कोलकाता

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: अन्वेषण, खोज्नुहोस्
कोलकाता
Kolkata Imgs.jpg
सबभन्दा माथि - भिक्टोरिया स्मारक,
दोस्रो देब्रेपटि- विद्यसागर सेतु, दाहिने पटि- सन्त पल क्याथेड्रल(St. Paul's Cathedral),
तेस्रो देब्रेपटि - कलकत्ताको ट्राम, दाहिने पटि- कलकत्ताको डाउन टाउन,
पूछारमा- हाउडा पुल
बसोबास शुरु: अज्ञात
शहरको स्तर: भारतको पश्चिम बङ्गाल राज्यको राजधानी
भाषा: बंगला
क्षेत्रफल: १,४८० वर्ग की० मी०
जनसंख्या: 5,138,208
जनघनत्व: 27,462 /km2
मुद्रा: भा० रु०
समय क्षेत्र: Indian Standard Time +5.30
ईन्टरनेट TLD: .in
अन्तर्राष्ट्रिय टेलिफोन कोड: +91
Style-stub.gif
यस पृष्ठमा हिन्दी भाषाको सामाग्री प्रयोग गरिएको हुन सक्छ जसलाई नेपालीमा उल्था गर्नु पर्ने छ।


This page may contain Hindi-language content that should be translated into Nepali.

बंगालको खाडीको शीर्ष किनारा देखि १८० किलोमीटर टाढा हुगली नदीको बायाँकिनारामा स्थित कोलकाता (बांग्ला: About this sound কলকাতা (help·info)) (पुराना नाम कलकत्ता ) पश्चिम बङ्गालको राजधानी हो। यो भारतको दोश्रो सबभन्दा ठुलो महानगर तथा पाँचौ सबभन्दा ठुलो बन्दरगाह हो। यहाँको जनसंख्या २ करोड २९ लाख छ।[१] यस शहरको इतिहास अत्यन्त प्राचीन छ। यसको आधुनिक स्वरूपको विकास अंग्रेज एवं फ्रान्सको उपनिवेशवादको इतिहाससंग जोडिएको छ। आजको कोलकाता आधुनिक भारतको इतिहासको धेरै गाथाहरू आफैमा समेटेको छ। शहल्राई जहाँ भारतको शैक्षिक एवं सांस्कृतिक परिवर्तनहरूको प्रारम्भिक केन्द्र बिन्दुको रूपमा परिचय प्राप्त भएको छ त्यही दोश्रो तर्फ यसलाई भारतमा साम्यवाद आन्दोलनको गढको रूपमा पनि मान्यता प्राप्त छ। भवनहरूको यस शहरको 'सिटी ओफ जय'को नामले पनि जानिन्छ।

आफ्नो उत्तम अवस्थितिको कारण कोलकातालाई 'पूर्वी भारतको प्रवेश द्वार' पनि भनिन्छ। यो रेलमार्ग, वायुमार्ग तथा सडक मार्गहरूद्वारा देशको विभिन्न भागबाट जडिएको छ। यो प्रमुख यातायातको केन्द्र, विस्तृत बजार वितरण केन्द्र, शिक्षा केन्द्र, औद्योगिक केन्द्र तथा व्यापारको केन्द्र हो। अजायबघर, चिडियाखाना, बिरला तारमंडल, हावडा पुल, कालीघाट, फोर्ट विलियम, विक्टोरिया मेमोरियल, विज्ञान नगरी आदि मुख्य दर्शनीय स्थान हो। कोलकाताको नजीक हुगली नदीको दुवै किनारामा भारतवर्षको प्रायः अधिकांश जूटको कारखाना अवस्थित छन्। यसको वाहेक मोटरगाडी तैयार गर्ने कारखाना, सूती-वस्त्र उद्योग, कागज-उद्योग, विभिन्न प्रकारको ईन्जिनियरिङ् उद्योग, जूता तैयार गर्ने कारखाना, होजरी उद्योग एवं चाय विक्रय केन्द्र आदि अवस्थित छन्। पूर्वांचल एवं सम्पूर्ण भारतवर्षको प्रमुख वाणिज्यिक केन्द्रको रूपमा कोलकाताको महत्त्व धेरै छ।

विषयसूची

विकास र नामकरण [सम्पादन गर्ने]

१९ औं शताब्दीमा कोलकाता

आधिकारिक रूपले यस सहरको नाम कोलकाता १ जनवरी, २००१मा राखियो। यसको पूर्व नाम अंग्रेजीमा "कैलकटा' थियो तर बांग्ला भाषी यसलाई सदा कोलकाता या कोलिकाताको नामले नै जान्दछन एवं हिन्दी भाषी समुदायमा यो कलकत्ताको नामले जानि रहेको छ । सम्राट अकबरको चुंगी दस्तावेज र पन्ध्र औ शराब्दिको विप्रदासको कविताहरूमा यस नामको बार-बार उल्लेख भेटिन्छ। यसको नामको उत्पत्तिको बारेमा धेरै तरिकाको कहानिहरू प्रसिद्द छन्। सबभन्दा लोकप्रिय कहानीको अनुसार हिन्दुहरूको देवी कालीको नामले यस सहरको नामको उत्पत्ति भएको हो। यस सहरको अस्तित्वको उल्लेख व्यापारिक बन्दरगाहको रूपमा चीनको प्राचीन यात्रीहरूको यात्रा वृत्तांत र फारसी व्यापारीहरूको दस्तावेजहरूमा भेटिन्छ। महाभारतमा पनि बंगालको केहि राजाहरूको नाम छ जो कौरव सेनाको तर्फ देखि युद्धमा शामिल भएका थिए। नामको कहानी र विवाद चाहे जे भए पनि हो यति त तय छ कि यो आधुनिक भारतको सहरहरूमा सबभन्दा पहिले स्थापना भएको सहरहरू मध्ये एक हो। १६९०मा इस्ट इंडिया कम्पनीको अधिकारी "जाब चारनाक"ले आफ्नो कम्पनीको व्यापारीहरू लाई लागी एक बस्ती बसाईएको थियो। १६९८मा इस्ट इंडिया कम्पनीले एक स्थानीय जमींदार परिवार सावर्ण रायचौधुरी बाट तीन गाउँ (सूतानीति, कोलिकाता र गोबिंदपुर)लाई इजारा लिये। अर्को वर्ष कम्पनीले यिनी तीन गाउँहरू लाई विकास प्रेसिडेंसी सिटीको रूपमा गर्न शुरू गर्यो। १७२७मा इङ्गल्याण्डको राजा जार्ज द्वतीयको आदेश अनुसार यहाँ एक नागरिक अदालतको स्थापना गरियो। कोलकाता नगर निगमको स्थापना गरियो र पहिले मेयरको चुनाव भयो। १७५६मा बङ्गालको नवाब सिराजुद्दौलाले कोलिकातामा आक्रमण गरेर उसलाई जीजे। उनले यसको नाम "अलीनगर" राखे। तर वर्ष भरिको भित्र नै सिराजुद्दौलाको पकड यहाँ भयो र अंग्रेजहरूको यसमा पुन: अधिकार भयो। १७७२मा वारेन हेस्टिंग्सले यसलाई बेलायती शासकहरूको भारतीय राजधानी बनाई दिए। केहि इतिहासकार यस सहरलाई एक ठूलो सहरको रूपमा स्थापनाको शुरुवात १६९८मा फोर्ट विलियमको स्थापना देखि जोडेर हेर्छन्। १९१२ सम्म कोलकाता भारतमा अंग्रेजहरूको राजधानी बनी रह्यो।

१७५७ पछि देखि यस सहरमा पूरै तरिकाबाट अंग्रेजहरूको प्रभुत्व स्थापित भयो र १८५० पछिबाट यस सहरमा तिब्र रूपले औद्योगिक विकास हुन शुरु भयो खास गरेर कपडा उद्योगको विकास नाटकीय रूपले यहाँ बढयो जबकी कि यस विकासको असर सहरलाई छोडेर छेउछाउको इलाकहरूमा कहीं परिलक्षित भएन। ५ अक्टोबर १८६५को समुद्री तूफान (जसमा साठ हजारले ज्यादा मानिस मारिए)को कारण देखि कोलकातामा नराम्रो तरिकाबाट तबाही भएको बावजूद कोलकात अधिकांशत: अनियोजित रूप अर्को डेढ सय वर्षहरूमा बढिरह्यो र आज यसको आबादी लगभ १ करोड ४० लाख छ। कोलकाता १९८० भन्दा पहिले भारतको सबभन्दा ज्यादा आबादी भएको सहर थियो, तर यसपछि मुम्बईले यसको ठाँउ लियो। भारतको स्वतन्त्रताको समय १९४७मा र १९७१को भारत पाकिस्तान युद्ध पछि "पूर्वी बंगाल" (अब बांग्लादेश ) बाट यहाँ शरणार्थियहरूलाई बाढि आयो जसले यस सहरको अर्थव्यवस्थालाई नराम्रो तरिकासंग झस्कायो।

