इच्छाकामना गाउँपालिका

इच्छाकामना गाउँपालिका
गाउँपालिका
इच्छाकामना गाउँपालिकाको वडा विभाजन
इच्छाकामना गाउँपालिका नेपालको नक्सामा इच्छाकामना गाउँपालिकाको अवस्थिति इच्छाकामना गाउँपालिका इच्छाकामना गाउँपालिका (नेपाल)
निर्देशाङ्क: 27.87°N 84.62°E / 27.87; 84.62
देश	नेपाल
प्रदेश	बागमती प्रदेश
जिल्ला	चितवन
वडा सङ्ख्या	७
स्थापित	२०७३ फागुन २७
सरकार
• प्रकार	गाउँ सभा
• अध्यक्ष	दानबहादुर गुरुङ (नेकपा (एमाले))
• उपाध्यक्ष	माया सिलवाल (नेकपा (एमाले))
क्षेत्रफल
• जम्मा	१६६.६७ किमी२ (६४.३५ वर्ग माइल)
जनसङ्ख्या  (राष्ट्रिय जनगणना २०७८)
• जम्मा	२७,६४३
• घनत्व	१७०/किमी२ (४३०/वर्ग माइल)
समय क्षेत्र	युटिसी+५:४५ (नेपाली समय)
क्षेत्रीय सङ्केत	+९७७-०५६
केन्द्र	साविक दारेचोक गाविसको कार्यालय, कुरिनटार
वेबसाइट	ichchhakamanamun.gov.np

इच्छाकामना गाउँपालिका चितवन जिल्लामा अवस्थित छ। विसं २०७३ सालमा सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालयले ७५३ स्थानीय तह लागू गर्दा चितवन जिल्लामा साविकका दारेचोक, चण्डीभञ्ज्याङ, काउले र दाहाखानी गाउँ विकास समितिहरूलाई समेटेर इच्छाकामना गाउँपालिका घोषणा गरिएको थियो।

लामो झरना, सिराइचुली, हात्तीवाङ ऐतिहासिक क्षेत्र उपरदाङगढी, धार्मिक क्षेत्र इच्छाकामना माईको मन्दिर, जलबिरे मन्दिर, मनकामना केबलकार, त्रिशुली नदी, मुग्लिङ बजार रहेको यस क्षेत्र पर्यटन विकासका लागि प्रचुर सम्भावनायुक्त गाउँपालिका हो।

अवस्थिति र प्रशासनिक सीमा

इच्छाकामना गाउँपालिका नेपालको बागमती प्रदेश अन्तर्गत चितवन जिल्लाको उत्तरी पहाडी भूभागमा अवस्थित छ। यो जिल्ला सदरमुकाम भरतपुरको उत्तरमा पर्दछ। चितवनका सातवटा स्थानीय तहमध्ये यो एक मात्र गाउँपालिका हो। यसको क्षेत्रफल १६६.७३ वर्ग किलोमिटर रहेको छ र प्रशासनिक प्रयोजनका लागि यसलाई सातवटा वडाहरूमा विभाजन गरिएको छ।

यस गाउँपालिकाको पूर्वमा धादिङ जिल्ला पश्चिममा तनहुँ जिल्ला तथा भरतपुर महानगरपालिका, उत्तरमा गोरखा जिल्ला र दक्षिणमा कालिका नगरपालिका रहेका छन्। नारायणगढ-मुग्लिन राजमार्गमार्फत सहज यातायात पहुँच रहेको छ। नेपालको सन् २०१७ (वि.सं. २०७३) को स्थानीय तह पुनर्संरचनाका क्रममा साविकका गाविसहरूलाई एकीकृत गरी यो गाउँपालिका स्थापना गरिएको हो। चितवन जिल्लाको अधिकांश भूभाग तराईको समथर मैदान भए तापनि इच्छाकामनाको पहाडी र चुरे श्रृङ्खलाको अवस्थितिले यसलाई जिल्लाका अन्य सहरी क्षेत्रहरूभन्दा फरक र ग्रामीण विशेषता प्रदान गरेको छ। यो गाउँपालिका समुन्द्री सतह ५०० मिटर उचाइ देखि १५०० मिटर उचाइमा अवस्थित छ। यो गाउँपालिका २७०४८३५.३९ उत्तरी अक्षांश देखि ८३०३४९७.५ पूर्वी देशान्तर सम्म फैलिएको छ।

