लखनऊ

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
यो लेख वा खण्ड नेपाली भाषामा नभएर अर्को भाषामा लेखिएको छ।
यदि यो लेखमा तपाईंको योगदान छ भने यसलाई नेपाली भाषामा उल्था गर्नुहोला।
एक महिनासम्म उल्थानभएमा यसलाई हटाएर नयाँ लेख बनाइने छ ।
लखनऊ
Parivartan Chowk Lucknow.jpg
परिवर्तन चौक, लखनऊ
बसोबास शुरु: अज्ञात
शहरको स्तर: भारतको राज्य उत्तर प्रदेशको राजधानी
भाषा: हिन्दी, अंग्रेजी, उर्दू
क्षेत्रफल: २,३४५ क.मी² (९०५ वर्ग मील)
जनसंख्या: ४,८७५,८५८ (२००६को अनुसार )
जनघनत्व: ३३१ /कि.मी.२ (८५७ /वर्ग मी.)
मुद्रा: भा० रु०
समय क्षेत्र: IST (UTC+5:30)
अन्तर्राष्ट्रिय टेलिफोन कोड: +९१-५२२

लखनऊ (उच्चारण/ˈlʌknaʊ/; उर्दू: لکھنؤ, Lakhnaū, IPA: [ˈləkʰna.uː] ( सुन्नुहोस) भारतका सबैभन्दा बढी भएको राज्य उत्तर प्रदेशको राजधानी हो। यस सहरमा, लखनऊ जिल्लालखनऊ मण्डलको प्रशासनिक मुख्यालय पनि छ। लखनऊ सहर आफ्नो खास नजाकत र तहजीब वाला बहुसांस्कृतिक खूबी, दशहरी आपका बगैचाहरू तथा चिकनको कढाईका कामको लागि जानिन्छ। २००६मा यसको जनसंख्या २,५४१,१०१ तथा साक्षरता दर ६८.६३% थियो। भारत सरकारको २००१को जनगणना, सामाजिक आर्थिक सूचकांक र बुनियादी सुविधा सूचकांक सम्बन्धी आंकडहरूका अनुसार, लखनऊ जिल्ला अल्पसंख्यकहरूको घनी आबादी भएको जिल्ला हो। [१] कानपुर पछि यो सहर उत्तर-प्रदेशको सबै भन्दा ठूलो सहरी क्षेत्र हो। सहरका बीचबाट गोमती नदी बहन्छ, जुन लखनऊको संस्कृतिको हिस्सा हो।

लखनऊ त्यस क्ष्रेत्रमा स्थित छ जसलाई ऐतिहासिक रूपबाट अवध क्षेत्रका नामबाट जानिन्थ्यो। लखनऊ संधै भन्दा एक बहुसांस्कृतिक सहर रहेको छ। यहाँका शिया नवाबहरू द्वारा शिष्टाचार, सुन्दर उद्यानहरू, कविता, संगीत, र राम्रो व्यंजनहरूको संधै संरक्षण दिइएकोछ। लखनऊलाई नवाबहरूका सहरका रूपमा पनि जानिन्छ। [२] यसलाई पूर्वको स्वर्ण नगर (गोल्डन सिटी) र शिराज-ए-हिंदको रूपमा जानिन्थो जान्छ।[३] आजको लखनऊ एक जीवंत सहर हो जसमा एक आर्थिक विकास देखिन्छ र यो भारतका तेजीसँग बडीरहेको गैर-महानगरहरूका शीर्ष पंद्रहमा एक हो।[४] यो हिन्दीउर्दू साहित्यको केन्द्रहरूमा एक हो। यहाँ अधिकांश मानिस हिन्दी बोल्दछन्। यहाँको हिन्दीमा लखनवी अंदाज छ, जुन विश्वप्रसिद्ध छ। यस बाहेक यहाँ उर्दूअङ्ग्रेजी पनि बोलिन्छन्।

लखनऊको इतिहास[सम्पादन गर्ने]

लखनऊ प्राचीन कोसल राज्यको हिस्सा थियो। यो भगवान रामको विरासत थियो जसलाई उनले आफ्नो भाइ लक्ष्मणलाई समर्पित गरिदिएका थिए। [५][६] अत: यसलाई लक्ष्मणावती, लक्ष्मणपुर या लखनपुरका नामबाट जानियो, जुन त्यस पछि बदलेर लखनऊ भयो। यहांबाट अयोध्या पनि मात्र ४० मील टाढाको दुरीमा स्थित छ। [५] एक अन्य कथाका अनुसार यस सहरको नाम, 'लखन अहीर' जुन कि 'लखन किला'का मुख्य कलाकार थिए,को नाममा राखिइयो थियो। लखनऊको वर्तमान स्वरूपको स्थापना नवाब आसफुद्दौलाले १७७५ ई.मा गरेका थिए। अवधका शासकहरूले लखनऊलाई आफ्नो राजधानी बनाएर यसलाई समृद्ध गरे। तर पछिका नवाब विलासी र निकम्मे सिद्ध भए। यि नवाबहरूको काहिल स्वभावका परिणामस्वरूप अगाडि गएर लर्ड डलहौजीले अवधलाई बिना युद्ध नै कब्जा गरे ब्रिटिश साम्राज्यमा मिलाए। १८५०मा अवधका अन्तिम नवाब वाजिद अली शाहले ब्रिटिश अधीनता स्वीकार गरे। लखनऊका नवाबहरूको शासन यस प्रकार समाप्त भयो।[५]

सन १९०२मा नार्थ वेस्ट प्रोविन्सको नाम परिवर्तन गरेर यूनाइटिड प्रोविन्स अफ आगरा एण्ड अवध गरियो। साधारण बोलचालको भाषामा यसलाई यूनाइटेड प्रोविन्स वा यूपी भनियो। सन १९२०मा प्रदेशको राजधानीलाई इलाहाबादबाट परिवर्तन गरेर लखनऊ गरियो। प्रदेशको उच्च अदालत इलाहाबाद नै बनिरह्यो र लखनऊमा उच्च न्यायालयको एक खंडपीठ स्थापित गरियो। स्वतन्त्रता पछि १२ जनवरी सन १९५०मा यस क्षेत्रको नाम बदलेर उत्तर प्रदेश राखियो र लखनऊ यसको राजधानी बनयो। यस तरिका यो आफ्नो पूर्व लघुनाम यूपीसँग जोडिरह्यो। गोविंद वल्लभ पंत यस प्रदेशका प्रथम मुख्यमन्त्री बने। अक्टूबर १९६३मा सुचेता कृपलानी उत्तर-प्रदेश एवं भारतको प्रथम महिला मुख्यमन्त्री भइन्।।

भूगोल[सम्पादन गर्ने]

लखनऊ जनसंख्या
Census Pop.  %±
1981 १,००७,६०४
1991 १,६६९,२०४ 65.7%
2001 २,२४५,५०९ 34.5%
Est. ३,२२६,००० 43.7%
स्रोत: भारतको जनगणना[९]

विशाल गांगेय मैदानको हृदय क्षेत्रमा स्थित लखनऊ सहर धेरै ग्रामीण कस्बहरू एवं गाउँहरूबाट घेरिएको छ, जस्तै अमराइयहरूको सहर मलिहाबाद, ऐतिहासिक काकोरी, मोहनलालगंज, गोसांईगंज, चिन्हट र इटौंजा। यस सहरका पूर्वी पटि बाराबंकी जिल्ला छ, त पश्चिमी पटि उन्नाव जिल्ला एवं दक्षिणी पटि रायबरेली जिल्ला छ। यसका उत्तरी पटि सीतापुर एवं हरदोई जिल्लाहरू छन्। गोमती नदी, मुख्य भौगोलिक भाग, सहरका बीचहरू बीचबाट निकलन्छ, र लखनऊलाई ट्रांस-गोमती एवं सिस-गोमती क्षेत्रहरूमा विभाजित गर्छ। लखनऊ सहर भूकम्प क्षेत्र तृतीय स्तरमा आउँछ।[१०]

