जयपृथ्वीबहादुर सिंह

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search
जयपृथ्वी बहादुर सिंह
गोरखापत्र संस्थान अघाडी रहेको जयपृथ्वी बहादुर सिंहको सालिक
जन्म१९३४ भाद्र ७ गते
बझाङ
मृत्यु१९९७ असोज १
पेशाभाषा, साहित्य, पत्रकारिता, शिक्षा, स्वाथ्य, समाज सुधार आदि
भाषानेपाली
धर्महिन्दू

जयपृथ्वीबहादुर सिंह 2076/1/1 एक बझाङ्गी राजा थिए। जयपृथ्वीको जन्म विसं १९३४ भदौ ७ गते[१][२] (इ.सं.१८७७) सेती अञ्चलको बझाङमा भएको थियो।[२] उनले लेखेका अक्षराङ्क शिक्षा नामक पुस्तक नेपाली भाषाको पहिलो पाठ्यपुस्तक मानिन्छ।[३] त्यस्तै उनको प्राकृतव्याकरण नामक अर्को पुस्तक पनि गोरखापत्र छापाखानाबाट विसं १९६९ प्रकाशित भएको थियो।[४] जयपृथ्वीबहादुर सिंहले लेखेका नेपाली भाषाको पुस्तक 'अक्षराङ्क'मा देवनागरी लिपिका साँवाअक्षर, गणितका साधारण हिसाव, तत्कालीन चलनचल्तीमा रहेको नापतौल, वर्ष, महिना, दिन, ऋतु, अङ्ग्रेजी महिनाका नाम आदि कुरा समावेश गरिएका थिए। [५] उनको "अक्षराङ्क शिक्षा" नामक पुस्तकमा बाह्रखरी अक्षर ज्ञान, गणितको एकावली, पहाडा, विभिन्न वर्गाङ्क, जोडघटाउ, भाग, गुणन र इस्लाम धर्मका चाडपर्वको पनि उल्लेख छ। जयपृथ्वीले अक्षराङ्क शिक्षा लेखेर विसं १९५८ (इ.सं.१९०१)मा प्रकाशित गरेपछि, त्यो पुस्तक कोसेढुङ्गोको रूपमा स्थापित भएको छ। [२]

बाल्यकाल[सम्पादन गर्ने]

बझाङका राजा विक्रमबहादुर सिंहका चारवटी पत्नी थिए। तीमध्ये दुईटी चाहिं प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुर राणाका छोरी थिए। रुद्रकुमारी र मेघकुमारीलाई एउटै यज्ञमा उनले बेहुली बनाएका थिए। ती चारवटीबाट उनका १४ जना छोरा जन्मे। जेठी रुद्रकुमारीदेवीबाट पहिलो पल्ट जयपृथ्वीबहादुर सिंह जन्मे र बझाङी राजाका उत्तराधिकारी पनि भए। उनको जन्म १९३४ साल भदौ ७ गते भएको थियो। राजा विक्रमबहादुर सिंहझै मुख्य रानी रुद्रकुमारी पनि परोपकारी र मानवतावादी थिइन्। साथै उनी चेतनाकी ज्योति थिइन् र करुणाकी प्रतिमूर्ति पनि थिइन्। उनी न्यायनिसाफ छिन्न पनि सिपालु थिइन्। बझाङ दरबारमा उनको खुवै प्रभाव थियो। त्यही बेहोरा आसेपासे र कुरौटेले बझाङे राजालाई नकरात्मक रूपले जाहेर गरेपछि त्यहाा राजारानीमाझ भित्रभित्रै भुसको आगो बल्न थाल्यो। अन्तत: राजासाग टिक्न नसकेर रानी आफ्नो राजकुमार चेपेर माइत अर्थात् काठमाडौँ आइन्। त्यस बेला जयपृथ्वीबहादुर सिंह आठ वर्षका थिए। [१]

राज्यारोहण र सामाजिक सुधार[सम्पादन गर्ने]

