महामन्दी

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search
अमेरिकाको १९१० देखि १९६० सम्मको वार्षिक रियल कुल गृहस्थ उत्पादन, महामन्दीको वर्ष (१९२९-१९३९)को प्रकाशमा
अमेरिकाको १९१० देखि १९६० सम्मको बेरोजगारी दर, महामन्दीको वर्ष (१९२९-१९३९)को प्रकाशामा

महामन्दी वा भीषण मन्दी ((अङ्ग्रेजी: The Great Depression) द ग्रेट डिप्रेशन) (१९२९-१९३९) को नामले चिनिने यो घटना विश्व व्यापी आर्थिक मन्दी थियो । यो सन् १९२९ मा सुरु भयो र १९३९-४० सम्म जारी रह्यो। यो बिसौ शताब्दिको सबैभन्दा लामो, गहिरो र विस्तारित मन्दी थियो।[१] यो विश्वको आधुनिक इतिहासको सबैभन्दा ठूलो र सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण मन्दी थियो। यस घटनाले सारा विश्वमा यस्तो विनाश ल्यायो कि यसको पुन: प्राप्त गर्न धेरै वर्ष लाग्यो।[स्रोत नखुलेको] यसले ठूलो समष्टिगत व्यापक आर्थिक र राजनीतिक प्रभावहरू पार्‍यो। यसले फासीवादलाई बढायो र अन्ततः दोस्रो विश्वयुद्धमा पुर्‍यायो। यद्यपि यो युद्ध विश्वलाई महामन्दीबाट निकाल्ने साधन पनि भयो। यही अवधिले साहित्यकारहरू र फिल्म निर्माताहरूलाई पनि आकर्षित गर्यो र यस विषयमा धेरै पुस्तकहरू लेखिएका थिए। धेरै चलचित्रहरू पनि बने र धेरै लोकप्रिय भए।

महामन्दीको समयरेखा[सम्पादन गर्ने]

आरम्भ[सम्पादन गर्ने]

२ अक्टोबर १९२९ मा अमेरिकी शेयर बजारमा गिरावटबाट यसको प्रारम्भ भयो ।

प्रस्थान[सम्पादन गर्ने]

१९३० देखि १९३३ को बीच यो विश्वको सबै प्रमुख देशहरूमा फैलियो।

अन्त्य[सम्पादन गर्ने]

१९३९ मा द्वितीय विश्वयुद्ध सुरु भएपछी यो मन्दी नियन्त्रणमा आउन थाल्यो १९३९ मा दोस्रो विश्वयुद्ध सुरु भएपछि यो नियन्त्रणमा लिन थाल्यो।

विकासमा प्रभाव[सम्पादन गर्ने]

सन् १९३० को दसकको महामन्दी विश्वको अहिलेसम्मको सर्वाधिक विध्वंसक आर्थिक त्रासदी मानिन्छ जसको कारणले लाखौँ मानिसको जीवन नरकमा परिणत गरेको थियो। यसको सुरुवात २९ अक्टोबर १९२९ मंगलबार को दिन अमेरिकामा शेयर मार्केट को पतनको साथ भयो। यस दिनलाई कालो मंगलबार (Black Tuesday) पनि भनिन्छ। यसपछि, अर्को दशकसम्म विश्वको धेरै देशहरूमा आर्थिक गतिविधि रोकियो। अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार अन्त्य भयो।

मागमा भारी कमी गिरावट भयो र औद्योगिक विकास को चक्का अवरुद्ध भयो । लाखौं मानिसहरूले आफ्नो जागिर/ नोकरी गुमाए। कृषि उत्पादनमा पनि ६०% सम्म कमी आयो । एक दशकसम्म हाहाकार मच्चाएपछी दोश्रो विश्वयुद्ध को सुरुवातको साथ यसको प्रभाव कम हुन थाल्यो

कारण[सम्पादन गर्ने]

वालस्ट्रिट धरासायी भए पश्चात वालस्ट्रिटमा जम्मा भएका मानिसहरू

अमेरिकी शेयर बजारमा गिरावटको यति मनोवैज्ञानिक असर पर्यो को त्यहाँका मानिसहरूले आफ्नो खर्चमा १० प्रतिशतसम्म कम गरे जसबाट माग प्रभावित भयो ।

मानिसहरूले बैंकको कर्जा तिर्न बन्द गरे जसकारण बैंकिङ व्यवस्था हल्लियो । कर्जा पाउन बन्द भयो, मानिसहरूले बैंकबाट पैसा निकाल्न सुरु गरे। यसबाट कयौं बैंकहरू टाट पल्टिएर बन्द भए ।

१९३० को सुरुवातमा अमेरिकामा भएको खडेरीको कारणले कृषि बार्बाद भयो जसको कारण कृषि अर्थव्यवस्था कमजोर भयो। यसले घाउमा नुनचुक गर्ने काम गर्यो ।

अमेरिकाको यस मन्दीले पछी अन्य देशलाई पनि आफ्नो चपेटमा लियो। र देख्दादेख्दै यो मन्दी; महामन्दीमा परिणत भयो ।