जनसांख्यिकी[सम्पादन गर्ने]

लखनऊको अधिकांश जनसंख्या पूर्वार्ध उत्तर प्रदेशबाट छ। फेरि पनि यहाँ पश्चिमी उत्तर प्रदेशका मानिसहरूका बाहेक बंगाली, दक्षिण भारतीय एवं आंग्ल-भारतीय मानिस पनि बसेका छन्। यहांको कुल जनसंख्याको ७७% हिन्दू एवं २०% मुस्लिम मानिस छन्। शेष भागमा सिख, जैन, ईसाई एवं बौद्ध धर्मालम्बी छन्। लखनऊ भारतको सबै भन्दा साक्षर सहरहरूमा भन्दा एक हो। यहांको साक्षरता दर ८२.५% छ, स्त्रीहरूको ७८% एवं पुरुषहरूको साक्षरता ८९% छन्।

जलवायु[सम्पादन गर्ने]

लखनऊ
Climate chart (explanation)
J F M A M J J A S O N D
 
 
22
 
23
7
 
 
11
 
26
9
 
 
8
 
32
14
 
 
5
 
38
21
 
 
17
 
41
25
 
 
107
 
39
27
 
 
294
 
34
26
 
 
314
 
33
26
 
 
181
 
33
24
 
 
45
 
33
19
 
 
4
 
29
12
 
 
7
 
24
7
average max. and min. temperatures in °C
precipitation totals in mm
source: विश्व जलवायु सूचना सेवा

लखनऊमा गर्म अर्ध-उष्णकटिबन्धीय जलवायु छ। यहाँ ठण्डा शुष्क शीतकाल डिसेम्बर-फेब्रुअरीसम्म एवं शुष्क गर्म ग्रीष्मकाल अप्रिल-जूनसम्म रह्दछ। मध्य जूनबाट मध्य सितंबरसम्म वर्षा ऋतु रहन्छ, जसमा औसत वर्षा १०१० मि.मी. (४० इंच) अधिकांशतः दक्षिण-पश्चिमी मनसुन हावाहरूबाट हुन्छ।

लखनऊमा मनसुनको उमडती घुमडती घटाहरू

शीतकालको अधिकतम तापमान २१°से. एवं न्यूनतम तापमान ३-४°से. रह्दछ। डिसेम्बरका अंतबाट जनवरी अंतसम्म कोहिरो पनि रह्दछ। ग्रीष्म ऋतु गर्म रहन्छ, जसमा तापमान ४०-४५°से.सम्म जान्छ, र औसत उच्च तापमान ३०°से.सम्म रह्दछ।


सहर र छेउ-छाउ[सम्पादन गर्ने]

मुस्कुराउनु होस कि तपाईं लखनऊमा हुनुहुन्छ -यो पंक्ति लखनऊमा धेरै स्थानहरूमा लेखीएको पाइन्छ।[६]
परिवर्तन चोक

पुरानो लखनऊमा चौकको बजार प्रमुख छ। यो चिकनका कारीगरहरू र बाजारहरूको लागि प्रसिद्ध छ। यो इलाका आफ्नो चिकनका पसलहरू तथा मिठाइहरूको पसलको कारणबाट प्रसिध्द छ। चोकमा नक्खास बजार पनि छ। यहांको अमीनाबाद दिल्लीको चाउँदनी चोकको सरहको बजार हो जुन सहरको बीच स्थित छ। यहाँ थोकको सामान, महिलाहरूको सजावटी सामान, वस्त्राभूषण आदिको ठूलो एवं पुरानो बजार छ। दिल्ली कै कनट प्लेसको जस्तो यहांको हृदय हजरतगंज छ। यहाँ खूब चहल-पहल हुन्छ। प्रदेशको विधान सभा भवन पनि यहीं स्थित छ। यस बाहेक हजरतगंजमा जी पिउँ ओ, कैथेड्रल चर्च, चिडियाघर, उत्तर रेलवेको मंडलीय रेलवे कार्यालय (डीआरएम अफ िस), लाल बाग, पोस्टमास्टर जनरल कार्यालय (पीएमजी), परिवर्तन चौक, बेगम हजरत महल पार्क पनि एकदम प्रमुख स्थल हुन। यिनको बाहेक निशातगंज, डालीगंज, सदर बजार, बंगला बजार, नरही, केसरबाग पनि यहांका ठूलो बाजारहरूमा आउँछन्।

यहांका आवासीय इलाकहरूमा सिस-गोमती क्षेत्रमा राजाजीपुरम, कृष्णानगर, आलमबाग, दिलखुशा, आर.डी.एस.ओ.कालोनी, चारबाग, ऐशबाग, हुसैनगंज, लालबाग, राजेंद्रनगर, मालवीय नगर, सरोजिनीनगर, हैदरगंज, ठाकुरगंज एवं सआदतगंज आदि क्षेत्र छन्। ट्रांस-गोमती क्षेत्रमा गोमतीनगर, इंदिरानगर, महानगर, अलीगंज, डालीगंज, नीलमत्था कैन्ट, विकासनगर, खुर्रमनगर, जानकीपुरम एवं साउथ-सिटी (रायबरेली रोड पर) आवासीय क्षेत्र छन्।

अर्थ व्यवस्था[सम्पादन गर्ने]

लखनऊ उत्तरी भारतको एक प्रमुख बजार एवं वाणिज्यिक नगर मात्र होइन, बरु उत्पादन एवं सेवाहरूको लम्कदै गरेको केन्द्र पनि बनिरहेछ। उत्तर प्रदेश राज्यको राजधानी हुनुको कारण यहाँ सरकारी विभाग एवं सार्वजनिक क्षेत्रका उपक्रम धेरै छन्। यहांका अधिकांश मध्यम-वर्गीय वेतनभोगी यिनै विभागहरू एवं उपक्रमहरूमा नियुक्त छन्। सरकारको उदारीकरण नैतिको कारण यहाँ व्यवसाय एवं जागीरहरू तथा स्व-रोजगारीहरूको लागि धेरै अवसर खुलेकोछ। यस कारण यहाँ नौकरी पेशावालहरूको जनसंख्या निरंतर बढिरहन्छ। लखनऊ निकटवर्ती नोएडा एवं गुडगाउँको लागि सूचना प्रविधि एवं बीपीओ कंपनीहरूको लागि श्रमशक्ति पनि जुटाउँछ। यहांको सूचना प्रविधिको क्षेत्रका मानिस बंगलुरु एवं हैदराबादमा पनि बहुतायतमा पाइन्छन्।

सहरमा भारतीय लघु उद्योग विकास बैंक (एसआईडीबीआई) तथा प्रादेशिक औद्योगिक एवं इन्वेस्टमेन्ट निगम, उत्तर प्रदेश (पिकप)को मुख्यालय पनि स्थित छन्। उत्तर प्रदेश राज्य औद्योगिक विकास निगमको क्षेत्रीय कार्यालय पनि यहीं स्थित छ। यहाँ अन्य व्यावसायिक विकासमा उद्यत संस्थानहरूमा कन्फेडरेशन अफ इंडियन इंडस्ट्री (सीआईआई) एवं एन्टरप्रेन्योर डवलपमा ट इंस्टीट्यूट अफ इंडिया (ईडीआईआई) छन्।

उत्पादन एवं संसाधन[सम्पादन गर्ने]

चित्र:Hal.JPG
लखनऊमा स्थित हिंदुस्तान ऐरोनटिक्स लिमिटेडको एकाइको साथ प्रधान प्रचालन सुविधाहरू उपलब्ध छन्।