इतिहास [सम्पादन गर्ने]

स्वाधीनता आन्दोलनमा भूमिका [सम्पादन गर्ने]

ऐतिहासिक रूपले कोलकाता भारतीय स्वाधीनता आन्दोलनको हरेक चरणमा केन्द्रीय भूमिकामा रहेको छ । भारतीय राष्ट्रिय काँग्रेसको साथ साथ धेरै राजनैतिक एवं सांस्कृतिक संस्थानहरू जस्तै "हिन्दू मेला" र क्रांतिकारी संगठन "युगांतर" , "अनुशीलन" इत्यादीको स्थापनाको गौरव यस सहरलाई हासिल छ। प्राम्भिक राष्ट्रवादी व्यक्तित्वहरूमा अरविंद घोष, इंदिरा देवी चौधरानी, विपिनचंद्र पालको नाम प्रमुख छ। आरम्भिक राष्ट्रवादिहरूलाई प्रेरणाको केन्द्र बिन्दू बने रामकृष्ण परमहंसको शिष्य स्वामी विवेकानंद । भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसको पहिले अध्यक्ष बनेका श्री व्योमेश चन्द्र बैनर्जी र स्वराजको वकालत गर्ने पहिले व्यक्ति श्री सुरेन्द्रनाथ बैनर्जी पनि कोलकाताको नै थिए। १९ औं सताब्दीको उत्तरार्द्ध र २० औं शताब्दीको प्राम्भमा बांग्ला साहित्यकार बंकिमचन्द्र चटर्जीले बंगाली राष्ट्रवादिहरूलाई धेरै प्रभावित गरे। यिनले लेखेको आनंदमठमा लेखेको गीत वन्दे मातरम आज भारतको राष्ट्र गीत हो। सुभाषचंद्र बोसले आजाद हिंद फौजको गठन गरेर अंग्रेजहरूलाई एकदम साँसतमा राख्ये। यसलाई वाहेक रवीन्द्रनाथ टेगोर देखि लिएर सैकडौं स्वाधीनताको सिपाही विभिन्न रूपहरूमा यस सहरमा मौजूद रहेका छन्।

बाबू संस्कृति र बंगाली पुनर्जागरण [सम्पादन गर्ने]

बेलायती शासनको समयमा जब कोलकाता एकीकृत भारतको राजधानी थियो, कोलकातालाई लन्डन पछि बेलायती साम्राज्यको दोश्रो सबभन्दा ठुलो सहर मानिन्थ्यो। यस सहरको परिचय महलहरूको सहर, पूर्वको मोती इत्यादिको रूपमा थियो। त्यहि समयमा बङ्गाल र खास गरेर कोलकातामा बाबू संस्कृतिको विकास भयो जो बेलायती उदारवाद र बंगाली समाजको आन्तरिक उथल पुथलको नतीजा थियो जसमा बंगाली जमींदारी प्रथा हिंदू धर्मको सामाजिक, राजनैतिक, र नैतिक मूल्यमा उठापटक चलि रहेको थियो। यो यही द्वन्दको नतीजा थियो कि अंग्रेजहरूको आधुनिक शैक्षणिक संस्थानहरूमा पढेका केहि मानिसहरूले बंगालको समाजमा सुधारवादी बहसको जन्म दिए। मूल रूपले "बाबू" ति मानिसहरूलाई भनिन्थियो पश्चिमी ढंगको शिक्षा पाउएर भारतीय मूल्यहरूलाई हिकारतको दृष्टिले देखते थिए र आफुलाई ज्यादा देखि ज्याद पश्चिमी रंग ढंगमा ढालने कोशिश गर्दथे। तर लाख कोशिशहरूको बावजूद जब अंग्रेजहरू बीच जब उनीहरूको अस्वीकार्यता बनी रह्यो त पछी यसको सकारत्म परिणाम पनि आयो, त्यहि वर्गको केहि मानिसहरूले नयाँ बहसहरूलाई शुरुवात गरे जो बंगालको पुनर्जागरणको नामले जानिन्छ। यसलाई अन्तर्गत बंगालमा सामाजिक, राजनैतिक र धार्मिक सुधारको धेरै देखि अभिनव प्रयास भयो र बांग्ला साहित्यले नयाँ ऊँचाइयहरूलाई छोयो जसलाई धेरै जोडसंग अन्य भारतीय समुदायहरूले पनि अपनाए।

आधुनिक कोलकाता [सम्पादन गर्ने]

कोलकाता भारतको स्वतन्त्रता र त्यसको केहि समय पछि सम्म एक समृद्ध सहरको रूपमा स्थापित रहयो तर पछिको वर्षमा जनसँख्याको दवाब र मूलभूत सुविधाहरूको आभावमा य ससहरको स्वरूप बिग्रिन थाल्यो। १९६० र १९७०को दशकहरूमा नक्सलवादको एक सशक्त आन्दोलन यहाँ उठयो जो पछी देशको अरु क्षेत्रहरूमा पनि फैलियो। १९७७ पछि देखि यो वामपंथी आन्दोलनको गढको रूपमा स्थापित भयो र तब देखि यस राज्यमा भारतीय कम्यूनिस्ट पार्टीको बोलबाला छ।

अर्थ-व्यवस्था [सम्पादन गर्ने]

मुख्य लेख: कोलकाताको अर्थ व्यवस्था
क‘ओग्नीजैन्ट टेक्नोलजी सल्यूशंस, भवन, सल्ट लेक सैक्टर ५, इलेक्ट्रनिक्स कम्प्लेक्स

कोलकाता पूर्वी भारत एवं पूर्वोत्तर राज्यहरूको मुख्य व्यापारिक, वाणिज्यिक एवं वित्तीय केन्द्र हो। यहां कोलकाता स्टक एक्स्चेंज पनि छ, जो भारतको दोश्रो नम्बरको सबभन्दा ठुलो स्टोक एक्स्चेंज छ। [२] यहां प्रमुख वाणिज्यिक एवं सैन्य बन्दरगाह पनि छ। यसको साथै यस क्षेत्रको एकमात्र अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल पनि यहीं छ। कहिल्यै भारतको मुख्य सहर रहेको कोलकाताले स्वतन्त्रता पश्चात केहि आरम्भिक वर्षमा अन्वरत आर्थिक पतनलाई देख्यो। यसको मुख्य कारण राजनैतिक अस्थिरता एवं व्यापारिक यूनियनहरूको बृध्दी थियो।[३] १९६०को दशक देखी १९९०को मध्य दशक सम्म सहरको प्रगति खस्कदै गयो, जसको कारण यहां बन्द या यहां देखि स्थानान्तरित भएका कारखाना र व्यापार थियो।[३] यस कारणबाट पूंजी निवेश एवं संसाधनहरूको कमी उत्पन्न भयो, जो कि यहांको गिर्दो आर्थिक स्थितिलाई भरपूर सहायक कारक सिद्ध भयो। [४] भारतीय आर्थिक नीतिको उदारीकरणको प्रक्रियाले १९९०को दशकमा सहरको भाग्यरेखालाई नयाँ दिशा दियो। यसपछि उत्पादन पनि बढयो एवं बेकारी श्रमिकहरू लाई पनि काम मिलयो।[५] उदाहरणार्थ, यहांको सडकहरूमा फेरीवाले लगभग ८७२२ करोड रूपैया (२००५को आंकडहरूलाई अनुसार)को व्यापार गरिहेका थिए। [६]

फ्लावर मार्किटमा पुष्प विक्रेता

नगरको श्रमशक्तिमा सरकारी एवं निजी कम्पनीहरूको कर्मचारी एक ठुलो भाग बनाछन। यहां ठूलो संख्यामा अकुशल एवं अर्ध-कुशल श्रमिक छन, जसको साथ अन्य कुशल कालिगढ पनि राम्रो संख्यामा कार्यरत छन्। सहरको आर्थिक स्थितिको पुनरुत्थानमा सूचना प्रबिधी सेवाहरूको ठुलो हात रहेको छ । सूचना प्रबिधीको क्षेत्र यहां प्रतिवर्ष लगभग ७०%को उन्नति गरेर रहेको छ , जो राष्ट्रिय औसतको दुई गुना हो।