प्रमुख परिवर्तन[सम्पादन गर्ने]

साम्यवादतर्फ रुझान वृद्धि[सम्पादन गर्ने]

कम्युनिष्ट राष्ट्र भएकोले सोभियत संघले आफूलाई पूँजीवादी प्रणालीबाट अलग गरेर राखेको थियो । पूँजीवादी देशहरू सोभियत संघसंग सम्बन्ध राख्न चाहदैन्थे । तर यसमा सोभियत संघलाई फाइदा भयो र महामन्दीबाट उम्क्यो जसले पूँजीवादी देशहरूको कमर भाच्यो । यस अवधिमा सोभियत संघमा औद्योगिक विस्तार भयो।

यसले मार्क्सवादमा प्रतिष्ठा मिल्यो र पूँजीवादको विकल्पको रूपमा देखा पर्यो । यही कारण नै थियो कि धेरै प्रभावित देशहरूमा यसबाट प्रेरित भएर सामाजिक र साम्यवादी प्रदर्शन र आन्दोलनहरू भए।

फासीवादको बढावा[सम्पादन गर्ने]

धेरै विशेषज्ञहरू यो विश्वास गर्छन कि फासीवादको उदयमा यो ठूलो महामन्दी को नै भूमिका थियो। फासीवादी नेताहरूले सम्बन्धित आफ्नो देशहरूमा प्रचार गर्न थाले कि ती देशहरूमा जनताको खराब नराम्रो अवस्थाको लागि त्यहाँका पुँजीवादी नेताहरू जिम्मेवार छन्, यस्तो अवस्थाबाट फासीवादले नै बचाउन सक्छ। जर्मनीमा हिटलरले यस महामन्दीको बाहानामा आफ्नो पकड बलियो बनाए। जापानका हिरोहितो ले चीनमा घुसपैठ गरेर मन्चुरियामा यस आधारमा खानीहरू विकास गर्‍यो कि यसद्वारा महामन्दीबाट राहत पाउन सकिन्छ। तर यसले एक मात्र परिणाम ल्यायो - दोस्रो विश्व युद्ध

हतियार अर्थव्यवस्था को उदय[सम्पादन गर्ने]

यस महामन्दीको सबैभन्दा ठूलो नतिजा यो भयो कि अमेरिका जस्ता देशको अर्थ व्यवस्था सुदृढ पार्न एक ठूलो कोष हात पारे । अमेरिकालगायत बिभिन्न देशहरूमा सैनिक प्रचार-प्रसारले रोजगारीको ढोका मात्र खोलेन, हतियार उत्पादनद्वारा अर्थतन्त्रमा फेरी सास आयो। यसले १९३०को दशकको उत्तरार्धमा महामन्दीबाट निस्कन मद्दत पुर्‍यायो। पछि अमेरिका सहित पश्चिमी देशहरूले यसलाई आफ्नै खेल बनाए। आज यी देशहरूले हतियारको बिक्रीबाट ठूलो नाफा कमाउँछन्।

पुँजीवाद बलियो भयो[सम्पादन गर्ने]

महामन्दीको बेलामा पूँजीवादसँगको मोहको अवस्थालाई बुझेर संयुक्त राज्य अमेरिकाले दोस्रो विश्वयुद्ध पछि पश्चिमी देशहरूलाई सुदृढ पार्ने योजना लागू गर्‍यो। 'मार्शल प्लान' भनेर चिनिने कागजमा यो योजना दोश्रो विश्वयुद्धबाट पीडित देशहरूलाई पुनर्निर्माण गर्न सहयोग गर्ने उद्देश्य थियो, तर वास्तविक उद्देश्य भनेको साम्यवादको सम्भावित विस्तार रोक्न थियो। यस अन्तर्गत, युरोपेली देशहरुलाई १७ अरब डलरको वित्तीय र प्राविधिक सहायता प्रदान गरियो। यसको बाबजुद पनि, सोभियत संघको बढ्दो शक्तिलाई रोक्न सकिएन।

विश्वमा आर्थिक संकटको प्रभाव[सम्पादन गर्ने]

जर्मनीमा प्रभाव

आर्थिक संकटको परिणामस्वरूप जर्मनीमा बेरोजगारी अत्यधिक बढ्यो। सन् १९३२ सम्म ६० लाख मानिस बेरोजगार भए, बेरोजगारी डर २५% पुग्यो।.[२] यसबाट जर्मनीमा बाह्य गणतन्न्रको स्थिति भयो। हिटलरले यसको फाइदा उठाएर सत्तामा आए । यस प्रकार आर्थिक मंदीमा जर्मनीमा नाजीवादको शासन स्थापित भयो।[३]

