गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह

गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह
राजा गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह
नेपालका राजा
शासनकाल	विसं १८५५ फागुन २८ – १८७३ मङ्सिर ०८
राज्याभिषेक	विसं १८५५ फागुन २८
पूर्वाधिकारी	रणबहादुर शाह
उत्तराधिकारी	राजेन्द्र विक्रम शाह
जन्म	विसं १८५४ कात्तिक ०६ वसन्तपुर, नेपाल
मृत्यु	१८७३ मङ्सिर ०८ (१९ वर्ष) वसन्तपुर, नेपाल
जीवनसाथी	सिद्धी लक्ष्मी देवी शाह गोरक्ष राज्य लक्ष्मी देवी शाह
वंश	शाह वंश
बाबु	रणबहादुर शाह
आमा	कान्तिवती
धर्म	हिन्दु

गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह नेपालका चौथो राजा थिए। वि.सं. १८५४ मा पिता रणबहादुर शाह र माता कान्तिमतिका सुपुत्रका रूपमा जन्मेका श्री ५ गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह आफ्ना बाबु जीवित हुँदाहुँदै पनि डेढ वर्षको अल्पायुमै नेपालका राजा भएका थिए। वि.सं. १८५५ मा राजा भएका उनको अल्पायु मै २० वर्षको उमेरमा वि. सं. १८७३ मा निधन भएको थियो।

उनको राज्यकालमा त्रयी शासन, दामोदर पाँडेको मृत्युदण्ड, १८६२ मा विर्ताहरण, १८६३ मा रणबहादुर शाहको हत्या, १८६४ मा ६४ सालको पर्व, १८७०-७२ मा नेपाल अंग्रेज युद्ध, १८७२ मा सुगौली सन्धी जस्ता घटनाहरू भएका थिए।

गीर्वाणयुद्ध विक्रमलाई पठनपाठनको पाठ्यक्रम निर्माण गरी राजगुरु रङ्गनाथ पौडेलले राजविधानसार भन्ने ग्रन्थ तयार गरी पढाउने काम भएको थियो। उनले वि.सं. १८६९ मा प्रकाण्ड विद्वानहरूका सल्लाहले (राजगुरु रङ्गनाथ पौडेल लगायत) आर्य सनातन धर्मको नीतिनियम कर्म गर्दा हिन्दु परम्परागत शास्त्र विधि नछोडी कर्मको फल पाउनका निमित्त सत्कर्म-रत्नावली नामक ग्रन्थको रचना गरेका थिए। उनकाे पालामा सुगाैलि सन्धि भएकाे थियाे । उनकाे निधन सितला राेगका कारण१८७३ मा भएको थियोे ।

मुख्य घटनाहरू

यिनको पालामा नेपालको सिमाना, रणबहादुर शाहको हत्या र सुगौली सन्धी भएका थिए। बेलायती शक्ति र भोटर्फको शक्तिमा व्यापक रूपमा विस्तार भएको अवस्थामा पनि भीमसेन थापा जस्ता मुख्तियार भएको कारण यिनले शासन गर्न सके। यिनको शासनकालमा भएको सुगौली सन्धि नेपालको इतिहासमा प्रसिद्ध छ।

यिनले वीर विक्रमको उपाधि धारण गरेका थिए।

राज्याभिषेक

रणबहादुर शाहले आफ्नी रानी कान्तिवतीको जिद्दी टार्न नसकी डेढ वर्षका छोरा गिर्वाणयुद्ध विक्रम शाहलाई राज्यरोहण गराउने भएपछि त्यसको मान्यता दिलाउनको लागि शक्तिशाली राज्य पाल्पाका राजा पृथ्वीपाल सेनका हातबाट राजतिलक लगाइदिने प्रबन्ध मिलाएका थिए। उक्त शुभकार्यमा काठमाडौँ पुगेका पाल्पाली राजा माथि शङ्का गरेर रणबहादुर शाहले उनलाई नजरबन्द गर्न लगाएका थिए।

नेपालको महाभारत

जोगिनी भएकी महारानी कान्तवतीको वि.सं. १८५६ कार्तिक १९ गते स्वर्गवास भएपछि जोगी भएका राजा रणबहादुर शाह जथाभावी गर्न लागे । अरू महारानीहरू र मन्त्रीहरू रणबहादुरको व्यवहारले अत्यन्त दुःखित भए तथा गृहयुद्धको सम्भावना आयो । वि.सं १८५७ जेठ ८ गते पाटन पुलचोकको आफ्नो किल्ला छोडी रणबहादुर शाह काशीतिस हिँडे । जेठ ११ गते नेपालराज्यको सीमाना नाघी जेठ १७ गते उनी काशी पुगे ।

रणबहादुरले नेपालमा आई राजकाजमा फेरि हाल्लान् भन्ने डरले उनी नेपाल आउन नपाऊ भन्ने दामोदर पांडे आदि भारादारहरूको विचार थियो ।