[७] हालको वर्षमा यहां गृह-निर्माण एवं रियल एस्टेट क्षेत्रमा पनि निवेशक थपिएको छन्। यसको कारण एवं परिणाम सहरमा धेरै नयाँ परियोजनाहरूको आरम्भ हुनु हो।[८] कोलकातामा केही ठूलो भारतीय निगमहरूलाई औद्योगिक इकाइयां स्थापित छन्, जसमा उत्पादन जूट लिएर इलेक्ट्रनिक सामान सम्म छन्। केहि उल्लेखनीय कम्पनीहरू जसको यहां मुख्यालय छन्, आईटीसी लिमिटेड, बाटा शूज, बिरला कर्पोरेशन, कोल इंडिया लिमिटेड, दामोदर वैली कर्पोरेशन, ltlnlk, यूको बैंक र इलाहाबाद बैंक, आदि प्रमुख छन्। हालै भारत सरकारको पूर्व-हेर्नु होस (लुक ईस्ट) नीति, नाथू ला दर्रा लाई सिक्किममा खोलिनु जाने एवं चीन तथा दक्षिण पूर्व एशियाई देशहरू बाट व्यापारिक सम्बन्ध बढाउने नीतिहरूको कारण यहां धेरै देशहरूले भरतीय बाजारमा पदार्पण गरेको छ। यसको सन्दभमा कोलकातामा निवेश हुन बाट यहांको अर्थ-व्यवस्थालाई अप-थर्स्ट प्राप् भएको छ । [९][१०]

जलवायु [सम्पादन गर्ने]

मुख्य लेख: कोलकाताको जलवायु
कोलकाता
Climate chart (explanation)
J F M A M J J A S O N D
 
 
17
 
27
14
 
 
23
 
30
17
 
 
33
 
34
22
 
 
48
 
36
25
 
 
102
 
36
26
 
 
260
 
34
27
 
 
332
 
32
26
 
 
329
 
32
26
 
 
296
 
32
26
 
 
151
 
32
24
 
 
17
 
30
19
 
 
7.4
 
27
14
average max. and min. temperatures in °C
precipitation totals in mm
source: IMD
चित्र:Howrah Bridge 01.jpg
कोलकातामा मनसुनको बादल

कोलकातामा उष्णकटिबंधीय आर्द्र-शुष्क जलवायु रहन्छ। यो कोप्पेन जलवायु वर्गीकरणको अनुसार Aw श्रेणीमा आउँछ। वार्षिक औसत तापमान २६.८ °से. (८० °फै.); मासिक औसत तापमान १९ °से. देखि ३० °से. (67 °फै. देखि ८६ °फै.) रहन्छ।[११] गृष्म ऋतु गर्म एवं आर्द्र रहन्छ, जसमा न्यूनतम तापमान ३० डिग्रीको दशकमा रहन्छ तथा शुष्क समयहरूमा यो ४० °से (104 °फै)को पनि पार गरछ। यस्तो मई र जुन महिनामा हुन्छ।[११] शीत ऋतु ढाई महिना सम्म नै रहछ; जसमा धेरै पल्ट न्यूनतम तापमान १२ °से – १२ °से. (54 °फै. – ५७ °फै.) सम्म जान्छ। यस्तो डिसेम्बर देखि फरवरीको बीच हुन्छ। उच्चतम अंकित तापमान ४९°से.  °से. (११३ °फै.) एवं न्यूनतम ५ °से. (४१ °फै.) गरिएको छ।[११] प्रायः ग्रीष्मकालको आरम्भमा धूल भरिएको आंधि आउँछं, जसलाई पछि तडित सहित छिटो वर्षाले शहरलाई भिजाउछ, एवं सहरलाई भीषण गर्मी देखि राहत दिलाउछ। यो वर्षा समय बैसाखी (কালবৈশাখী) भन्ने गरिन्छं।[१२]

दक्षिण-पश्चिम मनसुनको बंगालको खाडी वाला शाखाद्वारा ल्याइएको वर्षाहरू [१३] सहरमा जुन अन्त देखी सेप्टेम्बरको बीच यहांको अधिकतम वार्षिक वर्षा १५८२ मि.मी. (६२.३ इंच) दिलाउछ। मनसुन कालमा अधिकतम वर्षा अगस्टमा हुन्छ जो (३०६ मि.मी.) सम्म जान्छ। सहरमा वार्षिक २,५२८ घन्टा खला घाम उपलब्ध रहन्छ, जसमा अधिकतम दैनिक अंतराल मार्चको महिनामा हुन्छ। [१४] कोलकाताको मुख्य समस्या प्रदूषणको छ। यहांको सस्पेन्डेड पर्टिकुलेट मैटर स्तर भारतको अन्य प्रमुख सहरहरूको अपेक्षा धेरै छ,[१५][१६] जो गहिरो स्मग र धुंधको कारण बन्दछ। सहरमा भीषण प्रदूषणले प्रदूषण-संबंधी श्वास रोगहरू जस्तै फोक्सोको क्यान्सरलाई बढावा दिन्छ। [१७]

शहरी संरचना [सम्पादन गर्ने]

कोलकाताको विहंगम दृश्य

कोलकाता नगर निगम (के.एम.सी)को अनुरक्षनमा कोलकाता सहरको क्षेत्रफल १८५ km2 (७१ sq mi) छ।[१८] हुनत कोलकाताको शहरी बसावट धेरै बढी छ, जो २००६मा कोलकाता शाहरी क्षेत्र १,७५० km2 (६७६ sq mi)मा फैली छ।[१८] यसमा १५७ पिन क्षेत्र छ।[१९] यहाँको शहरी बसावटको क्षेत्रहरूलाई औपचारिक रूपले ३८ स्थानीय नगर पालिकाहरूको अधीन राखिइएको छ। यिनी क्षेत्रहरूमा ७२ सहर, ५२७ कस्बे एवं ग्रामीण क्षेत्र छ।[१८] कोलकाता महानगरीय जिल्लाको उपनगरीय क्षेत्रहरूमा उत्तर २४ परगना, दक्षिण २४ परगना, हावडा एवं नादिया आउछन्।

मुख्य सहरको पूर्व-पश्चिम चौडाई धेरै कम छ, जो पश्चिममा हुगली नदी देखि पूर्वी मेट्रोपलिटन बायपास सम्म मात्र ५ km (३.१ mi)–६ km (३.७ mi) हुन्छ।[२०] सहरको उत्तर-दक्षिणी विस्तारलाई मुख्यतः उत्तरी, मध्य एवं दक्षिणी भागमा बांड्न सकिछ। उत्तरी भाग सबभन्दा पुराना भागहरू मध्ये एक हो, जसमा १९औं शाताब्दीको स्थापत्य र संकरे गली कूचे देख्न पाईन्छ। स्वतन्त्रता उपरांत अधिकतम दक्षिणी भागले प्रगति गरेको छ, र यहां धेरै पश एवं समृद्ध क्षेत्र हो जस्तै बलीगंज, भोवानीपुर, अलीपुर, न्यू अलीपुर, जोधपुर पार्क, आदि।सहरको उत्तर-पूर्वी तर्फ सल्ट लेक सिटी (बिधाननगर) क्षेत्र यहांको व्यवस्थित क्षेत्र हो। त्यहि नजीक नै राजारहाट पनि व्यवस्थित एवं योजनाबद्ध क्षेत्र विकसित भइ रहेको छ , जसलाई न्यू टाउन पनि भन्छन्।

मध्य कोलकातामा बी.बी.डीबागको नजीकै सेन्ट्रल बिजनेस जिल्ला छ। यहां बंगाल सरकार सचिवालय, प्रधान डाकघर, उच्च अदालत, लाल बजार पुलिस मुख्यालय आदि धेरै सरकारी भवनहरू तथा निजि कार्यालय स्थापित छन्। मैदान कोलकाताको हृदय क्षेत्रमा विस्तृत खुला मैदान हो, जहां धेरै खेलकुद र विशाल जन-सम्मेलन आदि आयोजित हुने गर्छन। धेरै कम्पनीहरले आफ्नो कार्यालय पार्क स्ट्रीटको दक्षिणी क्षेत्रमा बनाएका छन्, जसको कारण यो पनि द्वितीयक सेन्ट्रल बिजनेस जिल्ला बन्दै गहि रहेको छ ।

भूगोल [सम्पादन गर्ने]