राजा विक्रमबहादुर सिंहले आफ्नी जेठी रानीले छोरो लिएर डाडो काटेपछि भारतको पिथौरा गढमा गएर ठकुरीकी छोरीलाई पोते लगाइदिए। त्यस बेहोराले रुद्रकुमारी आक्रोशित भइन्। अनि उनले प्रधानमन्त्री वीरशमशेर राणालाई यसबारेको उजुर गरिन्। राणाले पनि बझाङी राजाबाट विक्रमबहादुर सिंहलाई बर्खास्त गराई जयपृथ्वीबहादुरलाई राज्यारोहण गराई दिए। राजा जयपृथ्वीले शिक्षालाई खुबै महत्त्व दिए। त्यहीक्रममा उनले आठजना विद्यार्थी काठमाडौँमा पढ्न पठाए। सामान्य शिक्षा आर्जन गरेपछि ती आठैजना बझाङका विभिन्न अड्डा, स्वास्थ्य र शिक्षण संस्थाका कारिन्दा भए। त्यसपछि पनि उनले त्यहाँका केही प्रजालाई भारतको अलमोडा पढ्न पठाए। साथै उनले काठमाडौँको नक्सालको आफ्नै घरमा सत्यवादी पाठशाला पनि खोले। पछि उनले काठमाडौँको सत्यवादी प्राथमिक पाठशाला बझाङमा सारे। त्यहाँको यो प्रथम विद्यालय थियो।

जयपृथ्वीले देवशमशेरलाई स्कुल खोल्नुपर्छ र नेपाली भाषामा शिक्षा दिनुपर्छ भनेर फकाए। अनि उनले विभिन्न पाठ्यपुस्तक पनि लेखे। त्यसबेला विद्यार्थीले जयपृथ्वीले लेखेको ‘अक्षरङ्क शिक्षा’ पठनपाठन गरिन्थ्यो। उनले क्रमश: अरु बोद्धिक किताब पनि लेखे। उनले जम्मा १८ वटा किताब लेखेका थिए। जयपृथ्वीले राजा भएपछि पनि पढे। उनको पढाइ काठमाडौँको दरबार हाई स्कुलमा भयो। उनले कोलकाता गएर म्याट्रिक पास गरे। अनि उनले प्रयागमा आईए पढे तर पूरा गरेनन्। जयपृथ्वीको १७ वर्षको उमेरमा श्री ३ चन्द्रशमशेरकी १४ वर्षीया छोरी खगेश्वरीदेवीसाग बिहे भयो। तर यी दम्पतिबाट सन्तान चाहिं भएनन्। जयपृथ्वी पढ्न, लेख्न, बोल्न, गाउन, नाच्न, र घोडा चढ्नका सौखिन थिए। उनले आफूले मात्र चढ्न ४० वटा घोडा पालेका थिए। उनी जुन देश पुग्थे शिक्षाका कुरा र कहिलेकाहीं घोडा पनि लिएर फर्कन्थे।

जयपृथ्वीले बझाङमा आर्थिक सुधारका नाउँमा भूमिसुधारको व्यवस्थापन गरे। उनैले वैज्ञानिक ढङ्गबाट नापीको व्यवस्था पनि गरे। त्यहा औषधालय उनैले स्थापना गरे। खग औषधालय र जयपृथ्वी धर्म औषधालय त्यस भेकको पहिलो औषधालय थियो। उनले त्यहा कोलकत्ताबाट चिकित्सक पनि ल्याएका थिए। उनले काठमाडौँबाट त्यहा धोबी र च्यामे पनि पुर्‍याएका थिए। २५ वर्षीय जयपृथ्वीलाई प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरले कोलकात्तामा वकील बनाएर पठाए। त्यतिबेला उनी त्यहा तीन वर्ष बसेर अङ्ग्रेजीको विशेष ज्ञान हासिल गरे। तर नेपालमा नेपाली भाषाकै किताब छापेर प्रचार गर्ने हेतु उनी नेपालै आए। नेपाल आउदा उनले हाते प्रेस किनेर ल्याएका थिए। चन्द्रशमशेर प्रधानमन्त्री भएपछि नरदेव पाण्डेलाई खोसेर आफ्ना ज्वाइँ जयपृथ्वीलाई गोरखापत्रको तालुकदार बनाइयो। त्यतिमात्र होइन राणाले गोरखापत्रको सम्पूर्ण आम्दानी पनि सिंहले नै खाने कागत गरिदिएका थिए।

