सांस्कृतिक लैङ्गिक पहिचान

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search

सबै समाजमा लैङ्गिकताको परिभाषा र अवधारणा एकै नाशको हुँदैन। फेरी कुनै समाजमा एक प्रकारको लैङ्गिकता बारे अवधारणा छ भन्दैमा त्यही नै सबथोक वा त्यही नै पर्याप्त छ भन्ने हुँदैन। त्यही समाजका परिभाषाहरूमा नअटाउने व्यक्तिहरूले आफ्नै पहिचान खोज्न सुरु गर्छ। उदाहरणका लागि मूलधारको सेतो वर्णका ख्रिष्ट्रियन औपनिवेशिक युरोपेली समाजमा दुईवटा लैङ्गिकताको मात्र परिभाषा थियो। त्यही समाजमा ती परिभाषामा नअटाउनेहरूले आफ्नै पहिचानको स्थापना गरे। औपनिवेशिक कालमा त्यो दुईवटा लिङ्गको अवधारणा अन्यत्र पनि लादियो। भारतीय समाजमा हिज्रा, ख्वाजासिरा, किन्नर, इत्यादी जस्ता लैङ्गिकताहरूको अवधारणा थियो। बेलायती उपनिवेशमा त्यसमाथी पनि दमन भयो। यसै गरी नेटिभ अमेरिकन समाजमा पाँचवटा लैङ्गिकताको अवधारणा छ। अष्ट्रेलियाको अबोरिजिनलहरूमा पनि यस्तै नै छ। फिजिमा भाकासालेवालेवा, सामोआमा फाफाफिने, फिलिपीन्समा बाक्ला, जस्ता अवधारणाहरू छन्। यसै गरी नेपालमा विशेष गरी पर्वते कुरा गर्ने खस-आर्य समुदायहरूमा तेस्रोलिङ्गीको अवधारणा छ। आफूलाई महिला र पुरुषको परिभाषाबाट छुट्टै राख्ने, आफू महिला पनि होइन पुरुष पनि होइन, महिला पुरुष भन्दा फरक पहिचान बोक्नेहरूलाई ‘तेस्रोलिङ्गी’ भन्ने गरिन्छ। यस्ता शब्दवालीहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा ‘सांस्कृतिक अवधारणाका लैङ्गिक पहिचानहरू’ (Cultural gender identities) भन्ने गरिएको छ। [१] [२] [३] [४] [५] [६] [७]

नेपाली समाजहरूमा[सम्पादन गर्ने]

नेवाः समाजका सांस्कृतिक लैङ्गिक पहिचान शब्दवालीहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. मिजं - पुरुष
  2. मिसा - महिला
  3. मामिसा - स्त्रीलिङ्गी जन्मेका महिला अर्थात् त्याचलिङ्गी महिला
  4. बामिसा - पुलिङ्गी जन्मेका महिला अर्थात् पारलिङ्गी महिला
  5. बामिजं - पुलिङ्गी जन्मेका पुरुष अर्थात् त्याचलिङ्गी पुरुष
  6. मामिजं - स्त्रीलिङ्गी जन्मेका पुरुष अर्थात् पारलिङ्गी पुरुष
  7. मिथु - महिला र पुरुष बीचको पहिचान (ठ्याक्कै नेपाली अनुवाद छैन)
  8. मिखे - महिला र पुरुष भन्दा परको पहिचान (ठ्याक्कै नेपाली अनुवाद छैन)
  9. मिस्जं - महिला र पुरुष दुबै (ठ्याक्कै नेपाली अनुवाद छैन)

हिमाली समाजका सांस्कृतिक लैङ्गिक पहिचान शब्दवालीहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. फोलोक मोलोक - महिला र पुरुष भन्दा फरक पहिचान बोकेका (पश्चिमी हिमाली भेगका डोल्पो, ल्होवा समाजहरूमा)
  2. फुलुमुलु - महिला र पुरुष भन्दा फरक पहिचान बोकेका (पूर्वी हिमाली भेगका समाजहरूमा)

खस-आर्य समुदाय[सम्पादन गर्ने]

नेपालमा विशेष गरी पर्वते कुरा गर्ने खस-आर्य समुदायहरूमा तेस्रोलिङ्गीको अवधारणा छ। आफूलाई महिला र पुरुषको परिभाषाबाट छुट्टै राख्ने, आफू महिला पनि होइन पुरुष पनि होइन, महिला पुरुष भन्दा फरक पहिचान बोक्नेहरूलाई ‘तेस्रोलिङ्गी’ भन्ने गरिन्छ। यसै गरी 'मेटी' अथवा 'मेट्टी' भनेर पारलिङ्गी महिलाहरूलाई पनि जनाउने गरिन्छ भने 'मेटा] अथवा 'मेट्टा' भनेर पारलिङ्गी पुरुषहरूलाई जनाउने गरिन्छ।

मधेसी समुदाय[सम्पादन गर्ने]

मधेसी समुदायको विविधता सँगै यहाँका सांस्कृतिक लैङ्गिक पहिचानहरू पनि विविध छन्। मुस्लिम समुदायमा 'ख्वाजासिरा'को अवधारणा छ। यसै गरी हिन्दू मधेसीहरूमा 'हिज्रा' समुदायको अवधारणा छ।

