोनित), चार वर्षे अवधि; तल्लो सदन राष्ट्रिय सभा (४७ सदस्यीय, पाँच वर्षका लागि प्रतक्ष निर्वाचित) हुने गर्छन। पछिल्लो पटक राष्ट्रिय परिषदको निर्वाचन डेसम्बर ३१ २००७ र जनवरी २९, २००८मा सम्पन्न; राष्ट्रिय सभाको निर्वाचन मार्च २४, २००८मा सम्पन्न भएको थियो।

भूगोल

भूटानलाई तलका बीस जिल्ला(जोंगखाग)मा बाडिएको छः

• भूमथाङ्ग
• चुखा
• दगाना
• गासा
• हा
• लूंतसे
• मोङ्गर
• पारो
• पेमागात्सेल
• पुनाखा
• सामद्रूप जोङ्खार
• साम्त्से
• सारपाङ्ग
• थिम्फू
• त्राशीगाङ्ग
• त्राशी यांग्त्से
• त्रोंगसा
• शिराङ्ग
• वाङ्गद्यू फोद्राङ्ग
• जेमेग

अर्थतन्त्र

भूटानमा हिमालयको अग्लो पर्वतमालाले घेरियेको ग्लेशियर

विश्वको सब भन्दा स्यानो अर्थव्यवस्थाहरूमाझ एक, भूटानको आर्थिक ढाँचा मुख्य रूपमा कृषि र वन क्षेत्रहरू र त्यहाँ निर्मित जल बिद्युतलाई भारतलाई विक्रयमा निर्भर छ। यस्तो मानिन्छ कि यही तीन वस्तुबाट भूटानको सरकारले 75% कमाँउ छ। कृषि जुन यहाँको मानिषहरूको आधार हो,मा 90% भन्दा बढि मानिषहरू निर्भर छन्। औद्योगिक उत्पादन लगभग नगण्य छ र जे पनि छ त्यो कुटीर उद्योगको श्रेणीमा पर्छ। भूटानमा जल बिद्युत र पर्यटनको क्षेत्रमा असीमित सम्भावनाहरू छन्।

जीवनशैली

भूटानको जनसङ्ख्या करिब ६ लाख ७२ हजार छ।भूटानको लगभग आधी मानिसहरू भूटानको आदीवासी हुन, जसलाई गांलोप भनिन्छ र तिब्बतको केही जातीहरूसग यीनिहरूको निकट का सम्बन्ध छ। यसवाहेक अन्य जातीहरूमा नेपाली छन् र यीनिहरूको सम्बन्ध नेपालसग छ। त्यस वाहेक शारचोप र ल्होतशांपाजातीहरू छन्। यहाँको आधिकारिक भाषा जोंगखा हो, यीनिहरूको साथसाथै यहाँ थुप्रै अन्य भाषाहरू बोलिन्छ, जसमा केही त बिलिन हुने अबस्थामा छन्।

भूटानमा आधिकारिक धर्म बौद्ध धर्मको महायान शाखा छ, जसको अनुसरण देशको लगभग तीन चौथाई जनताले गर्दछन। भूटानको २५ प्रतिशत जनसंख्या हिन्दू धर्मको अनुयायी छन्। भूटानको हिंदू धर्मी नेपाली मूलका मानिसहरू हुन्, जसलाई ल्होत्साम्पा पनि भनिन्छ। करिव एक लाख ल्होत्साम्पालाई शन् १९८९मा देशबाट निकालिएको (भुटानी सरकारका अनुसार कतिपय स्वेच्छाले) थियो। पूर्वी नेपालमा एक लाख जनता र भारतमा ३० हजार जति शरणार्थीका रूपमा बसिरहेका रहेका छन्। उनिहरूले शरणार्थी सम्बन्धि राष्ट्रसंघीय उच्चायुक्त र नेपाल सरकारबाट केही राहत र सहयोग् पाउछन्। भूटानी शरणार्थीको पुनर्वास कार्यक्रमअर्न्तर्गत हालसम्म ४० हजार शरणार्थी पुनर्वासका लागि विदेश प्रस्थान गरे। संयुक्त राज्य अमेरिकाले हालसम्म ३४ हजार १२९ शरणार्थीलाई पुनर्वासमा लिइसकेको छ ।

संस्कृति

भुटान विश्वको ती केही देशहरूमा पर्दछ, जसले आफुलाई शेष विश्वबाट अलग राखेर आईरहेको छ र आज आज पनि केही हदसम्म यहाँ विदेशिहरूको प्रवेश नियंत्रित छ। देशको धेरै जसो मानिसहरू साना ग्रामिण क्षेत्रमा बस्छन र उनीहरू कृषिमा निर्भर छन्। बिस्तारै-बिस्तारै शहरीकरणले गती लिइरहेको छ। बौद्ध विचार यहाँको जीवनको महत्वपूर्ण भाग हो। तीर धनुष खेल यहाँको राष्ट्रीय खेल हो।

यो भुटान सम्बन्धी लेख अहिले अधुरो अवस्थामा छ। यसलाइ तपाइ बढाएर यस लेखलाइ सुधार्न सक्नुहुन्छ।

लिन्क्स्

• The Bhutan Times online newspaper