यसपछि वि. सं. १८५९ वैशाख ९ गते कम्पनीसरकारको दूत भई कप्तान नक्स काठमाडौं आए उनले नेपाली भारादारहरूलाई पैसा खुवाई आफ्नो पक्षमा मिलाउन खोजेका थिए । तर नेपाली भारादारहरुले उनले खुवाउन खोजेको घूस खाएनन् । आफ्नो नीति सफल नभएको देखेर वि० सं० १८५९ चैत ८ गते नक्सले काठमाडौं छोडे । यसपछि वि० सं० १८६० माघ १३ गते कम्पनीसरकारले पूर्वोक्त सन्धि तोड्यो र रणबहादुरलाइ नेपाल फर्कने अनुमति दियो ।

रणबहादुर शाहको हत्या

वि० सं० १८६३ वैशाख १४ गते राति काजी त्रिभुवन प्रधानको घरमा भारादारी भइरहेको चेलामा रणबहादुर शाहलाई उनका सौतेने भाइ चौतरिया शेरबहादुर शाहले तरवारले हानी मारे। शेरबहादुर पनि त्यहीं मारिए । शेरबहादुरका मतियार ठहरिएका चौतरिया विदुर शाह (शेरबहादुरका दाजु), पाल्पाली राजा पृथ्वीपाल सेन, काजी त्रिभुवन प्रधान, काजी नरसिंह गुरुङ काटिए ।

रणबहादुर शाहसँगसँगै उनका दुइ भाइ विदुर शाह र शेरबहादुर शाह मारिएकाले श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहका सन्तानमा प्रभावशाली व्यक्ति कोही पनि बाँकी रहेनन् । नौ वर्षका राजा गीर्वाणयुद्धको हातबाट राजकाज चल्नु सम्भव थिएन । यस कारण शासनमा राजवंशको प्रभाव अत्यन्त गियो । त्रिभुवन प्रधान र नरसिंह गुरुङ मारिदा नेवार र गुरुङ राजकाजबाट बाहिरिए। यस किसिमबाट अरू जातको प्रभाव गिराई भीममेन थापाले खसराज्य खडा गरे। खसमा पनि अनुभवी राजनीतिज्ञ दामोदर पाँडे अधिबाटै मारिएका र बखतवारसिंह बस्न्यात काजको बहाना गरी राजधानीबाहिर अलमल्याइएकाले पृथ्वीनारायण शाहको पालादेखि राजकाजमा ठूलो हात भएका पाँडे बस्न्यातमाका प्रभावशाली व्यक्ति मूल शासनमा कोही रहेनन् । अनुभवहीन भीमसेन थापा र उनका अनुयायीहरूको हातबाट राजकाज चल्न लाग्यो।

पहिलो भण्डारखाल पर्व

मुख्य लेख: भण्डारखाल पर्व (१८६३)

वि.सं १८६३ वैशाखमा हनुमानढोकाको भण्डारखाल बगैचामा एक हप्तासम्म राजनैतिक नियतले रणबहादुर शाहको हत्याको अनुसन्धानमा चौतारिया शेरबहादुर शाह, त्रिभुवन खवास, पाल्पाका राजा पृथ्वीपाल सेन लगायत ९३ जनाको हत्या भयो। आफ्ना प्रायः सबै विरोधीको एकै पटक संहार पूरा गरी काजी भीमसेन थापा अब नेपाल अधिराज्यका एक मात्र निष्कण्टक अधिनायक बने। यिनको स्वेच्छाचारिता माथि अङ्कुश लगाउन सक्ने व्यक्ति नेपालमा अब कोही पनि बाँकी थिएन। यसपछि भीमसेन थापाले बालक राजा श्री ५ गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाहबाट मुख्तियार वा राजप्रतिनिधिको पद पनि प्राप्त गरे। "अब उप्रान्त अधिराज्यका चौतारा तथा काजी सबैले मुखियार भीमसेन थापाले लगाए अह्राए अनुसारका कामकाज गर्नू" भन्ने लालमोहर गराएर, आफ्नो अनुकुल रहेकी स्वामी महाराज रणबहादुर शाहकी नवविवाहिता किशोरी रानी ललितत्रिपुरा सुन्दरीलाई भने सती जान बाट रोकी राजमाताको हैसियत प्रदान गरेर यिनैलाई बालक राजा गीर्वाण युद्ध विक्रमको संरक्षिकाका रूपमा नियुक्त गर्न पनि यिनी सफल भए।

मृत्यु

यिनको मृत्यु अल्पायु मै २० वर्षको उमेरमा वि. सं. १८७३ मा विफरको कारणले भएको थियो।

उनको मृत्यु भएको १८ दिनसम्म नेपालको राजसिंसासन खाली राखियो र १८ दिन पछि मात्र उनको छोरा युवराज राजेन्द्रको राज्यरोहण गराइयो।