इतिहास

पूर्व-आधुनिक बसोबास र सांस्कृतिक उद्गम

चितवन जिल्लाको उत्तरी पहाडी भेगमा अवस्थित वर्तमान इच्छाकामना गाउँपालिकाको क्षेत्र ऐतिहासिक रूपमा पातलो र अर्ध-घुमन्ते बसोबासको रूपमा चिनिन्थ्यो। यहाँ मुख्यतया महाभारत शृङ्खलाका रैथाने भोट-बर्मेली मूलका आदिवासी चेपाङ समुदायको बसोबास रहेको थियो। 'चेपाङ बस्ती' वा अस्थायी समूहका रूपमा चिनिने यी बसोबासहरू पहाडी र जङ्गलले घेरिएको कठिन भूभागमा स्थानान्तरी कृषि (खोरिया), शिकार र कन्दमूल सङ्कलनमा निर्भर थिए। २०औँ शताब्दीको मध्यतिर सुरु भएको बसाइँसराइ अघि यहाँको कठिन भूगोल र खेतीयोग्य जमिनको अभावका कारण जनसङ्ख्या निकै कम थियो। यस क्षेत्रमा स्थायी पूर्व-आधुनिक गाउँहरूको पुरातात्विक वा लिखित प्रमाण कम पाइन्छ, जसले २०औँ शताब्दीको मध्यसम्म कायम रहेको चेपाङहरूको घुमन्ते जीवनशैलीलाई झल्काउँछ।

जलवायु र वातावरण

जलवायु र मौसमी अवस्था

चितवन जिल्लाको चुरे (शिवालिक) पहाडी क्षेत्रमा अवस्थित इच्छाकामना गाउँपालिकामा उपोष्ण मनसुनी जलवायु पाइन्छ। यहाँका गर्मीहरू तातो र ओसिलो हुन्छन् भने हिउँद सामान्य खालको हुन्छ। वार्षिक औसत तापक्रम हिउँदमा न्यूनतम ११°से देखि ग्रीष्मकाल (फागुनदेखि असारसम्म) मा अधिकतम ३८°से सम्म पुग्ने गर्दछ। मनसुन सुरु हुनु अघिको समयमा आर्द्रताका कारण गर्मीको महसुस अझ बढी हुने गर्दछ। यहाँ वार्षिक औसत १,९०० देखि २,५०० मिमी सम्म वर्षा हुन्छ, जसको ८०% भन्दा बढी भाग मनसुन सिजन (जेठदेखि असोजसम्म) मा पर्दछ। साउन महिनामा मात्रै वर्षाको मात्रा ५०० मिमी भन्दा बढी हुन सक्छ।

भौगोलिक र वातावरणीय विशेषता

समुन्द्री सतहबाट ३०० देखि १,००० मिटरको उचाइमा रहेका भिरालो जमिन र वनले ढाकिएका डाँडाकाँडाहरूका कारण यहाँको सूक्ष्म जलवायुमा भिन्नता पाइन्छ। माथिल्लो उचाइ भएका क्षेत्रहरूमा तापक्रम केही कम हुन्छ र सुक्खा मौसम (असोजदेखि फागुनसम्म) मा बाक्लो कुहिरो लाग्ने गर्दछ। हिउँदमा वर्षा निकै कम (महिनाको ५० मिमी भन्दा कम) हुने हुनाले यो समय कृषिका लागि उपयुक्त मानिन्छ। तर, मनसुनको अनिश्चित ढाँचाका कारण यहाँ बारम्बार पहिरो र आकस्मिक बाढी जाने गर्दछ।

यस गाउँपालिकाको चुरे पहाडी पारिस्थितिक प्रणालीमा महत्वपूर्ण जैविक विविधता पाइन्छ। यहाँ सालको बाहुल्यता भएका वनहरू, घाँसे मैदान र वन्यजन्तु कोरिडोरहरू रहेका छन् जसले यस क्षेत्रलाई चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जसँग जोड्दछन्। यहाँ हात्ती, गैँडा र विभिन्न प्रजातिका चराचुरुङ्गीहरू पाइन्छन्। तर, भू-क्षय, थेग्रान जमिने प्रक्रिया र वन विनाशका कारण यहाँको प्राकृतिक बासस्थानमा ह्रास आइरहेको छ। जलवायु परिवर्तनका कारण चरम मौसमी घटनाहरू बढ्दै गएका छन्, जसले गर्दा वनस्पतिको स्वरूपमा परिवर्तन आउने, मिचाहा प्रजातिहरू बढ्ने र मनसुन बाहेकका समयमा खानेपानीको अभाव हुने जस्ता समस्याहरू देखिन थालेका छन्।

जनसाङ्ख्यिकी

नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८को अन्तिम नतिजा अनुसार, इच्छाकामना गाउँपालिकाको कुल जनसङ्ख्या २७,६४३ रहेको छ। यसमध्ये पुरुषको सङ्ख्या १४,००७ (५०.७%) र महिलाको सङ्ख्या १३,६३६ (४९.३%) रहेको छ। यस गाउँपालिकाको लैङ्गिक अनुपात प्रति १०० महिलामा १०२.७२ पुरुष रहेको छ। १६६.७ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको यस गाउँपालिकाको जनघनत्व १६५.८ व्यक्ति प्रति वर्ग किलोमिटर रहेको छ।