हुगली नदीको पृष्ठभूमिमा विद्यासागर सेतु
मुख्य लेख: कोलकाताको भूगोल

कोलकाता पूर्वी भारतमा 22°33′N 88°20′E / 22.550°N 88.333°E / 22.550; 88.333 निर्देशांकमा गंगा डेल्टा क्षेत्रमा १.५ m (५ ft) देखि ९ m (३० ft)को ऊंचाईमा स्थित छ।[२१] सहर हुगली नदीको किनारा किनारा उत्तर-दक्षिण रैखिक फैलएको छ। सहरको धेरै जसो भाग एक वृहत नम-भूमि क्षेत्र थियो, जसलाई भराव गरेर सहरको बढदो जनघनत्वलाई बसाईएको छ।[२२] शेष बचेको नम-भूमि जसलाई अब ईस्ट कैल्कटा वेटलैंड्स भन्छन्,को रामसर सम्मेलनको अन्तर्गत अन्तर्राष्ट्रिय महत्त्वको नम-भूमि घोषित गरिएको छ।[२३]

अन्य गांगेय क्षेत्रहरूको सरह यहांको माटो पनि उपजाऊ जलोढ (अल्यूवियल) नै छ। माटोको माथि पर्तको तल चतुर्धात्विक अवसाद, माटो, गाद, एवं बालुवाको विभिन्न श्रेणिहरू अतथा बजरी आदि छ। यो कण माटोको दुइ पर्तहरूलाई बीच बिछ भएको छन्। यस मध्ये तल्लो पर्त २५० m (८२० ft) तथा ६५० m (२,१३३ ft) र माथि पर्त १० m (३३ ft) तथा ४० m (१३१ ft)को मोटाईको छ।[२४] भारतीय मानक ब्यूरोको अनुसार, सहर भूकंप प्रभावी क्षेत्र श्रेणी-तृतीयमा आउछ। यो श्रेणिहरू १-४को बीच बढ्दो क्रममा हुन्छ। [२५] यूएनडीपी रिपोर्टको अनुसार वायु र चक्रवातको लागि यो अत्यन्त क्षति जोखिम क्षेत्रमा आउछ। [२५]

सेवाहरू एवं मीडिया [सम्पादन गर्ने]

टाटा कम्युनिकेशन्सको वीएसएनएल टावर, सहरको एक प्रमुख टेलीकम सेवा प्रदाता
हेर्नुहोस: कोलकातामा मीडिया

के एम सी सहरको जलापूर्ति हुगली नदी बाट प्राप्त जल देखि गर्दछ। जललाई उत्तर २४ परगनाको नजीक पाल्टा जल पंपिंग स्टेशनमा प्रशोधित गरिन्छ। सहरको दैनिक अवशिष्ट लगभग २५०० टन धापाको नजीक सहरको पूर्वी क्षेत्रमा डम्प गरिन्छ। यस डंपिंग स्थलमा कृषिलाई बढावा दिइन्छ, जसबाट कि यो अवशिष्ट र सहरको मल (सीवर) प्राकृतिक तौरमा पुनर्चक्रित हुन्छ।[२६] सहरको केहि भागहरूमा सीवर द्वारा मल निकासको अभाव हुन बाट अस्वास्थवर्धक मल निकासलाई बढावा भेटिन्छ।[१४] सहरको विद्युत आपूर्ति कैल्कटा इलेक्ट्रिक सप्लाई कार्पोरेशन (सी.ई.एस.सी) द्वारा सहर क्षेत्रमा, तथा पश्चिम बङ्गाल राज्य विद्युत बोर्ड द्वारा उपनगरीय क्षेत्रहरूमा गरिन्छ। १९९०को दशकको मध्यसम्म विद्युत आपूर्तिमा अत्यधिक व्यवधान एवं कटौतीको समस्या थियो; जो कि अब यसको दशामा धेरै सुधार भएको छ, एवं अब कटौती धेरै नै कम गरिन्छ। सहरमा २० बारुणीयन्त्र स्टेशन पश्चिम बङ्गाल अग्नि-शमन सेवाको अन्तर्गत वार्षिक औसत ७५०० अग्निकांडहरूलाई शमन गर्छन। [२७]

कोलकातामा सरकारी बी एस एन एल तथा निजी उपक्रम जस्तै वोडाफोन, एयरटेल, रिलायंस कम्युनिकेशंस, टाटा इंडिकम आदि टेलिफोन एवं मोबाइल सेवाहरू उपलब्ध गराउछन। सहरमा जी एस एम र सी डी एम ए, दुवै नै प्रकारको सेलुलर सेवाहरू उपलब्ध छन्। यहां बी एस एन एल, टाटा कम्युनिकेशंस, एयरटेल तथा रिलायंस कम्युनिकेशंस द्वारा ब्रडबैंड सेवा पनि उपलब्ध छ। यस वाहेक सिफी र एलायंसले पनि यो सेवा उपलब्ध गराउछन।

धेरै जसो बांग्ला समाचार-पत्र यहां प्रकाशित हुन्छन्, जसमा आनंद बजार पत्रिका, आजकल, बर्तमान, संगबाद प्रतिदिन, गणशक्ति तथा दैनिक स्टेट्स्मैन प्रमुख छन्। अंग्रेजी समाचार पत्रहरूमा द टेलीग्राफ, द स्टेट्स्मैन, एशियन एज, हिन्दुस्तान टाइम्स एवं टाइम्स ओफ इंडिया प्रमुख छन्। केहि मुख्य सामयिक पत्रिकाहरू मध्ये देश, सनंद, उनिश कुरी, किंड्ल, आनंदलोक तथा आनंद मेला प्रमुख छन्। पूर्वी भारतमा सबभन्दा ठूलो व्यापारिक केन्द्र भएबाट धेरै वित्तीय दैनिक जस्तै इकनोमिक टाइम्स, फाइनेंशियल एक्स्प्रेस तथा बिजनेस स्ट्यान्डर्ड आदिको पर्याप्त पाठक छन। [२८] यहांको अन्य भाषाहरूको अल्पसंख्यकहरूलाई लागि हिन्दी, गुजराती, उडिया, उर्दु, पंजाबी तथा चीनी पत्र पनि प्रकाशित हुन्छन्।

यहां सरकारी रेडियो स्टेशन ओल इंडिया रेडियो बाट धेरै ए एम रेडियो च्यानल प्रसारित हुदछ। कोलकातामा एघार एफ एम रेडियो स्टेशन प्रसारित हुन्छन्। यस मध्ये दुइ ओल इंडिया रेडियोको छन्। सरकारी टीवी प्रसारणकर्ता दूरदर्शन बाट दुइ टेरेस्ट्रियल च्यानल प्रसारित गरिन्छ। चार बहु-प्रणाली ओपरेटार (एम एस ओ) द्वारा बांग्ला, हिन्दी, अंग्रेजी तथा अन्य क्षेत्रीय भाषाहरूको च्यानल केबल टीवी द्वारा दिखाईन्छ। बांग्ला उपग्रह च्यानलहरूमा स्टार आनंद, २४ घण्टा, कोलकाता टीवी, च्यानल १० तथा तारा न्यूज प्रमुख छन्।

यातायात [सम्पादन गर्ने]

वी.आई.पी मार्ग, सहरलाई विमानस्थलसंग जोडने एक व्यस्त मार्ग
भारतमा एकमात्र कोलकाता सहरमा ट्राम चल्छ।
विद्यासागर सेतु कोलकाताको हावडा संग जोडछ

कोलकातामा जन यातायात कोलकाता उपनगरीय रेलवे, कोलकाता मेट्रो, ट्राम र बसहरूद्वारा उपलब्ध छ। व्यापक उपनगरीय जाल सुदूर उपनगरीय क्षेत्रहरूसम्म फैलिएको छ। भारतीय रेल द्वारा संचालित कोलकाता मेट्रो भारतमा सबभन्दा पुरानो भूमिगत यातायात प्रणाली हो।[२९] यो शहरमा उत्तरबाट दक्षिण दिशामा हुगली नदीको समानांतर शहरको लंबाईको १६.४५ कि.मी.मा नाप्छ। यहांको अधिकांश बासिन्दाहरूद्वारा बसहरूलाई प्राथमिक रूपमा यातायातको लागि प्रयोग गरिन्छ। यहां सरकारी एवं निजी अपरेटरहरूद्वारा बसें संचालित छन्। भारतमा कोलकाता एकमात्र सहर हो, जहाँ ट्राम सेवा उपलब्ध छ। ट्राम सेवा कैल्कटा ट्रामवेज कम्पनी द्वारा संचालित छ। [३०] ट्राम मंद-गति चालित यातायात हो, तथा सहरको केहि नै क्षेत्रहरूमा सीमित छ। मनसुनको समय भारी वर्षाको बेला धेरै पल्ट लोक-यातायातमा व्यवधान पर्दछ। [३१][३२]

