रूख कटहर

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search

रुख कटहर
रुखमा फलेको कटहर
वैज्ञानिक वर्गीकरण
जगत:
भाग:
वर्ग:
गण:
कुल:
वंश:
वंश:
प्रजाति:
A. heterophyllus
वैज्ञानिक नाम
Artocarpus heterophyllus
Lam.
पर्याय

रुख कटहर (en:Jackfruit) विभिन्न ग्रीष्मकालीन फलहरू मध्ये एक महत्त्वपूर्ण फल हो । यो नेपाल बाहेक भारत, वर्मा, सिलोन, दक्षिणी चीन,मलाया, श्रीलङ्का, केनया, युगान्डा, मलेशिया, फिलिपिन्स, थाइलैण्ड, कम्बोडिया, भियतनाम, ब्राजिल, ग्रीष्म अमेरिका, बेस्ट इन्डीज आदि देशहरूमा खेती गर्ने गरिन्छ । रुख कटहर नेपालमा तराईदेखि पहाडसम्म हुने विभिन्न नामले चिनिन्छ, कटहर, रुखकटहर, काँडेफल आदि । संसारका फलहरू मध्ये सबैभन्दा ठूलो फल कटहरको हो ।[१] यो फल विशेष गरी तरकारीमा प्रयोग हुने भएकोले धेरै उपयोगी मानिन्छ । यसको गुदी कोया सुगर र भिटामीनहरूको मूख्य श्रोत हो । यसको बीउमा प्रोटीन, कार्वोहाइड्रेट र खनिज तत्वहरू पाइन्छ । यसको फलमा भिटामीन ए र सीको साथै अनैकौ खनिज तत्वहरू पाइन्छ । यसको आर्थिक, सांस्कृतिक तथा धार्मिक महत्त्व रहेकोले पनि उपयोगिता बढेको छ । यी सबै विशेषताहरूले हाल देखा पर्ने खाद्यान्न संकटलाई तथा कुपोषण समस्यालाई समाधान गर्न अति उपयोगी सिद्ध हुने छ ।

यस्को उत्पत्ति भारतको पश्चिमी भेगको वर्षे वनमा भएको मानिन्छ । त्यसपछि भारतको अरु भागमा, दक्षिणी एसिया, इष्ट इन्डीसीज, फिलिपिन्स, मध्य र पूर्वि अफ्रिकामा फैलिदै ब्राजिल र सुरिनाममा प्रसिद्ध भएको हो ।

बानस्पतिक पहिचान[सम्पादन गर्ने]

यसको रुख सुन्दर तथा सिधा करीब ३० देखि ७० फीटसम्म अग्लो सदाबहार रुख हो। यसको पात टल्किने, बाक्लो, ९ इन्च सम्म लामो हुने, तथा सम्पूर्ण भागमा लेसिलो सेतो तरल पदार्थ पाइन्छ। दह्रो फूलको मुना रुखको काण्ड र साखाबाट निस्कने, कहिले काही पुरानो रुखको माटोभित्र रहेको जराबाट निस्किने गर्दछ। भाले र पोथी फूल छुट्टाछुट्टै निस्किने, भाले फूल सानो लाम्चो गोलो ५¬–¬१० से.मी. तर पोथी फूल गोलो हुन्छ। यसको फल सबै फल भन्दा लामो २०–९० से.मी. लामो तथा १५–५० से.मी. चौडाइ भएको हुन्छ।यसको वजन १०–६० पौन्डस अधिकत्तम ११० पोन्डस (४.५ देिख ५० किलो सम्म हुन्छ यसको बाहिरी भाग नोकिलो काँडेदार बाक्लो तथा कडा रबर जस्तो हल्का पहेलो तथा सेतो–सेतो बोक्रा हुन्छ। भित्री भाग पहेलो केराको सुगन्ध जस्तो गुदी पात्लो रीवन जस्तो भागको बीचमा बोक्राको छेउछाउ तिर खाने फल कोसा कोया पाइन्छ र त्यसको बीचमा चिप्लो अण्डाकार हल्का खैरो रंगको, २–४ से.मी. लामो र १.२५ –२ से. मी. चौडा बीउ हुन्छ। एउटा फलमा १०० देखि ५०० बीउहरू हुन्छ। फलको केन्द्रमा अलि लामो भाग हुन्छ। यो पूर्ण रूपले पाके पछि फल नकाटदै नसहने सडेको प्याज जस्तो गन्ध हुन्छ तर फललाई चिरे पछि कोसाको गन्ध भूंईकटहर तथा केराको गन्ध जस्तो हुन्छ। यसको बीउ निकालेको ३–४ दिन भन्दा बढी उमार शक्ति हुदैन। बेर्ना रोपेको १८ महिना देखि २.५ वर्षमा फल लाग्न शुरु हुन्छ।

माटो र हावापानी[सम्पादन गर्ने]

Flora Sinensis - Jackfruit.JPG

यो आद्र ग्रीष्म रुख भएकोले १५०० मिटर उचाईसम्म राम्रोसँग फस्ट्याउने भएकोले पाइन्छ। यसको लागि आर्द्रता भएको गर्मी तथा गर्मि मौशम उपयूक्त मानिन्छ। यसको लागि मध्ययम किसिमको हिउँद रगर्मी चाहिन्छ। यो तुषारो तथा सुख्खा नसहने रुख हो। ठूलो रुख २७ डिग्री फरेन्हाइट सम्म सहन सक्मे तर नयाँ बोट ३२ डिग्री फरेन्हाइट सम्ममा मरेको पाइएको छ। माटोको पी.एच. मान ६–८ उपयूक्त हुन्छ। यसको उत्पादनको लागि माटोको गहिराइ भएको दोमट किसिमको पानी नजम्ने तर निकास भएको आवश्यक हुन्छ।