२०७८ को जनगणना अनुसार यस गाउँपालिकामा ६,१८५ घरधुरीहरू रहेका छन्। विगतका जनगणनाहरूसँग तुलना गर्दा यहाँको जनसङ्ख्या क्रमिक रूपमा बढेको देखिन्छ; वि.सं. २०५८ मा यहाँको जनसङ्ख्या २१,९२४ र वि.सं. २०६८ मा २५,०६७ रहेको थियो। २०५८ देखि २०६८ सम्मको दशकमा यहाँको औसत वार्षिक जनसङ्ख्या वृद्धिदर ०.९४% रहेको छ, जुन राष्ट्रिय ग्रामीण औसतभन्दा कम हो। यसले बाह्य बसाइँसराइको तुलनामा आन्तरिक बसाइँसराइ न्यून रहेको सङ्केत गर्दछ।

जनगणना वर्ष

जनगणना वर्ष	जनसङ्ख्या	अन्तर-जनगणना वार्षिक वृद्धि दर
२०५८	२१,९२४	-
२०६८	२५,०६७	१.३५%
२०७८	२७,६४३	०.९४%

जातीय र भाषिक संरचना

२०७८ को राष्ट्रिय जनगणना अनुसार, इच्छाकामना गाउँपालिकामा आदिवासी र पहाडी समूहहरूको बाहुल्यता भएको विविध जातीय संरचना रहेको छ। यहाँ आदिवासी समुदायको रूपमा रहेको चेपाङ (प्रजा पनि भनिने) समूह सबैभन्दा ठूलो छ, जसको हिस्सा कुल जनसङ्ख्याको ३७.४% (१०,३३८ व्यक्ति) रहेको छ; त्यसपछि गुरुङ २३.१% (६,३८७ व्यक्ति) र मगर ११.८% (३,२६१ व्यक्ति) रहेका छन्। अन्य उल्लेख्य समूहहरूमा ब्राह्मण र क्षेत्री पर्दछन्, जसको हिस्सा स्थानीय अध्ययनहरूमा करिब २५% अनुमान गरिएको छ, जसले यस क्षेत्रको विशिष्ट पहाडी जातजातिको वितरणलाई झल्काउँछ। चेपाङहरू विशेष गरी दुर्गम वडाहरूमा केन्द्रित छन्, जहाँ उनीहरूले सामाजिक-आर्थिक सीमान्तीकरणको सामना गरिरहे पनि आफ्नो परम्परागत कन्दमूल सङ्कलन र निर्वाहमुखी कृषि जीवनशैलीलाई कायम राखेका छन्।

भाषिक रूपमा, नेपालका पहाडी र ग्रामीण क्षेत्रहरूमा आधिकारिक भाषा र साझा सम्पर्क भाषाको रूपमा रहेको नेपाली भाषा नै प्रमुख मातृभाषाको रूपमा रहेको छ। आदिवासी भाषाहरूले जातीय विविधतालाई प्रतिबिम्बित गर्दछन्: कुल जनसङ्ख्याको करिब २१-२२% को मातृभाषा चेपाङ रहेको छ भने गुरुङ, मगर र तामाङ भाषाहरू बोल्नेहरूको अनुपात सानो छ (प्रत्येक १०% भन्दा कम)।

प्रमुख जातजातिहरू

जातजातिहरू	जनसङ्ख्या	प्रतिशत
चेपाङ	१०,३३८	३७.४%
गुरुङ	६,३८७	२३.१%
मगर	३,२६१	११.८%

सरकार र प्रशासन

स्थानीय शासन संरचना

नेपालको संविधान २०७२ र स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ बमोजिम २०७३ फागुन २७ गते स्थापना भएको इच्छाकामना गाउँपालिकाले नेपालको सङ्घीय संरचना अन्तर्गत तेस्रो तहको सरकारको रूपमा कार्य गर्दछ। यसको व्यवस्थापकीय अङ्ग गाउँ सभा हो, जुन ७ वटा वडाहरूबाट प्रत्यक्ष निर्वाचित प्रतिनिधिहरू मिलेर बनेको हुन्छ। यसमा वडा अध्यक्ष र सदस्यहरू (प्रत्येक वडाबाट ४ जना: एक अध्यक्ष, दुई खुल्ला सदस्य, एक महिला सदस्य र कानुन बमोजिम दलित तथा अल्पसङ्ख्यकको प्रतिनिधित्व) रहन्छन्। यो सभाले बजेट, नीति र कानुनहरू पारित गर्न वर्षमा कम्तीमा दुई पटक बैठक बस्ने गर्दछ।