लखनऊमा ठूलो उत्पादन इकाइयहरूमा हिंदुस्तान ऐरोनटिक्स लिमिटेड, टाटा मोटर्स, एवरेडी इंडस्ट्रीज, स्कूटर इंडिया लिमिटेड आउँछन्। संसाधित उत्पादन इकाइहरूमा दुग्ध उत्पादन, इस्पात रोलिंग इकाइहरू एवं एल पि जी भरण इकाइहरू आउँछन्।

सहरको लघु एवं मध्यम-उद्योग इकाइहरू चिन्हट, ऐशबाग, तालकटोरा एवं अमौसीका औद्योगिक एन्क्लेवहरूमा स्थित छन्। चिन्हट आफ्नो टेराकोटा एवं पोर्सिलेन उत्पादहरूको लागि प्रसिद्ध छ।

रियल एस्टेट[सम्पादन गर्ने]

रियल एस्टेट अर्थव्यवस्थाको एक सहसावृद्धि वाला क्षेत्र हो। सहरमा विभिन्न शपिंग मल्स, आवासीय परिसर एवं व्यावसायिक परिसर बढ्दै गहिरहेका छन्। पार्श्वनाथ, डीएलएफ, ओमैक्स, सहारा, युनिटेक, अंसल एवं ए पि आए जस्तै यस क्षेत्रका महाकाय निवेशक यहाँ उपस्थित छन्।

लखनऊको प्रगति दिल्ली, मुंबई, सूरत एवं गाजियाबादबाट कहीं कम छैन। यहांका उभरते क्षेत्रहरूमा गोमती नगर, हजरतगंज, एवं कपूरथला आदि प्रमुख छन्। यहाँ ठूलो निजी अस्पतालहरू नध्ये सहारा अस्पताल निर्माणाधीन छ, जसमा २५ तला छन्। इसपछि मेट्रो, पार्श्वनाथ प्लानेट, ओमेक्स हाइट्सको नम्बर आउँछ। सहरको सम्पत्ति विस्तार सूचकांक धेरै अग्लो छ। एक अनुमानका अनुसार सहरमा २०१०सम्म २.५ बिलियन डालरको व्यवस्थित रियल एस्टेट छगी। यो उत्तर भारतमा राष्ट्रिय राजधानी क्षेत्र पछि सबै भन्दा धेरै छ।

परम्परागत व्यापार[सम्पादन गर्ने]

दशहरी साधारण लखनऊका निकटवर्ती क्षेत्रहरूमा उगाइन्छ, तथा यहांको परम्परागत उपजमा भन्दा एक छ।

परम्परा अनुसार लखनऊको आप (खासगरी दशहरी आप), खरबूजा एवं निकटवर्ती क्षेत्रहरूमा उब्जाईने जानरहे अनाजको बजार रहेको छ। यहाको प्रशिध्द मलीहाबादी दशहरी आपलाई भौगोलिक संकेतकको विशेष कानूनी दर्जा प्राप्त भईसकेको छ। मलीहापछिेको आपलाई यो विशेष दर्जा भारत सरकारका भौगोलिक संकेतक रजस्ट्री कार्यालय, चेन्नईले एक विशेष कानून अन्तर्गत दिइएको छ।[११] एक अलग स्वाद र सुगंधका कारण दशहरी आपको विश्व भरी विशेष चिनारी बनेको छ। सरकारी आंकडहरूको अनुसार मलीहाबादी दशहरी साधारण लगभग ६,२५३ हेक्टेयरमा उब्जाईन्छ र ९५,६५८.३९ टन उत्पादन हुदछ।[१२]

ऊखुको खेत एवं चीनी मिल पनि निकट नैं स्थित छन्। यिनको कारण मोहन मेकिन्स ब्रीवरी जस्तै उद्योगकर्ता यहाँ आफ्नो मिल लगाऊनको लागि आकर्षित भएका छन्। मोहन मेकिन्सको एकाइ १८५५मा स्थापित भए थियो। यो एशियाको प्रथम व्यापारिक ब्रीवरी थियो।[१३]

लखनऊको चिकनको व्यापार पनि धेरै प्रसिद्ध छ। यो एक लघु-उद्योग हो, जुन यहांका चौक क्षेत्रका घर घरमा फैलिएको छ। चिकन एवं लखनवी जरदोजी, दुइटै नैं देशको लागि यथेष्ट विदेशी मुद्रा कमाउँछन्। चिकनले बलीवुड एवं विदेशका फैशन डिजाइनरहरूलाई सदा नैं आकर्षित गरेको छ। लखनऊको चिकन एउटा विशिष्ट ब्रांडका रूपमा जानियोस त्यसलाई बनाउने कारीगरहरूलाई आर्थिक नोकसान नहोस, यसैले केन्द्र सरकारको वस्त्र मन्त्रालयको टेक्सटाइल कमेटीले चिकनलाई भौगोलिक संकेतको तहत रजिस्ट्रार अफ जियोग्राफिकल इंडिकेटरकोमा पंजीकृत गरेको छ। यस प्रकार अब विश्वमा चिकनको नक्कल गरेर बेच्न संभव हुनसक्दैन।[१४]

नवाबहरूको कालमा पतंग-उद्योग पनि आफ्नो चरमोत्कर्षमा थियो।[१५] यो आज पनि राम्रो लघु-उद्योग हो। लखनऊ तम्बाकूको औद्योगिक उत्पादनकर्ता रहेको छ। यिनीहरूमा किमाम आदि प्रसिद्ध छन्। यिनको बाहेक इत्र, कलाकृतिहरू जस्तै चिन्हटको टेराकोटा, मृत्तिकाकला, चाउँदीका भाडा बर्तन एवं सजावटी सामान, सुवर्ण एवं रजत वर्क तथा हड्डी-पर खोपेर गरेर बनेको कलाकृतीहरूका लघु-उद्योग धेरै चलिरहेका छन्।

अवसंरचना[सम्पादन गर्ने]

यातायात[सम्पादन गर्ने]

सडक यातायात

सहरमा सार्वजनिक यातायातका उपलब्ध साधनहरूमा सिटी बस सेवा, टैक्सी, साइकिल रिक्शा, औटोरिक्शा, टेम्पो एवं सीएनजी बसहरू छन्। सीएनजीलाई हालै प्रदूषण नियन्त्रण गर्ने उदेश्यले आरंभ गरिएको छ। नगर बस सेवालाई लखनऊ महानगर परिवहन सेवाले सञ्चालित गर्दछ। यो उत्तर प्रदेश राज्य सडक परिवहन निगमको एक एकाइ हो। [१६] सहरका हजरतगंज चौराहबाट चार राजमार्ग निकल्दछन्: राष्ट्रिय राजमार्ग २४दिल्ली लाई, राष्ट्रिय राजमार्ग २५झांसीमध्य प्रदेशलाई, राष्ट्रिय राजमार्ग ५६वाराणसीलाई एवं राष्ट्रिय राजमार्ग २८ मोकामा, बिहारलाई। प्रमुख बस टर्मिनसमा आलमबागको ड.भीमराव अम्बेडकर बस टर्मिनस आउँछ। यसका बाहेक अन्य प्रमुख बस टर्मिनस केसरबाग, चारबाग आउँथे, जस मध्ये चारबागको बस टर्मिनस, जुन चारबाग रेलवे स्टेशनको ठीक अगाडी थियो, नगर बस डिपो बनाएर स्थानान्तरित गरियो। यो रेलवे स्टेशन अगाडीको भीड एवं कंजेशनलाई नियन्त्रित गर्ने उदेश्यले गरियो।