भाडामा उपलब्ध यान्त्रिक यातायातमा पहेलो मीटर-ट्याक्सी र ओटो-रिक्शा छन्। कोलकातामा लगभग सबै पहेलो ट्याक्सीहरू एम्बेसैडर नै छन्। कोलकाताको वाहेक अन्य सहरहरूमा धेरै जसो टाटा इंडिका या फिएट नै ट्याक्सीको रूपमा चल्द छन्। सहरको केही क्षेत्रहरूमा साइकिल-रिक्शा र हाथ-चालित रिक्शा अझै पनि स्थानीय सानो दूरिहरूको लागि प्रचालनमा छन्। अन्य सहरहरूको अपेक्षा यहां निजी वाहन धेरै कम छ। यस्तो अनेक प्रकारहरूलाई लोक यातायातको अधिकताको कारण हो। [३३] हुनत सहरको निजी वाहनहरूको दर्तामा राम्रो बडोत्तरी देखीएको छ। वर्ष २००२को आंकडाहरूको अनुसार पछिल्लो सात वर्षमा वाहनहरूको संख्यामा ४४%को बढत देखिन्छ। [३४] शहरको जनसंख्या घनत्वको अपेक्षा सडक भूमि मात्र ६% छ, जहाँ दिल्लीमा यो २३% र मुम्बईमा १७% छ। यही यातायात जामको मुख्य कारण हो। [३५] यस दिशामा कोलकाता मेट्रो रेलवे तथा धेरै जसो नयाँ फ्लाई-ओवर तथा नयाँ सडकहरूलाई निर्माणले सहरलाई धेरै राहत दिएको छ।


कोलकातामा दुइ मुख्य लामो दूरिहरूको गाडिहरूको लागी रेलवे स्टेशन हुन- हावडा जंक्शन र सियालदह जंक्शन। कोलकाता नामले एक नया स्टेशन २००६मा नै बनाइएको छ।[३६] कोलकाता सहर भारतीय रेलवेमा दुइ मण्डलहरूको मुख्यालय छ – पूर्वी रेलवे र दक्षिण-पूर्व रेलवे।[३७]

कोलकाता मेट्रो रेलको नक्सा

सहरको विमान सम्पर्क हेतु नेताजी सुभाष चन्द्र बोस अन्तरराष्ट्रिय विमानस्थल दम दममा स्थित छ। यो विमानक्षेत्र शहरको उत्तरी छेउमा छ तथा यहांबाट दुबै, अन्तर्देशीय र अन्तर्राष्ट्रिय उडान चल्छ। यो नगर पूर्वी भारतको एक प्रमुख बन्दरगाह हो। कोलकाता पोर्ट ट्रस्ट नै कोलकाता पत्तन र हल्दिए पत्तनको व्यबस्थापन गर्दछ। [३८] यहां देखि अंडमान निकोबार द्वीपसमूहमा पोर्ट ब्लेयरको नागी यात्री जहाज र भारतको अन्य बन्दरगाहहरू तथा विदेशहरूको लागि भारतीय शिपिंग निगमको माल-जहाज चल्छन्। यहीं देखि कोलकाताको द्वि-सहर हावडाको लागि फेरी-सेवा पनि चल्छ।

कोलकातामा दुइ ठूलो रेलवे स्टेशन छन जसमा एक हावडा र दोश्रो सियालदहमा छ, हावडा तुलनात्मक रूपले ज्यादा ठुलो स्टेशन हो जबकि सियालदहबाट स्थानीय सेवाहरू ज्यादा छ। सहरको उत्तरमा दमदममा नेताजी सुभाषचन्द्र बोस अन्तरराष्ट्रिय विमानस्थल जो सहरलाई देश विदेशसंग जोडदछ। सहरसंग सीधा ढाका रङ्गुन, बैंकाक लन्डन पारो सहित मध्य पूर्व एशियाको केहि सहर जोडिएको छ। कोलकाता भारतीय उपमहाद्वीपको एकमात्र यस्तो सहर हो जहाँ ट्राम यातायातको प्रचलन छ। यसको वाहेक यहाँ कोलकाता मेट्रोमा भूमिगत रेल सेवा पनि उपलब्ध छ। गंगाको शाखा हुगलीमा कहीं कहीं स्टीमर यातायातको सुविधा पनि उपलब्ध छ। सडकहरूमा नीजी बसहरूको साथ साथ पश्चिम बङ्गाल यातायात परिवहन निगमको पनि एकदम बसहरू चल्छ छन्। सहरको सडकहरूमा कालो-पहेलो टैक्सि चल्छन्। धुंवा, धूलो र प्रदूषणबाट राहत सहरको कुनै पनि इलाकामा पाईन्छ।

शिक्षा [सम्पादन गर्ने]

कोलकातामा कलकत्ता विश्वविद्यालय समेत धेरै नाम चलेको शैक्षिक संस्थान एवं माहाविद्यालय छन यहाँ चार मेडिकल कलेज पनि छन्। अस्सीको दशकहरू पछि कलकत्ताको शैक्षिक हैसियतमा गिरावट भयो तर कोलकाता अहिले पनि शैक्षिक माहौलको लागी जानिन्छ। कलकत्ता विश्वविद्यालय, जादवपुर विश्वविद्यालय, रवीन्द्र भारती विश्वविद्यालय, पश्चिम बङ्गाल राष्ट्रिय न्यायिक विज्ञान विश्वविद्यालय, नेताजी सुभाष मुक्त विश्वविद्यालय, बङ्गाल अभियांत्रिकी एवं विज्ञान विश्वविद्यालय, पश्चिम बङ्गाल स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालय, पश्चिम बङ्गाल पशुपालन एवं मतस्य पालन विज्ञान विश्वविद्यालय,

पश्चिम बङ्गाल प्रबिधी विश्वविद्यालय कोलकाताको विभिन्न भागहरूमा स्थित छन्। यिनै विश्वविद्यालयबाट सयौं महाविद्यालय संबद्ध एवं अंगीभूत इकाईको रूपमा काम गर्छन। एशियाटिक सोसायटी, भारतीय साँख्यिकी संस्थान, भारतीय प्रबंधन संस्थान, मेघनाथ साहा आण्विक भौतिकी संस्थान, सत्यजीत रे फिलिम एवं टेलीभिजन संस्थान राष्ट्रिय महत्वको संस्थान छन्। अन्य उल्लेखनीय संस्थानहरूमा रामकृष्ण मिशन संस्कृति संस्थान, एंथ्रोपोलोजिकल सर्वे आफ इंडिया, बोस संस्थान, बोटैनिकल सर्वे आफ इंडिया, जियोलाजिकल सर्वे आफ इंडिया, इंडियन इंस्टीट्यूट आफ इनफार्मेशन टेक्नालजी, राष्ट्रिय होमियोपैथी संस्थान, श्रीरामपुर कलेज, प्रेसीडेंसी कलेज, स्काटिश चर्च कलेज प्रमुख छन्।

जनसंख्याअ स्थिति [सम्पादन गर्ने]

कोलकाता निवासियहरूलाई कलकतिया भनिन्छ। वर्ष २००१को जनगणना अनुसार कोलकाता सहरको कुल जनसंख्या ४,५८०,५४४ छ, जबकि यहांको सबै शहरी क्षेत्रहरूलाई मिलाउदा १३,२१६,५४६ छ। २००९ वर्षको परियोजनाहरूको वर्तमान अनुमानको अनुसार सहरको जनसंख्या ५,०८०,५१९ छ।[४०] यहांको लिंग अनुपात ९२८ स्त्रिहरू प्रति १०० पुरुष हो। [४१] – जो कि राष्ट्रिय औसत भन्दा कम छ। यसको कारण ग्रामीण क्षेत्रबाट कामको लागि आउने पुरुष हो। सहरको साक्षरता दर ८१% छ [४२] जो राष्ट्रिय औसत ८०% भन्दा धेरै छ। [४३] कोलकाता नगर निगमको क्शेत्रहरूलाई दर्ता विकार दर ४.१% छ, जो भारतको दस लाख भन्दा धेरै जनसंख्या भएको सहरहरूमा न्यूनतम छ। [४४]

बंगाली जाति नै कोलकाताको जनसंख्याको अधिकांश भाग बनाछन (५५%), जसमा वाहेक मारवाडी र बिहारी जाति यहां अल्पसंख्यकहरूको ठुलो भाग (२०%) छन्।[४५] कोलकातामा अल्पसंख्यक समुदायहरूमा चीनी, तमिल, नेपाली, उडिया, तेलुगु, असमी, गुजराती, आंग्ल-भारतीय, उडिया र भोजपुरी समुदाय आउछन्।