बेलायतमा प्रभाव

सन् १९३१ मा आर्थिक मन्दीको कारणले बेलायतले स्वर्णमानको परित्याग गर्नु पर्यो। सरकारले सुनको निर्यात बन्द गर्यो। सरकारले आर्थिक स्थिरीकरणको नीति अपनायो। यसले बेलायतलाई आर्थिक मन्दीबाट मुक्त हुन मद्दत पुर्‍यायो। व्यापारमा संरक्षणको नीति अपनाएर व्यापारको सन्तुलन बेलायतको पक्षमा भयो। बेलायती सरकारले सस्तो मुद्रा दर अपनायो जस गर्दाले बैंक दरमा कमी आयो। यसले विभिन्न उद्योगलाई प्रोत्साहन मिल्यो।

फ्रान्समा प्रभाव

अन्य देशको तुलनामा फ्रान्समा महामन्दीको प्राभाव कम पर्यो, सबैभन्दा ठूलो प्रभाव १९३१ मा देखिएको थियो [४]। फ्रान्सको आर्थिक स्थिति जर्मनीबाट प्रथम विश्व युद्धको अत्यधिक क्षतिपूर्तिको कारण बलियो थियो, त्यसैले आर्थिक मन्दीले फ्रान्समा अधिक प्रभाव पारेन। फ्रान्सेली मुद्रा फ्रेन्क आफ्नो विश्वसनीयता जोगाउन सफल भयो।

रसियामा प्रभाव

स्टालिनको आर्थिक नीति एवं पंचवर्षीय योजनाहरू को कारणले सोभियत संघ रसियाको आर्थिक स्थिति सुदृढ थियो। तसर्थ, त्यो आर्थिक मन्दीले खासै प्रभावित भएन।[५] यसले संसारमा कम्युनिष्ट प्रणालीको शक्ति,मजबूती र पूँजीवादी प्रणालीको खोक्रोपनलाई अगाडि पर्दाफास गर्‍यो।

अमेरिकामा प्रभाव
बेरोजगार मानिसहरूको र्याली, टोरोन्टो , , क्यानाडा

अमेरिकामा बेरोजगारी १५ लाख बाट बढेर १ करोड ३० लाख पुग्यो । युरोपमा आर्थिक मन्दी को कारणले अमेरिकाको युरोपेली ऋण डुब्ने स्थितिमा आयो । १९३२ ई. को चुनावमा आर्थिक सङ्कट को कारणले रिपब्लिक पार्टीका हर्बर्ट हुबर पराजित भए। डेमोक्र्याटिक पार्टीका उम्मेदवार फ्र्यांकलिन डी. रुजवेल्टले आर्थिक सुधार कार्यक्रमको घोषणाको आधारमा नै चुनाव जितेका थिए।

अमेरिकी राष्ट्रपति रुजवेल्टको नयाँ सम्झौता[सम्पादन गर्ने]

आर्थिक मन्दीबाट माथि आउनका लागि अमेरिकी राष्ट्रपतिले नयाँ डिलको घोषणा गरे। उनले नयाँ डिलका उद्देश्यहरूलाई यी शब्दहरूमा संक्षेपमा प्रस्तुत गरे,

हामी हाम्रो अर्थव्यवस्था मार्फत कृषि र उद्योग बीच सन्तुलन ल्याउन चाहन्छौं। हामी मजदुर-कामदार, रोजगारदाता र उपभोक्ताहरू बीच सन्तुलन कायम गर्न चाहन्छौं। हाम्रो उद्देश्य यो पनि हो कि हाम्रो आन्तरिक बजारहरू समृद्ध र ठूलो रहुन् र अन्य देशहरूसँगको हाम्रो व्यापार बढोस् ।

रुजवेल्टको नयाँ डिलले अमेरिकी अर्थव्यवस्थामा क्रान्तिकारी सुधारको संकेत देखिन थाल्यो। औद्योगिक र कृषि उत्पादनमा वृद्धि भयो , निश्चित न्यूनतम ज्याला दर र अधिकतम काम घण्टा। यस प्रकार अमेरिका बिस्तारै आर्थिक मन्दीबाट मुक्त हुनतर्फ गयो। यसैले फ्र्याङ्क्लिन डी. रुजबेल्टको नयाँ डिल सफल सावित भयो।

चलचित्रहरु[सम्पादन गर्ने]

  • हार्ड टाइम्स
  • गोल्ड डिगर्स अफ १९३३
  • इट इज ए वन्डरफुल लाइफ
  • क्रेडल विल रक
  • ओ ब्रदर, व्हेअर आर यू?
  • द पर्पल रोज अफ काइरो

यो पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. Charles Duhigg, "Depression, You Say? Check Those Safety Nets", The New York Times, March 23, 2008.
  2. About the Great Depression, University of Illinois
  3. Adam Tooze, The Wages of Destruction: The Making and Breaking of the Nazi Economy (2007)
  4. Laufenburger, Henry (१९३६), "France and the Depression", International Affairs 15 (2): 202–224, जेएसटिओआर 2601740 
  5. Robert William Davies, Mark Harrison, and Stephen G. Wheatcroft, eds. The economic transformation of the Soviet Union, 1913–1945 (Cambridge University Press, 1994)

बाह्य लिंकहरू[सम्पादन गर्ने]