रेल यातायात

लखनऊमा धेरै रेलवे स्टेशन छन्। सहरमा मुख्य रेलवे स्टेशन चारबाग रेलवे स्टेशन हो। यसको शानदार महल रूपी भवन १९२३मा बनेको थियो। मुख्य टर्मिनल उत्तर रेल्वेको हो (स्टेशन कोड: LKO)। दोस्रो टर्मिनल पूर्वोत्तर रेलवे (एनईआर) मंडलको हो। ( स्टेशन कोड: LJN)। लखनऊ एक प्रधान जंक्शन स्टेशन हो, जुन भारतको लगभग सबै मुख्य सहरहरूबाट रेलद्वारा जुडिएको छ। यहाँ अरु १३ रेल्वे स्टेशन छन्:

अब मीटर गेज लाईन ऐशबागबाट शुरु भएर लखनऊ सिटी, डालीगंज एवं मोहीबुल्लापुरलाई जोड्दछन्। मोहीबुल्लापुरका बाहेक अन्य स्टेशन ब्रड गेजबाट पनि जोडिएका छन्। अन्य सबै स्टेशन सहरको सीमानाको भित्र नैं छन्, एवं एक दोस्रोबाट सडक मार्गद्वारा पनि जुडिएका छन्। अन्य उपनगरीय स्टेशनहरूमा निम्न स्टेशन छन्:

मुख्य रेलवे स्टेशनमा वर्तमानमा १५ प्लेटफर्म छन्, र यसका २००९ सम्म देशका व्यस्ततम स्टेशनहरू मध्ये एक बन्ने आशा छ। यस स्टेशन २००९को अन्तसम्म विश्वस्तरीय स्टेशन बन्ने आशा छ।

अमौसी अन्तरराष्ट्रिय हवाई अड्डा सहरको मुख्य विमानस्थल हो, र सहर भन्दा २० किलोमीटर टाढा अवस्थित छ। लखनऊ वायु सेवा द्वारा नयाँ दिल्ली, पटना, कोलकाता एवं मुंबई एवं भारतका धेरै मुख्य सहरहरूसँग जोडिएको छ। यो ओमान एयर, कस्मो एयर, फ्लाई दुबई, साउदी एयरलाइंस एवं इंडिगो एयर तथा अन्य धेरै अन्तरराष्ट्रिय वायु सेवाहरू द्वारा अन्तरराष्ट्रिय गंतव्यहरूसँग जोडिएको छ। यि गन्तव्यहरूमा लन्डन, दुबई, जेद्दाह, मस्कट, शारजाह, सिंगापुर एवं हङकङ आउँछन्। हज मुबारकका समय यहाँबाट हज-विशेष उडान सीधा जेद्दाहको लागि चल्दछन्।

लखनऊ मेट्रो[सम्पादन गर्ने]

लखनऊको लागि उच्च क्षमता मास ट्रांजिट प्रणाली अर्थात लखनऊ मेट्रोले योजना अन्तिम रूप लिई सकेको छ। यसका लागि दिल्ली मेट्रो रेल कार्पोरेशनले नै योजनाहरू बनाईरहेको छ र यो काम श्रेई इंटरनेशनललाई दिईएको छ। [१७] मेट्रो रेलका सञ्चालनलाई मूर्त रूप दिन र त्यसमा आउने खर्चलाई पूरा गर्ने व्यवस्थाको लागि राज्य सरकारले धेरै अधीनस्थ विभागहरूका प्रमुख सचिवहरू र लखनऊका मंडलायुक्तगणहरूको एक समिति बनाईएको छ।

दिल्लीको सरह लखनऊ मेट्रो पनि चल्नेछ

लखनऊमा मेट्रो रेल शुरु हुने पछि सडकहरूमा यातायात एकदम कम हुन सक्छ। वर्तमानमा लखनऊ एवं कानपुरमा हरेक महिना लगभग १००० नयाँ चारपाङ्ग्रे वाहनहरूको दर्ता गराई रहेको छ। लखनऊमा सबै राष्ट्रिय राजमार्गहरूमा बाइपास बनाए पछि दिए पनि सडकहरूमा गाडीहरूको दबाव बढि नै रहेको छ। यस कारणबाट यहाँ मेट्रोको तत्काल निर्माण अत्यावश्यक भएको छ। लखनऊ सहरमा शुरुमा चार बाटोहरू निश्चित गरिएको(थियो) छन्:

  1. अमौसीबाट कुर्सी मार्ग,[१८]
  2. बडा इमामबाडाबाट सुल्तानपुर मार्ग,[१८]
  3. पीजीआईबाट राजाजीपुरम एवं[१८]
  4. हजरतगंजबाट फैजाबाद मार्ग[१८]

लखनऊ बाहेक कानपुर, मेरठगाजियाबाद सहरहरूमा मेट्रो रेल चलाउने योजना छ। [१९][१७] यस परिवहन व्यवस्थाको सफताबाट प्रभावित भएर भारतका दोस्रा राज्यहरू जस्तै महाराष्ट्र, राजस्थान[२०][२१] एवं कर्नाटक [२२], आंध्र प्रदेश[२२] एवं महाराष्ट्र[२२]उत्तर प्रदेशका अन्य सहरहरू[१७][१९],मा पनि यसलाई चलाउने योजनाहरू बनिरहेका छन्।

अनुसंधान एवं शिक्षा[सम्पादन गर्ने]

लखनऊमा देशका धेरै उच्च शिक्षा एवं अनुसन्धान संस्थान पनि छन्। यिनीहरू मध्ये केही हुन: किंग जार्ज मेडिकल कलेजबीरबल साहनी अनुसंधान संस्थान। यहाँ भारतका वैज्ञानिक एवं औद्योगिक अनुसंधान परिषदको चार प्रमुख प्रयोगशालाहरू (केन्द्रीय औषधि अनुसंधान संस्थान, औद्योगिक विष विज्ञान अनुसंधान केन्द्र, राष्ट्रिय वनस्पति विज्ञान अनुसंधान संस्थान(एनबीआरआई) र केन्द्रीय औषधीय एवं सगंध बिरुवा संस्थान(सीमैप)) छन्।

लखनऊमा छः विश्वविद्यालय छन्: लखनऊ विश्वविद्यालय, उत्तर प्रदेश प्राविधिक विश्वविद्यालय(यूपीटीयू), राममनोहर लोहिया राष्ट्रिय कानून विश्वविद्यालय(लोहिया ल विवि), बाबासाहेब भीमराव अंबेडकर विश्वविद्यालय, एमिटी विश्वविद्यालय एवं इंटीग्रल विश्वविद्यालय। यहाँ धेरै उच्च चिकित्सा संस्थान पनि छन्: संजय गांधी स्नातकोत्तर आयुर्विज्ञान संस्थान(एसजीपीजीआई), छत्रपति शाहूजी महाराज आयुर्विज्ञान विश्वविद्यालय (जसलाई पहिले किंग जर्ज मेडिकल कालिज भन्थे)को बाहेक निर्माणाधीन सहारा अस्पताल, अपोलो अस्पताल, एराज लखनऊ मेडिकल कालिज पनि छन्। ब्यबस्थापन संस्थानहरूमा भारतीय ब्यबस्थापन संस्थान, लखनऊ (आईआईएम)[२३], इंस्टीट्यूट अफ मैनेजन्ट साइंसेज (ल.वि.वि) आउँछन्। यहाँ भारतका प्रमुखतम निजी विश्वविद्यालयहरूमा भन्दा एक, एमिटी विश्वविद्यालयको पनि परिसर छ।

यस बाहेक यहाँ धेरै उच्चतर माध्यमिक शिक्षाका पनि सरकारी एवं निजी विद्यालय छन्। यिनीहरू मध्ये केही प्रमुख छन्: सिटी मण्टेसरी स्कूल, ला मार्टिनियर महाविद्यालय, जयपुरिया स्कूल, कल्विन ताल्लुकेदार स्कूल, एम्मा थम्पसन स्कूल, सेंट फ्रांसिस स्कूल, महानगर बयज आदि।