जनगणनाको अनुसार कोलकाताको जनसंख्याको ८०% भाग हिन्दू छन्। शेष १८% मुस्लिम, १% ईसाई र १% जैन धर्मालम्बी छन। अन्य अल्पसंख्यक समुदायहरूमा सिख बौद्ध, यहूदी र पारसी समुदाय आउछन्।[४६] नगरको जनसंख्याको एक-तिहाई भाग अर्थात १५ लाख मानिस २,०११ दर्ता क्षेत्रहरू र कोलोनिहरू तथा ३,५०० अनाधिकृत क्षेत्रहरू र झुग्गियहरूमा वास गर्छन। [४७]

सन २००४मा भारतको ३५ महानगरहरू र ठूलो सहरहरूमा भएका कुल विशिष्ट र स्थानीय विधि अपराधहरूलाई ६७.६% रिपोर्ट भएका थिए। [४८] कोलकाता जिल्ला पुलिसले वर्ष २००४मा आई.पी.सीको अंतर्गत १०,५७५ मामला दर्ता गरेको थियो, जो देशमा दसौं स्थानमा सबभन्दा धेरै थिए। [४९] २००६मा सहरको अपराध दर ७१ प्रति १ लाख रह्यो, जो राष्ट्रिय अपराध दर १६७.७ देखि धेरै कम छ, र सबै ठूलो सहरदेखी न्यूनतम छ। [५०] कोलकाताको सोनागाची क्षेत्र १०,००० वेश्याहरू सहित,[५१] एशियाको सबभन्दा ठुलो रेड-लाइट क्षेत्र हो।

संस्कृति [सम्पादन गर्ने]

मुख्य लेख: कोलकाताको संस्कृति
हेर्नुहोस: उल्लेखनीय कोलकातावासी
दक्षिणेश्वर काली मन्दिर , कोलकाता
टीपू सुल्तान मस्जिद
कोलकाता पूर्वी-भारतको संस्कृतिको केन्द्र हो। यहांको राष्ट्रिय पुस्तकालय, कोलकाता

कोलकातालाई लामो समय देखि आफ्नो साहित्यिक, क्रांतिकारी र कलात्मक धरोहरहरूको लागि जानिन्छ। भारतको पूर्व राजधानी रहे देखि यो स्थान आधुनिक भारतको साहित्यिक र कलात्मक सोचको जन्मस्थान बन्यो। कोलकातावासियहरूको मानस पटलमा सदा देखि नै कला र साहित्यको लागि विशेष स्थान रहेको छ । यहां नयाँ प्रतिभालाई सदा प्रोत्साहन दिने क्षमताले यस सहरलाई अत्यधिक सृजनात्मक ऊर्जाको सहर (सिटी ओफ फ्यूरियस क्रियेटिव एनर्जी) बनाई दिएको छ।[५२] यिनै कारणबाट नै कोलकातालाई कहिले काँही भारतको सांस्कृतिक राजधानी पनि भनिन्छ, जो अतिश्योक्ति हुदैन।


कोलकाताको एक खास अंग हो पारा, अर्थात छर-छिमेकीको क्षेत्र। यिनीहरूमा समुदायको सशाक्त भावना हुन्छ। प्रत्येक पारामा एक सामुदायिक केन्द्र, खेलकुद स्थल आदि हुन्छन्। मानिसहरूमा यहां फुर्सतको समय अड्डा (अर्थात आरामसंग कुराहरू गर्न)मा बैठक गर्ने, चर्चाहरू आदिमा सामयिक मुद्दहरूमा कुरा गर्ने बानी हुन्छ। यो बानीले एक खुला-शैली बुद्धिगत वार्तालापलाई उत्साहित गर्छ।[५३]

कोलकातामा धेरै भवनहरू गोथिक, बरोक, रोमन र इंडो-इस्लामिक स्थापत्य शैलीको छन्। बेलायती कालको धेरै भवनहरू राम्रो तरिकाले संरक्षित छन तथा अहिले धरोहर घोषित छन्, जबकि धेरै भवनहरू बिनासको अबस्थामा पनि छन्। १८१४मा बनेको भारतीय संग्रहालय एशियाको प्राचीनतम संग्रहालय हो। यहां भारतीय इतिहास, प्राकृतिक इतिहास र भारतीय कलाको विशाल र अद्भुत संग्रह छ। [५४] विक्टोरिया मेमोरियल कोलकाताको प्रमुख दर्शनीय स्थल हो। यहांको संग्रहालयमा सहरको इतिहास अभिलेखित छ। यहांको भारतीय राष्ट्रिय पुस्तकालय भारतको एक मुख्य र ठुलो पुस्तकालय हो। फाइन आर्ट्स अकादमी र धेरै अन्य कला दीर्घाहरू नियमित कला-प्रदर्शनियां आयोजित गरि रहछन।

सहरमा नाटकहरू आदिको परम्परा जात्रा, थियेटर र सामूहिक थियेटरको रूपमा जीवित छ। यहां हिन्दी चलचित्र पनि त्यति नै लोकप्रिय छ, जति कि [[बांग्ला चलचित्र, जसलाई टलीवुड नाम दिइएको हो। यहांको फिलिम उद्योग टलीगंजमा स्थित छ। यहांको लामो फिल्म-निर्माणको देन छ प्रसिद्ध फिलिम निर्देशक जस्तै सत्यजीत राय, मृणाल सेन, तपन सिन्हा र ऋत्विक घटक। यसको समकालीन क्षेत्रीय निर्देशक छन्, अपर्णा सेन र रितुपर्णो घोष।

कोलकाताको खानपानको मुख्य घटक हो चावल र माछेर झोल,[५५] र संगमा रसोगुल्ला र मिष्टि दोइ डेजर्टको रूप मा। बंगाली जातिको प्रमुख माछा आधारित व्यञ्जनहरूमा हिल्सा व्यञ्जन पनपर्दो हो। अल्पाहारमा बेगुनी (बैंगन भाजा), काठी रोल, फुचका र चाइना टाउनको चीनी व्यञ्जन सहरको पूर्वी भागमा धेरै लोकप्रिय छन्।[५६][५७]

बंगाली महिलाहरू सामान्यतया साडी नै पहनती छन्। यसको घरेलू तरिकामा साडी पहननेको एक विशेष शैली हुन्छ, जो खास बंगाली परिचय हो। साडियहरूमा यहांको बंगाली सूती र रेशमी विश्व-साडियां प्रसिद्ध छं, जसलाई तांत नाम दिइएको हो। पुरुषहरूमा प्रायः पश्चिमी पेन्ट-शर्ट नै चलते छन्, तर पर्वों, मेल-मिलाप आदिको अवसरहरूमा सूती र रेशमी तांतको कुर्ते धोतीको साथ पहने जान्छन्। यहां पुरुषहरूमा पनि धोतीको छोर हातमा पकड गरेर चलनेको चलन रहेको छ , जो एक खास बंगाली परिचय दिइन्छ। धोती अधिकांशातः श्वेत वर्णको नै हुन्छ।


दुर्गा पूजा कोलकाताको सबभन्दा महत्त्वपूर्ण र चकाचौंध वाला उत्सव छ। [५८] यो पर्व प्रायः अक्टोबरको महिनामा आउछ,मा हरेक चौथो वर्ष सेप्टेम्बरमा पनि आउन सक्छ। अन्य उल्लेखनीय पर्वहरूमा जगद्धात्री पूजा, पोइला बैसाख, सरस्वती पूजा, रथ यात्रा, पुष पर्बो, दीवाली, होली, क्रिस्मस, ईद, आदि आउछन्। सांस्कृतिक उत्सवहरूमा कोलकाता पुस्तक मेला, कोलकाता फिल्मोत्सव, डोवर लेन संगीत उत्सव र नेशनल थियेटर फेस्टिवल आउछन्।

नगरमा भारतीय शास्त्रीय संगीत र बंगाली लोक संगीतको पनि सराहा जाता रहेको छ । उन्नीसवीं र बीसऔं शताब्दी देखि नै बंगाली साहित्यको आधुनिकिकरण हो चुका छ। यो आधुनिक साहित्यकारहरूलाई रचनाहरूमा झलकता छ, जस्तै बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय, माइकल मधुसूदन दत्त, रविंद्रनाथ ठाकुर, काजी नजरुल इस्लाम धर्म र शरतचंद्र चट्टोपाध्याय, आदि। यिनी साहित्यकारों द्वारा तय गरिएको उच्च श्रेणीको साहित्य परंपराको जीबनानंददास, बिभूतिभूषण बंधोपाध्याय, ताराशंकर बंधोपाध्याय, माणिक बंदोपाध्याय, आशापूर्णा देवी, शिशिरेन्दु मुखोपाध्याय, बुद्धदेव गुहा, महाश्वेता देवी, समरेश मजूआँक, संजीव चट्टोपाध्याय र सुनील गंगोपाध्यायले अगाडी बढाया छ।