आदिवासी अमेरिकी समाजमा[सम्पादन गर्ने]

  1. पुरुष
  2. महिला
  3. तु-स्पिरिट

बुग्गि समाज[सम्पादन गर्ने]

इन्दोनिशियाको सुलावेशी द्वीपको बुग्गि जातीय समाजमा ५ वटा लैङ्गिकता रहेको छ

  1. ओरोआनी (oroani) अर्थात् त्याचलिङ्गी पुरुष
  2. मक्कुन्राइ (makkunrai)अर्थात् त्याचलिङ्गी महिला
  3. कललाइ (calalai) अर्थात् पारलिङ्गी पुरुष
  4. कलबाइ (calabai) अर्थात् पारलिङ्गी महिला
  5. बिस्सु (bissu) अर्थात् अन्तर्लिङ्गी [८]

प्रशान्त महासागर स्थित देशहरूमा[सम्पादन गर्ने]

महिला र पुरुष बाहेकका सांस्कृतिक लैङ्गिक पहिचान

  1. भाकासालेवालेवा - फिजी
  2. लेइटी - टोङ्गा राज्य
  3. फाफाफिने - सामोआ राज्य
  4. माहु - हवाई
  5. पालोपा - पपुआ न्यू गिनी [९]

न्यूजियाल्याण्ड[सम्पादन गर्ने]

न्यूजियाल्याण्डको माओरी आदिवासी समुदायमा प्रचलित सांस्कृतिक लैङ्गिक पहिचानहरू

  1. इरा ताङता (Ira tāngata) - लैङ्गिक विविधता
  2. ताकातापुइ (Takatāpui) - समयौनिक
  3. ताङ्गता इरा ताने (Tangata ira tāne) - पारलिङ्गी पुरुष
  4. व्हाकाव्हिने (Whakawahine) - पारलिङ्गी महिला [१०]

उपनिवेश र लैङ्गिक पहिचान[सम्पादन गर्ने]

विश्वभरी उपनिवेशका क्रममा श्वेत युरोपेली ख्रिष्टियान उपनिवेशी शक्तिले आफ्नो लैङ्गिक पहिचानको अवधारणा पनि लादेका थिए। यसरी उपनिवेश हटेपछी पाश्चात्य शब्दावलीमा पहिचान गराउन नचाहेका यौनिक तथा लैङ्गिक अल्पसङ्ख्यक आदिवासी जनजातीहरूले आफ्नै समाजको आफ्नै सांस्कृतिक परिवेशका लैङ्गिक विविधतालाई पुनःउत्थान गराएका छन्। उपनिवेश अगाडी विभिन्न आदिवासी जनजाती समुदाय लैङ्गिकताको मामिलामा उदार थिए भने उपनिवेश पछी श्वेत युरोपेली ख्रिष्टियान मान्यता अनुसार दुई वटा मात्र लिङ्ग हुने जस्तो संकीर्ण धारणा लादियो। लैङ्गिकताको सवालमा मात्र नभएर समान लिङ्ग बीचको यौनाकर्षलाई स्वीकार गर्ने समाजहरूमा पनि विपरीत लिङ्ग बीचको सम्बन्ध मात्र जायज हो अरु सबै पाप हो भन्ने अवधारणा लादिएको थियो। कतिपय आदिवासी जनजाती समुदायहरूको परम्परागत लैङ्गिक पहिचानका अवधारणा नामेट भैसकेतापनि पाश्चात्य शब्दवाली प्रयोग नगरी आफ्नै भाषामा आफ्नै सांस्कृतिक परिवेशको लैङ्गिकता जनाउने शब्दहरू निर्माण गरेर प्रचार गर्दै आएका छन्। [११] [१२] [१३]

सन्दर्भ[सम्पादन गर्ने]

थप[सम्पादन गर्ने]

लिङ्ग, लैङ्गिकता र यौनिकता
लिङ्ग
यौनाङ्ग पुलिङ्गी स्त्रीलिङ्गी अन्तर्लिङ्गी
लैङ्गिकता
पुरुष महिला त्याचलिङ्गी पारलिङ्गी पारलिङ्गी महिला पारलिङ्गी पुरुष मिश्रितलिङ्गी अलिङ्गी विषुलिङ्गी विषुपहिरणी दुईलिङ्गी द्रवलिङ्गी गैरानुरूपलिङ्गी परिणतलिङ्गी क्वयेरलिङ्गी अर्धलिङ्गी तेस्रोलिङ्गी गैर-द्वयसांख्यिक लैङ्गिक पहिचान
यौनिकता
यौन अभिमुखिकरण विषमयौनिक समयौनिक द्वयौनिक अयौनिक द्रवयौनिक सर्वयौनिक अर्धयौनिक खर्याउनिक पुरुष्याउनिक महिल्याउनिक पारलिङ्याउनिक
अन्य
केथालिङ्गी केथायौनिक लैङ्गिक विविधता समावेशी नेपाली भाषा सांस्कृतिक लैङ्गिक पहिचानका शब्दहरू