संस्कृति[सम्पादन गर्ने]

पानको थालीमा कत्था, चूना एवं सुपारी

लखनऊ आफ्नो परम्पराबाट प्राप्त संस्कृतिलाई आधुनिक जीवनशैलीसँग ठूलो सुंदरता सहित बचाई राखेको छ। भारतका उत्कृष्टतम सहरहरूमा गनिने लखनऊको संस्कृतिमा भावनाहरूको गर्माहट सहित उच्च श्रेणीको सौजन्य एवं प्रेम पनि छ। लखनऊका समाजमा नवाबहरूका समय देखि नै "पहिले आप!" वाला शैली कायम छ। [६][२४] हुनत स्वार्थी आधुनिक शैलीको पदचाप सुनिन्छ, तर फेरि पनि सहरको जनसंख्याको एक भाग यस तहजीबलाई संभाली रहेका छन्। यो तहजीब यहाँ दुई विशाल धर्महरूका मानिसहरूको एक समान संस्कृतिबाट बाधिन्छ। यो संस्कृति यहांका नवाबहरूको समयबाट चली आईरहेकोछ। [२४] लखनवी पान यहांको संस्कृतिको अभिन्न अङ्ग हो। यस बिना लखनऊ अधूरा लाग्दछ।

भाषा एवं गद्य[सम्पादन गर्ने]

लखनऊमा हिन्दी एवं उर्दू, दुइटै नै बोलिन्छन्, तर उर्दूलाई यहाँ शताब्दीऔ देखि खास महत्त्व प्राप्त रहेको छ। जब दिल्ली खतरामा पर्‍यो तब धेरै शायरहरूले लखनऊको रुख गरे। तब उर्दू शायरीका दुई ठिकान भयो- देहली र लखनऊ। जहाँ देहली सूफी शायरीको केन्द्र बन्यो ,वहीं लखनऊ गजल विलासिता र इश्क-मुश्कको अभिप्राय बन्यो।[२५][२५] जस्तै नवाबहरूका कालमा उर्दू धेरै फलो फुलो एवं भारतको तहजीब वाला भाषाका रूपमा अगाडि आयो। यहाँ धेरै हिन्दू कवि एवं मुस्लिम शायर भएका छन्,[२६] जस्तै बृजनारायण चकबस्त[२६], ख्वाजा हैदर अली आतिश, विनय कुमार सरोज, आमिर मीनाई, मिर्जा हादी रुसवा, नासिख, दयाशंकर कौल नसीम, मुसाहफी, इनशा, सफी लखनवी र मीर तकी "मीर"[२६] त प्रसिद्ध नै छन्, जसले उर्दू शायरी तथा लखनवी भाषालाई नयाँ ऊंचाइयहरूसम्म पुर्याएका छन्। [२७] लखनऊ शिया संस्कृतिको लागि विश्वको महान सहरहरू मध्ये एक हो। मीर अनीस र मिर्जा दबीर उर्दू शिया गद्यमा मर्सिया शैलीको लागि प्रसिद्ध रहेका छन्। मर्सिया इमाम हुसैनको कर्बलाको युद्धमा शहादतको बयान गर्दछ,, जसलाई मुहर्रमके अवसरमा गाइन्छ। काकोरी कांडका अभियुक्त प्रसिद्ध स्वतन्त्रता सेनानी राम प्रसाद बिस्मिल, जसलाई ब्रिटिश सरकारले काकोरीमा फांसीमा झुन्ड्याएको थियो, उर्दू शायरीबाट धेरै प्रभावित थिए, एवं बिस्मिल उपनामबाट लेख्दथे। धेरै निकटवर्ती नगर जस्तै काकोरी, दरयाबाद, बाराबंकी, रुदौली एवं मलिहाबादले धेरै उर्दू शायरहरूको जन्म दिएको छ। यिनीहरू मध्ये केही छन् मोहसिन काकोरवी, मजाज[२८], खुमार बाराबंकवी एवं जोश मलिहापछिेको। हालै सन २००८मा १८५७को प्रथम भारतीय स्वतन्त्रता संग्रामको १५०औं वर्षगांठमा यस विषयमा एक उपन्यासको विमोचन गरिएको थियो। यस विषयमा प्रथम अङ्ग्रेजी उपन्यास रीकैल्सिट्रेशन, एक लखनऊका निवासीले नैं लेखेका थिए।

नृत्य एवं संगीत[सम्पादन गर्ने]

कथक नृत्य गर्दै कलाकार

प्रसिद्ध भारतीय नृत्य कथक ले आफ्नो स्वरूप यहीं पाएको थियो। अवधका अन्तिम नवाब वाजिद अली शाह कथकका धेरै ठूलो ज्ञाता एवं प्रेमी थिए। लच्छू महाराज, अच्छन महाराज, शंभु महाराज एवं बिरजू महाराजले यस परम्परालाई जीवित राखेका थिए।[२४]

लखनऊ प्रसिद्ध गजल गायिका बेगम अख्तरको पनि सहर रहेको छ। उनी गजल गायिकीमा अग्रणी थिईन र यस शैलीलाई नयाँ ऊंचाइयहरूसम्म पुर्याईन। ऐ मोहब्बत तेरे अंजाम पे रोना आयो – उनले गाएको सबैभन्दा राम्रो गजलहरूमा भन्दा एक हो। लखनऊको भातखंडे संगीत विश्वविद्यालयको नाम यहाँका महान संगीतकार पंडित विष्णु नारायण भातखंडेका नाममा राखिएको छ। यो संगीतको पवित्र मन्दिर हो। श्रीलंका, नेपाल आदि धेरै एशियाली देशहरू एवं विश्व भरबाट साधक यहाँ नृत्य-संगीतको साधना गर्न आउँछन्। लखनऊले धेरै विख्यात गायक दिएको छ, जसमाबाट नौशाद अली[२९], तलत महमूद, अनूप जलोटाबाबा सेहगल केही छन्। संयोगबश यो सहर ब्रिटिश पप गायक क्लिफ रिचर्डको पनि जन्म-स्थान हो।

चलचित्रहरूको प्रेरणा[सम्पादन गर्ने]

लखनऊ हिन्दी चलचित्र उद्योगको शुरुदेखि नैं प्रेरणा रहेको छ। यो भन्न अतिशयोक्ति हुदैन कि लखनवी स्पर्शका बिना, बलीवुड कहिल्यै त्यस ऊंचाईमा आउदैनथ्यो, जहाँ त्यो अब छ। अवधबाट धेरै पटकथा लेखक एवं गीतकार छन्, जस्तै मजरूह सुल्दैनपुरी, कैफे आजमी, जावेद अख्तर, अली रजा, भगवती चरण वर्मा, डा.कुमुद नागर, डा.अचला नागर, वजाहत मिर्जा (मदर इंडिया एवं गंगा जमुनाका लेखक), अमृतलाल नागर, अली सरदार जाफरी एवं के पिउँ सक्सेना जसले भारतीय चलचित्रलाई प्रतिभाबाट धनी बनाए। लखनऊ माथि धेरै प्रसिद्ध फिल्महरू बनेका छन् जस्तै शशि कपूरको जुनून, मुजफ्फर अलीको उमराव जान एवं गमन, सत्यजीत रायको शतरंजका खेलाडीइस्माइल मर्चेंटको शेक्स्पियर वालाको पनि आंशिक शूटिंग यहीं भए थियो।