साठको दशकमा भुखी पीढी ( हंगेरी जेनरेशन ) नामको एक साहित्यिक अंदोलनकारीयहरूलाई आगमन हुया जसलाई सदस्यहरूले पुरै कोलकाता सहरको आफ्नो करतुतहरू र लेखनको माध्यमले हल्लाई दिएको थियो। उनको चर्चे विदेशहरू सम्म पुगेको थियो। त्यो अन्दोलनको सदस्यहरूमा मुख्य थिए मलय रायचौधुरी, सुबिमल बसाक। देबी राय, समीर रायचौधुरी, फालगुनि राय, अनिल करनजय, बासुदेब दाशगुप्ता, त्रिदिब मित्रा, शक्ति चट्टोपध्याय प्रमुख हस्तिहरू।

१९९०को आरंभिक दशकले नै भारतमा जैज र रक संगीतको उद्भव भएको थियो। यस शाइली देखि जुडे धेरै बांग्ला बैण्ड छन्, जसलाई जीबोनमुखी गान भनिन्छ। यिनी बैंडहरूमा चंद्रबिंदु, कैक्टस, इन्सोम्निया, फसिल्स र लक्खीचरा आदि केहि छ। यिनिहरूबाट जुडे कलाकारहरूमा कबीर सुमन, नचिकेता, अंजना दत्त, आदि छन्।

स्मारक एवं दर्शनीय स्थल [सम्पादन गर्ने]

मुख्य लेख : कोलकाताको दर्शनीय स्थल

मैदान र फोर्ट विलियम, हुगली नदीको समीप भारतको सबभन्दा ठूलो पार्कहरूमा भन्दा एक छ। यो 3 वर्ग कि.मी.को क्षेत्रमा फैलएको छ । मैदानको पश्चिममा फोर्ट विलियम छ। किनकी फोर्ट विलियमको अब भारतीय सेनाको लागि उपयोगमा ल्याइन्छ यहां प्रवेश गर्नको लागि विशेष अनुमति लेनी पडती छ। ईडन गार्डन्स मेंएक साना देखि तालाबमा बर्माको पेगोडा स्थापित गरिएको छ, जो यस गार्डनको विशेष आकर्षण छ। यो स्थान स्थानीय जनतामा पनि लोकप्रिय छ। विक्टोरिया मेमोरियल, १906-2१को बीच निर्मित यो स्मारक रानी विक्टोरियाको समर्पित छ। यस स्मारकमा शिल्पकलाको सुंदर मिश्रण छ। यसलाई मुगल शैलीको गुंबदहरूमा सारसेनिक र पुनर्जागरण कालको शैलियां दिखाई पडती छन्। मेमोरियलमा एक शानदार संग्रहालय हो, जहां रानीको पियानो र स्टडी-डेस्क सहित 3000 भन्दा धेरै वस्तुहरू प्रदर्शित गरिएको छ। यो रोजाना प्रात: १0.00 बजे देखि सायं 4.30 बजे सम्म खुलता छ, सोमवारको यो बंद रहन्छ। सेन्ट पल कैथेड्रल चर्च शिल्पकलाको अनूठा उदाहरण हो, यसको रंगीन कांचको खिडकियां, भित्तिचित्र, ग्रांड-ओल्टर, एक गथिक टावर दर्शनीय छन्। यो रोजाना प्रात: 9.00 बजे देखि दिउसो सम्म र सायं 3.00 बजे देखि 6.00 बजे सम्म खुलता छ। नाखोदा मस्जिद रातो पत्थरले बनी यस विशाल मस्जिदको निर्माण १926मा भएको थियो, यहां १0,000 मानिसहरू आ सकते छन्। मार्बल पैलेस, एम जी रोडमा स्थित तपाईं यस पैलेसको समृद्धता देख सकते छन्। १800 ई.मा यो पैलेस एक धनी बंगाली जमींदारको आवास थियो। यहां केहि महत्वपूर्ण प्रतिमाहरू र पेंटिंग छन्। सुंदर झूमर, यूरोपियन एंटीक, वेनेटियन ग्लास, पुराना पियानो र चीनमा बने नीले गुलदान तपाईंलाई उन समयको अमीरहरूलाई जीवनशैलीको झलक देंगे। पारसनाथ जैन मन्दिर, १867मा बना यो मन्दिर वेनेटियन ग्लास मोजेक, पेरिसको झूमरों र ब्रूसेल्स, सोनेको मुलम्मा चढा गुंबद, रंगीन शीशों वाला खिडकियां र दर्पण लगे खंबों देखि सजाय हो। यो रोजाना प्रात: 6.00 बजे देखि दिउसो सम्म र सायं 3.00 बजे देखि 7.00 बजे सम्म खुलता छ। बेलूर मठ, बेलूर मठ रामकृष्ण मिशनको मुख्यालय छ, यसको स्थापना १899मा स्वामी विवेकानंदले गरेका थिए, जो रामकृष्णको शिष्य थिए। यहां १938मा बना मन्दिर हिन्दु, मुस्लिम र इसाईशैलियहरूलाई मिश्रण छ। यो अक्टोबरले मार्च केदौरान प्रात: 6.30 बजे देखि ११.30 बजे सम्म र सायं 3.30 बजे देखि 6.00 बजे सम्म तथा अप्रिलले सेप्टेम्बर सम्म प्रात: 6.30 बजे देखि ११.30 बजे सम्म र सायं 4.00 बजे देखि 7.00 बजे सम्म खुलता छ। दक्षिणेश्वर काली मन्दिर

दक्षिणेश्वर काली मन्दिर.

हुगली नदीको पूर्वी किनारामा स्थित यो मां कालीको मन्दिर हो, जहां श्री रामकृष्ण परमहंस एक पुजारी थिए र जहां उनलाई सबै धर्महरूमा एकता लाल्याउने अनुभूति भयो। काली मन्दिर सडर स्ट्रीट देखि 6 कि.मी. दक्षिणमा यो शानदार मन्दिर कोलकाताको संरक्षक देवी कालीको समर्पित छ। कालीको अर्थ छ "काला"। कालीको मूर्तिको जिह्वा रगतले सनी छ र यो नरमुंडहरूलाई माला पहने भएका छ। काली, भगवान शिवको अर्धांगिनी, पार्वतीको नै विनाशक रूप हो। पुराना मन्दिरको स्थानमा नै वर्तमान मन्दिर १809मा बना थियो। यो प्रात: 3.00 बजे देखि रात्रि 8.00 बजे सम्म खुलता छ।मदर टेरेसा होम्स यस स्थानको यात्रा तपाईको कोलकाता यात्राको एक नया आयोम देगी। काली मन्दिरको नजीक स्थित यो स्थान सैंकडों बेघरहरू र "गरीबहरू मध्ये पनि गरीब लोगों"को घर हो - जो मदर टेरेसाको उद्धृत गर्दछ। तपाईं आफ्नो अंशदान देखि जरुरतमंदहरूलाई मदद गर्न सक्छन्। बटनिकल गार्डन्स धेरै एकडमा फैली हरियाली, बिरुवाहरू लाई दुर्लभ प्रजातियां, सुंदर खिले फूल, शान्त वातावरण...यहां प्रकृ तिको साथ शाम गुजारनेको एक सही मौका छ। नदीको पश्चिमी तर्फ स्थित यस गार्डनमा विश्वको दोश्रो सबभन्दा ठुलो बरगदको पेड छ, जो १0,000 वर्ग मीटरमा फैलएको छ , यसको लगभग 420 शाखाहरू छन्।

भगिनी सहर [सम्पादन गर्ने]

भगिनी सहर देश
लन्ग बीच Flag of the United States.svg संयुक्त राज्य
डैलास
ओडेसा ढाँचा:Country data यूक्रेन
नैपल्स Flag of Italy.svg इटली

यिनलाई पनि हेर्नुहोस [सम्पादन गर्ने]

भारत portal
Flag_of_India.svg portal
Portal-puzzle.svg पश्चिम बंगाल portal
विकिमीडिया कमन्समा अरु धेरै सामाग्रीहरू छन्: कोलकाता


सन्दर्भ [सम्पादन गर्ने]