जयपृथ्वीले भारदारी अड्डामा पनि काम गरे। विसं १९६५ सालमा प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरसँगै उनी बेलायत पनि गए। त्यसैबखत त्यहाँका राजाले उनलाई कर्नेलको दर्जा दिए। साथै उनी अमेरिकाको भ्रमण गर्ने पहिलो नेपाली थिए। रुसको भ्रमण गर्ने पहिलो नेपाली यिनै थिए। डा.दुबसु क्षत्रीका अनुसार नक्कली भिसा लिएर जापान पुग्दा उनी पक्राउ पनि परेका थिए। क्षत्रीका अनुसार एसियाका मुलुकलाई संस्कृतभाषामय बनाउन पनि उनको विशेष इच्छा थियो। उनी जुनजुन भूमि टेक्न पुग्थे शिक्षाबारेकै प्राय: जानकारी लिन्थे। साथै उनी जहाँजहाँ जान्थे शान्ति, मानवता र भतृत्वकै अभिवृद्धिको सन्देश मात्र दिन्थे। जयपृथ्वीले मानवतावादी संस्था खोल्ने अभियान चलाए। त्यसैले उनले विश्वभ्रमण पनि गरे। उनी जुनजुन देशमा जान्थे मानवतावादी भाषण गर्थे। पछि उनैको संरक्षकत्व एसियाका विभिन्न राष्ट्रमा मानवतावादी सङ्घहरू पनि खुले। साथै उनले मानवतावादी पुस्तकहरू पनि प्रकाशित गरे। विश्व एकता उनको मुल मन्त्र थियो। संयुक्त राष्ट्रसङ्घ यिनैको समेत प्रभावले स्थापना भएको हो भनिन्छ।

उनले गोर्खापत्रमार्फत पनि राष्ट्रियता र जनजागरणको गीत गाइरहे। त्यही बेहोराले चन्द्रशमशेरले हटात रूपमा गोरखापत्र नै बन्द गराए। त्यसपछि उनी मुङ्लान पसे। चन्द्रशमशेरका डरले जयपृथ्वी भारतबाट पनि भागेर बेलायत पुगे। कसैका आाखामा नपर्ने हेतुले त्यतिबेला उनले ब्रम्हेली पोशाक लगाएका थिए। उनी भागेको बेहोरा श्री ३ चन्द्रशमशेरका कानमा नमज्जाले ठोक्कियो। अनि उनले जयपृथ्वी दाखिल गराउनेलाई पाच हजार रूपिया इनामको सार्वजानिक घोषणा गरे। तर उनी राणाका पञ्जामा नआएपछि उनको खाइपाई आएको भत्ता बन्द गराइयो। त्यसपछि राणाले उनीसग आफ्नी छोरीलाई पनि छुटाए। अनि छोरीलाई उनले कम्पनीको रूपिया वार्षिक आठ हजार भत्ता तोके। त्यसपछि राणाले जयपृथ्वीको जात च्युत गरी पानी काडे। अनि जयपृथ्वी पनि ससुरा मरेपछि मात्र नेपाल पसे। जयपृथ्वी पितृभक्त थिए। त्यसैले उनले चालीस वर्षको उमेरमा राजगद्दी छाडेर आफ्ना बुबालाई पुन: राज्यारोहण गराए। ६ वर्ष सिंहासनमा बसेपछि उनका बुबा स्वर्गीय भए। त्यसपछि जयपृथ्वी पुन: राजगद्दीमा बसे। तर उनलाई राजा भएर बस्न मन लागेन। उनले आफ्ना भाइ देवीजङ्गबहादुर सिंहलाई राज्यारोहण गराई ४८ वर्षको उमेरमा उनी भारततिर पसे।

नेपाली परिवेशमा जयपृथ्वी महामानव थिए। राष्ट्रवादी जयपृथ्वी ६४ वर्षमा हिंडिरहेका बेला १९९७ साल असोज १ गते भारतको व्याङलोरमा स्वर्गीय भए। त्यस घडी उनलाई त्यहा बृटिशको कम्पनी सरकारले राजबन्दी बनाएर राखेको थियो। स्वर्गीय भएपछि उनी झनै प्रसिद्धिको कोटिमा पुगे। विदेशीहरूले त उनलाई दोस्रो गौतम बुद्धको नाउँले नै सम्मान गरे।