बहू बेगम, मेहबूबको मेहंदी, मेरे हुजूर, चौदहवींको चांद, पाकीजा, म मेरी पत्नी और वो, सहर, अनवर र धेरै हिन्दी चलचित्रहरू या त लखनऊमा बनेका छन्, वा त्यसको पृष्ठभूमि लखनऊको छ। गदर चलचित्रमा पनि पाकिस्तानका दृश्यहरूमा लखनऊको शूटिंग नै छ। यसमा लाल पुल, लखनऊ एवं ला मार्टीनियर कालिजको शूटिंग छन्।

खानपान[सम्पादन गर्ने]

अवध क्षेत्रको आफ्नो एक अलग खास नवाबी खानपान शैली छ। यसमा विभिन्न किसिमको बिरयानिहरू, कबाब, कोरमा, नाहरी कुल्चे, शीरमाल, जर्दा, रुमाली रोटी र वर्की परांठा [३०] र रोटिहरू आदि छन्, जसमा काकोरी कबाब, गलावटी कबाब,[३१] पतिली कबाब, बोटी कबाब, घुटवां कबाब र शामी कबाब प्रमुख छन्।[३०][३१] सहरमा धेरै ठाउमा यो व्यंजन पाइन्छ। यो सबै किसिमको एवं सबै बजटको हुन्छ। जहाँ एक तर्फ १८०५मा स्थापित राम आसरे हलवाईको मक्खन मलाई एवं मलाई-गिलौरी प्रसिद्ध छ, त्यहीं अकबरी गेटमा मिलन वाला हाजी मुराद अलीको टुण्डेका कबाब पनि कम मशहूर छैन।[६][३१][३२] यसका बाहेक अन्य नवाबी पकवानहरू जस्तै 'दमपुख्त', लच्छेदार प्याज र हरियो चटनी सहित पस्किएको सीख-कबाब र रूमाली रोटीको पनि जवाब छैन।[६] लखनऊको चाट देशको सबैभन्दा राम्रो चाट मध्ये एक हो। र खानका अन्तमा विश्व-प्रसिद्ध लखनऊका पान जसको कुनै सानी छैन।

लखनऊका अवधी व्यंजन जगप्रसिद्ध छन्। यहांका खानपान धेरै प्रकारको रोटिहरू पनि हुदछन्। यस्तो नैं रोटिहरू यहांका एक पुराना बजारमा आज पनि पाइन्छन, बरु यो बजार रोटीहरूको बजार नैं हो। अकबरी गेटबाट नक्खास चौकीको पछि सम्म यो बजार छ, जहाँ फुटकर तथा सैकडौ हिसाबबाट शीरमाल, नान, खमीरी रोटी, रूमाली रोटी, कुल्चा जस्तो धेरै अन्य तरहको रोटिहरू मिल जाहरूगी। पुराना लखनऊका यस रोटी बजारमा विभिन्न प्रकारको रोटीहरूको लगभग १५ पसल छन्, जहाँ बिहान नौ बजेबाट राती नौ बजेसम्म तातो रोटी किन्न सकिन्छ। धेरै पुराना नामी होटल पनि यस गलीका नजीक छन्, जहाँ आफ्नो मनपर्दो रोटी सहित मांसाहारी व्यंजन पनि पाइन्छन्। एक उक्तिका अनुसार लखनऊका व्यंजन विशेषज्ञहरूले नैं परतदार पराठा खोजबिन गरेका हुन, जसलाई तन्दुरी परांठा पनि भनिन्छ। लखनऊवालहरूले पनि कुलचेमा विशेष प्रयोग गरे। कुलचा नाहरीका विशेषज्ञ कालिगढ हाजी जुबैर अहमदका अनुसार कुलचा अवधि व्यंजनहरूमा शामिल खास रोटी हो, जसको साथ नाहरी बिना अधूरा छ। लखनऊका गिलामी कुलचे अर्थात दुई भाग वाला कुलचे उनको हजुरवुवाले तैयार गरेका थिए।।

साडीका पल्लूमा चिकनको कढाई

चिकनको कढाई[सम्पादन गर्ने]

चिकन, यहाँको कशीदाकारीको उत्कृष्ट नमूना हो र लखनवी जरदोजी यहाँको लघु उद्योग हो जुन कुर्ते, र साडीहरू जस्तै कपडहरूमा आफ्नो कलाकारीको छाप चढाउँछन्। यस उद्योगको धेरैजसो हिस्सा पुराना लखनऊको चौक इलाकामा फैलिएको छ। यहांको बजार चिकन कशीदाकारीको पसलहरूबाट भरिएका छन्।[६][३३] मुर्रे, जाली, बखिया, टेप्ची, टप्पा आदि ३६ प्रकारका चिकनको शैलिहरू हुदछन्। यसको माहिर एवं प्रसिद्ध कारीगरहरूमा उस्ताद फयाज खांहसन मिर्जा साहिब थिए। [३३]

मीडिया[सम्पादन गर्ने]

प्रेस[सम्पादन गर्ने]

लखनऊ इतिहासमा पनि पत्रकारिताको एक प्रमुख केन्द्र रहेको छ। भारतका प्रथम प्रधान मन्त्री पंडित जवाहर लाल नेहरू द्वारा द्वितीय विश्वयुद्ध भन्दा पहिले शुरु गरिएको समाचार पत्र नेशनल हेराल्ड लखनऊबाट नैं प्रकाशित हुदथियो। यसका तत्कालीन संपादक मणिकोण्डा चलपति राउ थिए।

सहरको प्रमुख अङ्ग्रेजी समाचार-पत्रहरूमा द टाइम्स अफ इंडिया, हिन्दुस्तान टाइम्स, द पाइनियर एवं इंडियन एक्स्प्रेस हुन। यिनको बाहेक पनि धेरै समाचार दैनिक अङ्ग्रेजी, हिन्दी एवं उर्दू भाषाहरूमा सहरबाट प्रकाशित हुदछन। हिन्दी समाचार पत्रहरूमा स्वतन्त्र भारत, दैनिक जागरण, अमर उजाला, दैनिक हिन्दुस्तान, राष्ट्रिय सहारा, जनसत्ता एवं आए नेक्स्ट छन्। प्रमुख उर्दू समाचार दैनिकहरूमा जायजा दैनिक, राष्ट्रिय सहारा, सहाफत, कौमी खबरें एवं आग छन्।

प्रेस ट्रस्ट अफ इंडिया एवं यूनाइटेड न्यूज अफ इंडियाको कार्यालय सहरमा छ, एवं देशका सबै प्रमुख समाचार-पत्रक पत्रकार लखनऊमा उपस्थित रह्दछन्।

रेडियो[सम्पादन गर्ने]

अल ईन्डिया रेडियोका आरम्भिक केही स्टेशनहरू मध्ये लखनऊ केन्द्र एक हो। यहाँ मीडियम वेवमा प्रसारण गर्दछन्। यसका बाहेक यहाँ एफ एम प्रसारण पनि २०००बाट शुरु भएको थियो। सहरमा निम्न रेडियो स्टेशन चलिरहेका छन्:.[३४] -

इंटरनेट[सम्पादन गर्ने]

सहरमा इंटरनेटको लागि ब्रडबैण्ड इंटरनेट कनेक्टिविटी एवं भिडियो कन्फ्रेंसिंग सुविधा उपलब्ध छन्। प्रमुख सेवाकर्ता भारत सञ्चार निगम लिमिटेड, भारती एयरटेल, रिलायंस कम्युनिकेशन्स, टाटा कम्युनिकेशन्स एवं एसटीपीआईको बृहत अवसंरचना ढांचा छ। यिनको द्वारा गृह उपभोक्ताहरू एवं निगमित उपभोक्तालाई राम्रो गतिको ब्रोडब्यान्ड इंटरनेट कनेक्शन उपलब्ध हुदछ। सहरमा धेरै इंटरनेट कैफे पनि उपलब्ध छन्।