  1. ↑ तिवारी, विजय शंकर (मार्च २००५), नवीन भूगोल दर्पण, कोलकाता: निर्मल प्रकाशन, p. २०२ 
  2. ↑ "Genesis and Growth of the Calcutta Stock Exchange" 
  3. ↑ ३.० ३.१ "Kolkata", Microsoft Encarta Online Encyclopedia, 2007, <http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555452/Kolkata.html>. Retrieved on १३ अक्टोबर २००७ 
  4. ↑ Follath E. "The Indian Offensive: From Poorhouse ro Powerhouse", Spiegel Online, 2005-11-30. Retrieved on 2006-04-26.
  5. ↑ Chakravorty S (2000). "From Colonial City to Global City? The Far-From-Complete Spatial Transformation of Calcutta" in (Marcuse & van Kempen 2000, pp. 56–77)
  6. ↑ Ganguly, Deepankar, "Hawkers stay as Rs. 265 crore talks" 
  7. ↑ Datta T. "Rising Kolkata's winners and losers", BBC Radio 4's Crossing Continents, 2006-03-22. Retrieved on 2006-04-26.
  8. ↑ मुखर्जी शंकर. "डिमांड स्पर्स न्यू टाउन III- नेवर बिफोर रिस्पन्स टू राजारहाट सेल", द टेलीग्राफ- कोलकाता, 2005-03-28. Retrieved on 2006-07-25.
  9. ↑ संबित साहा. "नाथू ला ट्रेडमा स्पर बिजनेस यिनी एन-ई", रीडिफ.कम, 2003-09-09. Retrieved on 2007-09-18.
  10. ↑ सी.राजा मोहन. "ए फ‘ओरन पलिसी फर द ईस्ट", द हिन्दू, 2007-07-16. Retrieved on 2007-09-18.
  11. ↑ ११.० ११.१ ११.२ "Weatherbase entry for Kolkata" 
  12. ↑ "kal Baisakhi", Glossary of Meteorology, American Meteorological Society 
  13. ↑ Khichar, M.L. (July 14 2003), "Know your monsoon", Agriculture Tribune, The Tribune, The Tribune Trust 
  14. ↑ १४.० १४.१ "Calcutta: Not 'The City of Joy'" 
  15. ↑ Central Pollution Control Board, "Ambient Air Quality in Seven Major Cities During 2002" 
  16. ↑ Central Pollution Control Board, "Air quality in major cities on 16–17 March, 2006" 
  17. ↑ Bhaumik, Subir. "Oxygen supplies for India police", South Asia, BBC, 17 May 2007. Retrieved on 2007-06-23.
  18. ↑ १८.० १८.१ १८.२ "007 Kolkata (India)" (PDF) 
  19. ↑ "Kolkata Postal Codes" 
  20. ↑ नासा देखि प्राप्त सहरको उपग्रह चित्र देखि आकिएको
  21. ↑ NASA image.
  22. ↑ "An Introduction", History of Kolkata, Catchcal.com 
  23. ↑ Roy Chadhuri, S. & Thakur, A. R. (2006-07-25), "Microbial genetic resource mapping of East Calcutta wetlands" (PDF), Current Science (Indian Academy of Sciences) 91(2): 212–217, <http://www.ias.ac.in/currsci/jul252006/212.pdf>. Retrieved on २ सेप्टेम्बर २००७ 
  24. ↑ Bunting SW, Kundu N, Mukherjee M, "Situation Analysis. Production Systems and Natural Resources Use in PU Kolkata" (PDF), p. 3 
  25. ↑ २५.० २५.१ "Hazard profiles of Indian districts" (PDF), National Capacity Building Project in Disaster Management, UNDP 
  26. ↑ "Sound Practices Composting" 
  27. ↑ Dheri SK, Misra GC, "Fire: Blazing Questions" (PDF) 
  28. ↑ "Business Development Mission to India 29 November – 5 December 2006" (PDF) 
  29. ↑ "About Kolkata Metro" 
  30. ↑ "Intra-city train travel", reaching India, Times Internet Limited 
  31. ↑ "HC admits PIL on waterlogging", Times of India, Times Internet Limited, 11 July 2007. Retrieved on 2007-07-18.
  32. ↑ "Rain abates, but water logging paralyses normal life in Kolkata", dailyindia.com, DailyIndia.com, 4 July 2007. Retrieved on 2007-07-18.
  33. ↑ "Table E2 Registered Motor Vehicles in Million-plus Cities,1991 to 1996 (As on 31 March)" 
  34. ↑ "Traffic Accident Characteristics of Kolkata" (PDF) 
  35. ↑ "Call to ensure traffic discipline in Kolkata", The Hindu Business Line, 2004-09-05. Retrieved on 2006-04-26.
  36. ↑ "New station flag-off- Amenities added", The Telegraph, 2006-02-20. Retrieved on 2007-09-02.
  37. ↑ "Geography : Railway Zones", IRFCA.org, Indian Railways Fan Club 
  38. ↑ "Salient Physical Features", Kolkata Port Trust, Kolkata Port Trust, India 
  39. ↑ "सारणी 7.2.11" 
  40. ↑ वर्ल्ड गैजेटियर: भारत - जनसंख्याको आधारमा सबभन्दा ठूलो सहर र कस्बे अभिगमन तिथि: ४ जुन, २००९
  41. ↑ सेन्सस ओपरेशन निदेशालय, पश्चिम बंगाल (2003), "Table-4: Population, Decadal Growth Rate, Density and General Sex Ratio by Residence and Sex, West Bengal/ District/ Sub District, 1991 and 2001", Census of India 2001: Provisional Population Totals, West Bengal 
  42. ↑ Directorate of Census Operations, West Bengal (2003), "Table 11 Literacy Rate with Decadal Percentage Point Increase (in brackets) * by Residence and Sex, West Bengal / District 1951–2001" 
  43. ↑ "Number of Literates & Literacy Rate", India at a Glance, Registrar General & Census Commissioner, India 
  44. ↑ "Highlights: Cities with more than one Million Population", Census of India 2001 (Provisional), Office of the Registrar General, India, 2001-09-13 
  45. ↑ "Basic Statistics of Kolkata" 
  46. ↑ "Census GIS Household" 
  47. ↑ Kundu N, "Understanding slums: Case Studies for the Global Report on Human Settlements 2003. The Case of Kolkata, India" (PDF), p. 6 
  48. ↑ National Crime Records Bureau (2004), "General Crime Statistics Snapshots 2004" (PDF), Crime in India-2004, Ministry of Home Affairs, p. 1 
  49. ↑ National Crime Records Bureau (2004), "Executive Summary" (PDF), Crime in India-2004, गृह मन्त्रालय, भारत सरकार, p. 34 
  50. ↑ National Crime Records Bureau (2006), "Crimes in Mega Cities" (PDF), Crime in India-2006, Ministry of Home Affairs 
  51. ↑ Grant M. "Girl-trafficking hampers Aids fight", BBC, 2004-11-30. Retrieved on 2006-04-26.
  52. ↑ पी सिन्हा (१९९०), "कोलकाता एण्ड द करेन्ट्स ओफ द हिस्ट्री", in चौधई एस. (संपा.), कोलकाता — द लिविंग सिटी, खंड-१: द पास्ट, ओक्स्फोर्ड युनिवर्सिटी प्रेस, ओक्स्फोर्ड 
    Cited by: Heierstad G (2003), "नंदीकर: स्टेजिंग ग्लोबालाइजेशन यिनी कोलकाता एण्ड अब्रड" (PDF), p. 102 
  53. ↑ Trachtenberg P. "The Chattering Masses", The New York Times, 2005-05-15. Retrieved on 2006-04-26.
  54. ↑ "History of Indian museum" 
  55. ↑ Gertjan de Graaf, Abdul Latif, "Development of freshwater fish farming and poverty alleviation: A case study from Bangladesh" (PDF) 
  56. ↑ Saha, S. "Resurrected, the kathi roll - Face-off resolved, Nizam's set to open with food court", The Telegraph, 18 January 2006. Retrieved on 2006-10-26.
  57. ↑ "Mobile food stalls" 
  58. ↑ "Durga Puja", Festivals of Bengal, West Bengal Tourism, Government of West Bengal 

सन्दर्भ [सम्पादन गर्ने]

बाहिरी सूत्र [सम्पादन गर्ने]

Kolkataको बारेमा विकिपिडियाका भातृ योजनाहरूमा खोज्नुहोस:

Definitions from Wiktionary
Textbooks from Wikibooks
Quotations from Wikiquote
Source texts from Wikisource
Images and media from Commons
News stories from Wikinews
Learning resources from Wikiversity
हेर्ने • वार्ता • संपादन
भारतको राज्य र केन्द्र शासित प्रदेशका राजधानिहरू
राज्यको राजधानीहरू
संघक्षेत्रहरूका राजधानीहरू

"http://ne.wikipedia.org/w/index.php?title=कोलकाता&oldid=335740" बाट निकालिएको