कार्यकारिणी अधिकार गाउँ कार्यपालिकामा निहित हुन्छ, जसको नेतृत्व स्थानीय तहको निर्वाचनबाट प्रत्यक्ष निर्वाचित अध्यक्ष र उपाध्यक्षले गर्छन्। कार्यपालिकामा ७ वटा वडाका अध्यक्षहरू पनि सदस्य रहन्छन्।

वडा विभाजन र जनसङ्ख्या

नेपालको स्थानीय तह पुनर्संरचनाका क्रममा साविकका काउले, चण्डीभञ्ज्याङ, दारेचोक र दाहाखानी गाउँ विकास समितिहरूलाई समेटेर इच्छाकामना गाउँपालिका घोषणा गरिएको थियो। यस गाउँपालिकाको वडागत विवरण र साविकको संरचना तलको तालिकामा देखाइएको छ:

इच्छाकामना गाउँपालिकाको वडागत विवरण र जनघनत्व

वडा नं.	समावेश साविकका गाविस (वडाहरू)	जनसङ्ख्या (वि.सं २०७८)	क्षेत्रफल (वर्ग कि.मी.)	जनघनत्व (व्यक्ति/वर्ग कि.मी.)
१	काउले (१–४)	३,६२३	१९.२७	१८८.०१
२	काउले (५–९) र चण्डीभञ्ज्याङ (१–४)	३,५३२	३७.४८	९४.२४
३	दारेचोक (१, २, ५–९)	३,३३४	२१.२९	१५६.५९
४	चण्डीभञ्ज्याङ (५) र दारेचोक (३)	४,५०४	११.४६	३९३.०२
५	दारेचोक (४)	३,७६४	१३.१४	२८६.४५
६	दाहाखानी (५, ६) र चण्डीभञ्ज्याङ (६–९)	३,१९९	३१.४८	१०१.६२
७	दाहाखानी (१–४, ७–९)	५,६८७	३२.६१	१७४.३९
जम्मा		२७,६४३	१६६.७३	१६५.७९

स्थानीय निर्वाचन २०७९ को नतिजा

२०७९ वैशाख ३० मा सम्पन्न स्थानीय तह निर्वाचन, २०७९मा नेकपा (एमाले) का दानबहादुर गुरुङ ६,११० मत प्राप्त गरी अध्यक्ष पदमा निर्वाचित भएका थिए भने नेपाली काङ्ग्रेसकी उम्मेदवार गीताकुमारी गुरुङले ४,६०८ मत प्राप्त गरेकी थिइन्। यस गाउँपालिकामा जम्मा १५,६३४ योग्य मतदाताहरू रहेका छन्। उपाध्यक्ष पदमा पनि एमालेकै माया सिलवाल ५,३४४ मत सहित निर्वाचित भएकी थिइन्।

स्थानीय तह निर्वाचन २०७९ बाट निर्वाचित वडा अध्यक्षहरू

वडा नं.	वडा अध्यक्षको नाम	राजनीतिक दल
१	सन्तबहादुर मगर		नेकपा (एमाले)
२	पञ्चबहादुर प्रजा		नेकपा (एमाले)
३	नरबहादुर नेपाल		नेकपा (एमाले)
४	रुद्रप्रसाद उप्रेती		नेकपा (एमाले)
५	तेजबहादुर शेरचन		नेकपा (एमाले)
६	लक्ष्मण प्रजा		नेकपा (एमाले)
७	बमबहादुर थापा मगर		नेपाली काङ्ग्रेस

वातावरणीय र विकासात्मक बाधाहरू

चितवन जिल्लाको पहाडी भूभागमा अवस्थित इच्छाकामना गाउँपालिकाले मनसुनी वर्षा र भिरालो भूबनोटका कारण पहिरो र बाढी जस्ता उल्लेख्य वातावरणीय जोखिमहरूको सामना गरिरहेको छ। वि.सं. २०८२ असोज ४ मा वडा नं. ५ मा पर्ने तुइन खोला पुल नजिकै गएको पहिरोले महत्त्वपूर्ण नारायणगढ–मुग्लिन राजमार्ग अवरुद्ध पारेको थियो, जसले काठमाडौँ र पोखरा बीचको यातायात सम्पर्कमा बाधा पुर्‍याएको थियो।

जिल्लागत मूल्याङ्कन अनुसार इच्छाकामना सहित चितवनका स्थानीय तहहरूमा रहेका २५,७३३ घरधुरीका करिब १२८,६६५ बासिन्दाहरू यस्ता प्राकृतिक प्रकोपको जोखिममा रहेका छन्।

बाह्य कडीहरू

• जिल्ला समन्वय समितिको कार्यालय, चितवन अभिलेखिकरण २०१७-०६-२५ वेब्याक मेसिन