पर्यटन स्थल[सम्पादन गर्ने]

सहर र छेउछाउ धेरै दर्शनीय स्थल छन्। यिनीहरूमा ऐतिहासिक स्थल, उद्यान, मनोरंजन स्थल एवं शपिंग मल आदि छन्। यहाँ धेरै इमामबाडाहरू छन्। यिनीहरूमा ठूलो एवं सानो प्रमुख छ। प्रसिद्ध बडे इमामबाडेको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्व छ। यस इमामबाडेको निर्माण आसफउद्दौलाले १७८४मा अनिकाल राहत परियोजनाका अन्तर्गत गराएका थिए। यो विशाल गुम्बदनुमा हल ५० मीटर लामो र १५ मीटर अग्लो छ। यहाँ एक अच्चम्मको भूल भुलैया छ। यस इमामबाडेमा एक असफी मस्जिद पनि छ जहाँ गैर मुस्लिम मानिसहरूलाई प्रवेशको अनुमति छैन। मस्जिद परिसरको आंगनमा दुई अग्लो मीनार छन्। यस बाहेक सानो इमामबाडा, जसको असली नाम हुसैनाबाद इमामबाडा हो मोहम्मद अली शाहको रचना हो जसको निर्माण सन १८३७ ई.मा गरिएको थियो। यसलाई सानो इमामबाडा पनि भनिन्छ।

सआदत अलीको मकबरा बेगम हजरत महल पार्कका छेउमा छ। यसको साथै खुर्शीद जैदीको मकबरा पनि बनेको छ। यो मकबरा अवध वास्तुकलाको शानदार उदाहरण हुन। मकबराको शानदार छत र गुम्बद यसको खासियत छन्। यो दुइटै मकबरा जुम्लिया जसो लग्दछन्। ठूलो इमामबाडाको बाहिर नैं रूमी ढोका बनेको छ। यहांको सडक यसका बीचबाट निकलन्छ। यस द्वारको निर्माण पनि अनिकाल राहत परियोजनाका अन्तर्गत गरिएको थियो। नवाब आसफउद्दौलाले यो ढोका १७८२ ई.मा अनिकालको समयमा बनाउन लगाएका थिए ताकि मानिसहरूलाई रोजगार मिल्न सकोस। जामी मस्जिद हुसैनाबाद इमामबाडा पश्चिम दिशामा स्थित छ। यस मस्जिदको निर्माण मोहम्मद शाहले शुरू गरेका थिए किन भने सन १८४० ई.मा उनको मृत्यु पछि उनको पत्नीले यसलाई पूरा गराईन। मोती महल गोमती नदीको सीमाना बनेको तीन भवनहरू मध्ये प्रमुख हो। यसलाई सआदत अली खांले बनाउन लगाएका थिए।

लखनऊ रेजीडेंसीको अवशेषले ब्रिटिश शासनको स्पष्ट तस्वीर देखाँउदछन्। १८५७का स्वतन्त्रता संग्रामका समय यो रेजिडेन्सी ईस्ट इंडिया कम्पनीका एजेन्टको भवन थियो। यो ऐतिहासिक भवन हजरतगंज क्षेत्रमा राज्यपाल निवासका नजीक छ। लखनऊको घण्टाघर भारतको सबै भन्दा अग्लो घण्टाघर हो। हुसैनाबाद इमामबाडाको घन्टाघरका छेउ १९ औं शताब्दीमा बनेको एउटा पिक्चर गैलरी छ। यहाँ लखनऊका लगभग सबै नवाबहरूको तस्वीरें देख्न सकिन्छ।

कुकरैल फारेस्ट एक पिकनिक स्थल हो। यहाँ घडियालहरूकछुहरूको एक आरक्षण छ। यो लखनऊको इंदिरा नगरका नजीक, रिंग मार्गमा स्थित छ। बनारसी बाग वास्तवमा एक चिडियाखाना हो, जसको मूल नाम प्रिंस अफ वेल्स वन्य-प्राणी उद्यान हो। स्थानीय मानिसहरू यस चिडियाखानालाई बनारसी बाग भन्दछन्। यहाँको हरे भरा वातावरणमा जानवरहरूको केही प्रजातीहरूको साना पिंजरहरूमा राखिएको छ। यो देशको राम्रो वन्य प्राणी उद्यानहरू मध्ये एक हो। यस उद्यानमा एक संग्रहालय पनि छ।

इनके बाहेक रूमी ढोका, छतर मंजिल, हात्ती पार्क, बुद्ध पार्क, नीबू पार्क मैरीन ड्राइवइंदिरा गाउँधी तारामंडल पनि दर्शनीय छन्। लखनऊ-हरदोइ राजमार्गमा नै मलिहाबाद गाउँ छ, जहाँका दशहरी आप विश्व प्रसिद्ध छन्। लखनऊको अमौसी विमानस्थल सहरबाट बीस किलोमीटर टाढा अमौसीमा स्थित छ। सहरबाट केही किलोमीटरको टाढामा नै नैमिषारण्य तीर्थ छ। यसको पुराणहरूमा धेरै उच्चा स्थान बताइएको छ। यहीं ऋषि सूतजीले शौनकादि ऋषीहरूको पुराणहरूको आख्यान दिएका थिए। लखनऊका निकटवर्ती सहरहरूमा कानपुर, इलाहाबाद, वाराणसी, फैजाबाद, बाराबंकी, हरदोई हुन।

धार्मिक सौहार्द[सम्पादन गर्ने]

मुहर्रमको समयमा ताजिया सहित जुलूस

लखनऊमा त्यसो त सबै धर्महरूका मानिसहरू सौहार्द एवं सद्भावबाट बस्दछन्, तर हिन्दुहरू एवं मुस्लिमहरूको बाहुल्य छ। यहाँ सबै धर्महरूका अर्चनास्थल पनि यस नैं अनुपातमा छन्। हिन्दुहरूका प्रमुख मन्दिरहरूमा हनुमान सेतु मन्दिर, मनकामेश्वर मन्दिर, अलीगंजको हनुमान मन्दिर, भूतनाथ मन्दिर, इंदिरानगर, चंद्रिका देवी मन्दिर, नैमिषारण्य तीर्थ र रामकृष्ण मठ, निरालानगर छन्। [३५] यहाँ धेरै ठूलो एवं पुरानो मस्जिदहरू पनि छन्। यिनीहरूमा लक्ष्मण टीला मस्जिद, इमामबाडा मस्जिद एवं ईदगाह प्रमुख छन्। प्रमुख गिरिजाघरहरूमा कैथेड्रल चर्च, हजरतगंज; इंदिरानगर (सी ब्लक) चर्च, सुभाष मार्गमा सेंट पाउल्स चर्च एवं असेंबली अफ बिलीवर्स चर्च छन्। [३६] यहाँ हिन्दू त्यौहारहरूमा होली,[३७] दीपावली, दुर्गा पूजा एवं दशहरियो र ढेरहरू अन्य त्यौहार जहाँ हर्षोल्लासबाट मनाईन्छन, वहीं ईद, र बारावफात तथा मुहर्रमका ताजिये पनि फीका हुँदैनन्। साम्प्रदायिक सौहार्द यहांको विशेषता हो। यहाँ दशहरहरूमा रावणको पुतले बनाउने अनेक मुस्लिम एवं ताजिया बनाउनेहरू अनेकहरू हिन्दू कालिगढ छन्।[३८][३९]

आवागमन[सम्पादन गर्ने]

हवाई मार्ग

लखनऊको अमौसी अन्तरराष्ट्रिय विमानस्थल दिल्ली, मुम्बई, कोलकाता, चेन्नई, बेंगलोर, जयपुर, पुणे, भुवनेश्वर, गुवाहाटीअहमदाबादबाट प्रतिदिन सीधी फ्लाइटद्वारा जोडिएको छ।