जात[सम्पादन गर्ने]

खाजा, सफेदा भारतको उतरप्रदेश राज्यको इलाहाबाद तिर हुने, रुद्राक्षी दक्षिणी भारत तिर हुने।

रोप्ने तरीका[सम्पादन गर्ने]

यो साधारणतया बीउबाट विस्तार गरिन्छ। तर गुटीद्धारा सफल्ताका साथ कलमी व्यवसायिक रूपमा प्रसारण गरिन्छ। कटहर नजिककलमीविधिबाट कतै कतै गरिन्छ।

बैशाख जेष्ठमा १, १मीटर लम्बाइ, चौडाइ र गहिराइको खाडल १०, १० मटिरको दूरीमा खन्नु पर्दछ। उक्त खाडलमा १५–२० किलो गोठेमल, १ किलो कृषि चुन, २, ३ किलो पिना राम्ररी मिसाएर राखिन्छ। लगभग १ वर्ष उमेरको कलमी बेर्नाको केही पात हटाई अषाढ देखि कार्तिक सम्म खनिएको खाडलमा सिधा रोपिन्छ। एउटा लठी विरुवा नजीकै गाडेर बोटलाई अडयाउनु पर्दछ। रोपेको विरुवालाई गाईवस्तुबाट जोगाउन बार वा सुरक्षात्मक उपाय गर्नु पर्दछ।

फूल फूल्ने र फल्ने[सम्पादन गर्ने]

बिजु (बीउबाट उम्रेको बेर्ना) विरुवपा ८¬–१० वर्षमा फल्न शुरु गर्दछ भने तर कलमी विरुवा ६ वर्ष देखि फल्न हुरु गर्दछ। भालेर पोथी फूलहरू एउटै बोटमा अलग अलग (छुटा छुटै) हुने गर्दछ। शुरुमा भाले फूल गुच्छामा आउँछ अनि पछि पोथी फूल देखिन्छ। भाले फूल सानो फल लागे पछि झरिहाल्छ। तर पोथी फूल रहिरहन्छ र ठूलो फलमा विकसित भएर आउँछ। चैत्र देखि जेष्ठसम्म फल टिप्ने गरिन्छ।

उत्पादनः एउटा राम्रो विकसित भएका रुख जात अनुसार विभिन्न आकारका १००–१३० वटासम्म फल दिने गर्दछ।

आर्थिक महत्त्व[सम्पादन गर्ने]

रुखकटहर एउटा कृषकको लागि आम्दानीको श्रोत भएको मानिन्छ। यसको फल फाल्गुन देखि जेष्ठसम्म तरकारीको रूपमा रु. २०–३० प्रति किलोको दरले विक्री हुन्छ जुन बेला विहेबारी हुने तरकारीको प्रशस्त माँग हुने गर्दछ। यसबाट विभिन्न पररिकारहरू बनाृउन होटेल, रेसटुरेन्टमा प्रयोग गरिने भएकोले ठूला शहरहरूमा महँगो भाउमा विक्री गरिन्छ। श्रावण भाद्र तिर यसको फल पाकेपछि खाना पछि उपभोगमा बढी मूल्यमा रु.३०–४० प्रति किलोको दरले विक्री गाउँघर तथा शहरमा हुने गर्दछ।

उपयोग[सम्पादन गर्ने]

यो फल सर्व साधारणले कलिलो र सानो अवस्थामा तरकारी, पकौडा, बाडा, पापड तथा विभिन्न समुदायले विभिन्न परिकारहरू विभिन्न अवसरमा बनाइने गरिन्छ। यो पाके पछि गर्मी तथा वर्षा मौशममा बिहान बेलुका खाना पछि खान प्रयोग गरिन्छ। रुखकटहरको पात हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले श्राद्धमा पिण्ड दान गर्न तथा कुनै कुनै समुदायमा नुवारनमा अनिवार्य रूपमा प्रयोग गरिन्छ। तराइमा विहेपछि श्रावणमा श्रावणी तथा कटहरीको रूपमा कोशेली दुल्हा पक्षबाट दुल्हीकहाँ लग्ने परमपरा छ। यसको रुख सडक छेउ छेउमा, स्कूल, पार्क जस्ता सार्वजनिक ठाँउमा सौन्दर्यताको लागि प्रयोग गरिन्छ। यो फलको बोटबाट प्रशस्त पात पतिंगर, बाख्राको लागि घाँस, दाउरा तथा छिपिएपछि काठको मुढाबाट अनेकौ फर्निचर एवं घर बनाउन प्रयोग गरिन्छ। यो गरीबको लागि विभिन्न प्रयोजनमा अति उपयोगी देखिन्छ। यसको पात तथा मुन्टामा औषधिय गुण भएकोलेऔषधिको रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

चित्र दिर्घा[सम्पादन गर्ने]

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

बाह्य लिङ्कहरू[सम्पादन गर्ने]

[१] नेपालका लागि अति उपयोगी फल रुख कटहर