सम्मान[सम्पादन गर्ने]

डेढ सताब्दीअघि रुस भ्रमण गर्नुहुने पहिलो नेपाली जयपृथ्वीबहादुर सिंह र नेपाल भ्रमण गर्ने इभान मिनायेभको स्मृतिमा स्थापना गरिएको जयपृथ्वी-इभान मिनायेभ स्रष्टा सम्मान पुरस्कारको स्थापना गरिएको छ। त्यस्तै उनको सम्मानमा बैतडी–बझाङ राजमार्गलाई जयपृथ्वीबहादुर राजमार्ग नामाकरण गरिएको छ।

बेलायतका राजा सातौँ एडवर्डका समकालीन जयपृथ्वीबहादुर सिंह नेपालका शिक्षासेवी हुन्। जयपृथ्वीका योगदान एउटा एउटा गरेर लिपिबद्ध गर्न थालियो भने दर्जनौं पुस्तक तयार हुन्छन्। राणा प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरको छोरीज्वाई भएर पनि उनको स्वतन्त्र चिन्तनले गर्दा उनी नेपालमा बस्न सकेनन्। त्यसैले भारतको बैङ्गलोरमा बसेर हृयूमानिष्ट नामक पत्रिका प्रकाशित गरेर मानवतावादी विचारको प्रचारप्रसार भारत, यूरोप, अमेरिकासम्म गरे।[२]

प्रधानमन्त्री चन्द्र सम्शेर (१९०१-२९) धेरै बाठा शासक थिए। जापानी भिक्षु कावागुचीसँगको भेटघाटमा उनले शिक्षा तथा देशभक्तिले जापान राष्ट्रलाई शक्तिशाली बनाएको प्रष्टसँग बताएका थिए। शिक्षाप्रेमी जयपृथ्वीको अनुरोधमा चन्द्रशमशेरले आठजना व्यक्तिलाई जापानमा प्राविधिक शिक्षा लिन पठाएका थिए। अँध्यारोबाट उज्यालोतर्फ जान शिक्षाको सारै ठूलो भूमिका हुन्छ। जयपृथ्वीले शिक्षाको महत्त्व सारै राम्ररी बुझेका थिए। नेपालमा शिक्षाको ज्योति बाल्न पाठशाला खोलेर मात्रै पुग्दैन भनेर जयपृथ्वीले स्रोत सामग्री जम्मा गर्न पुस्तक लेख्ने र प्रकाशन गर्ने कार्य पनि आफैं दिनरात खटेर गरे।[२]

बालबालिकाको चौतर्फी विकासका लागि बाधा पर्ने विभिन्न समस्यामा कुपोषण, विकृतिपूर्ण संस्कृति, अज्ञानता, मानसिक र शारीरिक शोषण र अशिक्षा हुन्। यी सबै समस्यालाई समाधान गर्न शिक्षाकै ज्योति बाल्नु पर्दछ भनेर जयपृथ्वीले विकट गाउँ चैनपुर र काठमाडौँको नक्शालमा सत्यवादी पाठशाला खोले। बालबालिकाको शिक्षामा प्रत्येक व्यक्ति र राष्ट्रले चासो राख्नु पर्दछ भन्ने कुरामा जयपृथ्वी दत्तचित्त थिए। उनी जस्तै अरु नेपालीले पनि यस्तै सोच राखेको भए नेपाली बालबालिकाको शिक्षाको साथै अन्य स्थितिमा आज धेरै सुधार आइ सक्तथ्यो। प्रधानमन्त्री चन्द्र शमशेरको यूरोप यात्रामा जयपृथ्वी पनि सहभागी थिए। उनले यूरोपका अधिकांश देशमा बालबालिकालाई पढाउने स्तरीय पुस्तक र पाठशालाको भ्रमण गरेर धेरै कुरा सिके बालबालिकाको भविष्यप्रति जयपृथ्वी निकै चिन्तित थिए।[२]

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

यो पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]