रेलमार्ग

चारबाग रेलवे जंक्शन भारतका प्रमुख सहरहरूबाट अनेक रेलगाडीहरूको माध्यमबाट जोडिएको छ। दिल्लीबाट लखनऊ मेलशताब्दी एक्सप्रेस, मुम्बईबाट पुष्पक एक्सप्रेस, कोलकाताबाट दून एक्स्प्रेसहावडा एक्स्प्रेस ३०५०को माध्यमबाट लखनऊ पुग्न सकिन्छ। चारबाग स्टेशन बाहेक लखनऊ जिल्लाहरूमा धेरै अन्य स्टेशन पनि छन्:-

यसका अतिरिक्त मल्हौरमा १३ कि.मी, गोमती नगरमा १५ कि.मी, काकोरी १५ कि.मी, मोहनलालगंज १९ कि.मी, हरौनी २५ कि.मी, मलिहाबाद २६ कि.मी, सफेदाबाद २६ कि.मी, निगोहाँ ३५ कि.मी, बाराबंकी जंक्शन ३५ कि.मी, अजगैन ४२ कि.मी, बछरावां ४८ कि.मी, संडीला ५३ कि.मी, उन्नाव जंक्शन ५९ कि.मी तथा बीघापुर ६४ कि.मीमा स्थित छन्। यस प्रकार रेल यातायात लखनऊलाई अनेक स-साना गाउँ र नगरहरूसँग जोड्दछ।

सडक मार्ग

राष्ट्रिय राजमार्ग २४बाट दिल्लीबाट सीधा लखनऊ पुग्न सकिन्छ। लखनऊको राष्ट्रिय राजमार्ग २ दिल्लीलाई आगरा, इलाहाबाद, वाराणसीकानपुरको बाटो कोलकातासँग जोड्दछ। राष्ट्रिय राजमार्ग २५ले झांसीलाई जोड्दछ। राष्ट्रिय राजमार्ग २८ मुजफ्फरपुरबाट, राष्ट्रिय राजमार्ग ५६ वाराणसीसँग जोड्दछन्।

यो पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]

भगिनी सहर[सम्पादन गर्ने]

सन्दर्भ[सम्पादन गर्ने]

  1. आइडेन्टिफिकेशन अफ माइनौरिटी कंसन्ट्रेशन डिस्ट्रिक्ट्स पब्लिक इन्फर्मेशन ब्यूरो
  2. first= (२० जून), "लखनऊ फेमस फर नवाब्स" (in अङ्ग्रेजी) (एचटीएमएल), pp. ०१ 
  3. first= (२० जून), "लखनऊ न्यूज" (in अङ्ग्रेजी) (एचटीएमएल), pp. ०१ 
  4. फास्टेस्ट ग्रोइंग सिटीज (१ टू १००) | सिटी मेयर्स स्टैटिस्टिक्स |
  5. ५.० ५.१ ५.२ first= (२० जून), "हिस्टरिक सिटी लखनऊ" (in अङ्ग्रेजी) (एचटीएमएल), pp. ०१ 
  6. ६.० ६.१ ६.२ ६.३ ६.४ ६.५ सिसोदियो, संदीप (२० जून), "मुस्कुराइए जनाब कि तपाईं लखनऊमा छ।.." (in हिन्दी) (एचटीएमएल), pp. ०१ 
  7. पब्लिक इन्फर्मेशन ब्यूरो
  8. लखनऊको इतिहास
  9. "डिकेडल ग्रोथ अफ अर्बन एग्लोमरेशन" (PDF) 
  10. यूएनडीपी रिपोर्ट |अभिगमन तिथि २९ सितंबर, २००६
  11. मलीहाबादी दशहरीको पेटेंट।बीबीसी-हिन्दी।२७ फेब्रुअरी, २०१०
  12. मलीहाबादी दशहरी आपलाई मिलयो जीआई पेटेंट।बिज्नेस भास्कर।२ अक्टोबर, २००९।प्रेस ट्रस्ट, नयाँ दिल्ली
  13. मोहन मेकिन्स ब्रीवरी - एशियामा प्रथम
  14. अब नहो सकेगी लखनवी चिकनको नकल याहू जागरण
  15. लखनऊ क्राफ्ट्स २३ अक्टोबर, २००६
  16. उत्तर प्रदेश राज्य सडक परिवहन निगम| अभिगमन तिथि सितंबर, २००६
  17. १७.० १७.१ १७.२ गाजियाबाद र लखनऊमा मेट्रो ट्रेन प्रोजेक्टलाई मंजूरी| याहू जागरण|३ फेब्रुअरी, २००९)
  18. १८.० १८.१ १८.२ १८.३ (लखनऊ गेट्स प्रोजक्ट वर्थ २४०० करोड टाइम्स अफ इंडिया, ६ फेब्रुअरी २००९, फैज रहमान सिद्दीकी)
  19. १९.० १९.१ मेरठमा मेट्रोको संभावना खोज्नेछन डीएमआरसी| ५ जून, २००९|याहू जागरण)
  20. अब जयपुरमा पनि मेट्रो ट्रेन ५ जून, २००९
  21. मेट्रो जयपुर सर्वे शुरु
  22. २२.० २२.१ २२.२ मुंबई, हैदराबाद, बंगलौरमा छगी मेट्रो ७ अप्रिल, २००६ बीबीसी, हिन्दी
  23. आए आए एम - लखनऊ
  24. २४.० २४.१ २४.२ first= (२० जून), "कल्चरल रिचनेस अफ लखनऊ" (in अङ्ग्रेजी) (एचटीएमएल), pp. ०१ 
  25. २५.० २५.१ सतपाल खयाल, "गजलको इतिहास र गजलको भाषा (गजल शिल्प र संरचना)" 
  26. २६.० २६.१ २६.२ अंजलि सिंह, "वाह शाद वाह! लखनऊका एक सबैभन्दाराम्रो शायर भन्दा एक मुलाकात" 
  27. "राष्ट्रिय उर्दू भाषा विकास परिषद" 
  28. सिराज मिर्जा, "मजाज र उनको इंकलाबी शायरी" 
  29. (संगीतकार नैं नएक राम्रा शायर थिए नौशाद|रमेश चंद्र|४ मई,२००९|समय ल्या इव)
  30. ३०.० ३०.१ first= (२० जून), "क्युजाइन्स अफ लखनऊ" (in अङ्ग्रेजी) (एचटीएमएल), pp. ०१ 
  31. ३१.० ३१.१ ३१.२ first= जीतू (२ मार्च), "जायकेको सफर : लखनऊ" (in हिन्दी) (एचटीएमएल), pp. ०१ 
  32. "लखनऊ कबाब्स कंटिन्यू टू बि गोर्मेन्ट्स डिलाइट बेयण्ड टाइम" 
  33. ३३.० ३३.१ first= (२० जून), "क्राफ्ट्स अफ लखनऊ" (in अङ्ग्रेजी) (एचटीएमएल), pp. ०१ 
  34. "एफ एम रेडियो स्टेशन" 
  35. टेम्पल्स यिनी लखनऊ
  36. चर्चेज यिनी लखनऊ
  37. हिन्दूज मुस्लिम्स सेलिब्रेट लखनऊ’ज छली बारात| ब्रेकिंग न्यूज २४/७| आइयान्स|११ मार्च २००९
  38. पिउँढीहरूबाट ताजिये बनयो रहे हिन्दू कारीगर
  39. टाढासम्म मशहूर छ बिसवांका बने ताजिया| याहू जागरण | २८ डिसेम्बर २००८

बाहिरी कडीहरू[सम्पादन गर्ने]