महेन्द्र वीर विक्रम शाह

विकिपिडिया, एक स्वतन्त्र विश्वकोशबाट
Jump to navigation Jump to search

महेन्द्र वीर विक्रम शाह देव
नेपालका राजा
Portrait of Mahendra.jpg
राजा महेन्द्र
शासनकालवि.सं. २०११ चैत्र १ – वि.सं. २०२८ माघ १७[१]
राज्याभिषेकवि.सं. २०१३ बैशाख २१
पुर्वाधिकारीराजा त्रिभुवन
उत्तराधिकारीराजा वीरेन्द्र
जीवनसाथीइन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाह
(वि.सं. १९९७ बैशाख २९[२] –२००७ भदौ १८, मृत्यू)
रत्न राज्यलक्ष्मी देवी शाह (वि.सं. २००९ माघ २५–२०२८, मौसुफको मृत्यु)
सन्तानशान्ति शाही
शारदा शाह
वीरेन्द्र वीर विक्रम शाह
ज्ञानेन्द्र शाह
शोभा शाही
धिरेन्द्र शाह
पुरा नाम
महेन्द्र वीर विक्रम शाहदेव
वंशशाह वंश
वंशनारायणहिटी दरवार
पितात्रिभुवन वीर विक्रम शाह‎
माताकान्ति राज्यलक्ष्मी देवी शाह
जन्म१९७७ जेठ ३०
(१९२०-०६-११)११ जुन १९२०
नारायणहिटी दरवार, काठमाडौँ, नेपाल
मृत्युवि.सं. २०२८ माघ १७
३१ जनवरी १९७२(१९७२-०१-३१) (५१ वर्ष)
दियालो बङ्गला, भरतपुर, नेपाल[३]
धर्महिन्दु

महेन्द्र वीर विक्रम शाह नेपालका नवौँ शाहवंशीय राजा थिए। उनले वि.सं. २०११ चैत्र १ देखि वि.सं. २०२८ माघ १७ सम्म नेपालको राजाको रूपमा सेवा गरेका थिए। उनले १९९७ वैशाख २९ गते हरि शमशेर जबराकी छोरी इन्द्र राज्यलक्ष्मी देवी शाहसँग विवाह गरेका थिए जहाँ उनीसँग उनका तीन छोरा वीरेन्द्र, ज्ञानेन्द्रधीरेन्द्र र तीन छोरी शान्ति, शारदा र शोभा रहेका थिए। राजा महेन्द्रले वि.सं. २०१८ सालमा नवलपरासीको उनले ‘महेन्द्र राजमार्ग’ शिलान्यास गरेका थिए भने उनलेे वि.सं. २०२२ सालमा नवलपरासी जिल्लाको गैँडाकोटमा महेन्द्र राजमार्गको उद्घाटन गरेका थिए।[४]

महेन्द्र उच्चकोटीको राजनीतिक र कुटनीतिक चातुर्यता भएका दूरदर्शी राजा थिए। आजको विन्दूबाट इतिहासलाई फर्केर हेर्दा उनले चालेका प्रत्येक कदम दूरदर्शी एवम् राष्ट्रिय भावनाबाट प्रेरित रहेको अनुभव गर्न सकिन्छ।[५][६]

प्रारम्भिक जीवन[सम्पादन गर्ने]

राजा महेन्द्रको जन्म विक्रम संवत् १९७७ मा नारायणहिटी दरबारमा भएको थियो। उनको विवाह जुद्ध शमशेरको नातिनी इन्द्र राज्य लक्ष्मीसँग भएको थियो।[७] विक्रम सम्वत २००७ कार्तिक २१ मा राजा त्रिभुवनले भारतीय दुतावासमा शरण लिंदा युवराज महेन्द्र पनि सँगै गएका थिए।[८]

राजा त्रिभुवनले २००७ को क्रान्तिपछि राणाहरूलाई बिदाइ गर्ने क्रममा २००७ को अन्तरिम शासन बिधानमा राजसंस्थाको अधिकार घटाएकोमा महेन्द्रको चित्त बुझेको थिएन ।

शासनकाल[सम्पादन गर्ने]

Mahendra Bir Bikram Shah.jpg

महेन्द्र राजा त्रिभुवनको उत्तराधिकारीको रूपमा नेपालको राजा भएका थिए। राजा त्रिभुवनले उपचारको लागि युरोप प्रस्थान गर्दाको समयमा महेन्द्रले तात्कालिन राजा त्रिभुवनबाट शासनाधिकारको अख्तियार पाएका थिए। उनको राज्याभिषेक विक्रम संवत् २०१३ वैशाख २१ मा भएको थियो।[९][१०]

टङ्कप्रसाद आचार्यको मन्त्रीमण्डल[सम्पादन गर्ने]

२०१२ साल माघ १३ गते, राजा महेन्द्रले आचार्यलाई नेपालको प्रधानमन्त्रीमा नियुक्त गरेका थिए।[११] उनको प्रधानमन्त्रीको क्रममा पहिलो पञ्चवर्षीय योजनाको सुरु भएको थियो। उनकै पालामा नेपाल राष्ट्र बैङ्क[१२]सर्वोच्च अदालतको[१३] स्थापना भएको थियो। आचार्यको कार्यकाललाई विदेश सम्बन्धका लागि नेपालका लागि सुनौलो युगको रुपमा पनि हेरिएको छ। धेरै देशहरूसँग कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना गर्नुका साथै सरकार चिनियाँ सरकारसँग घनिष्ठ सम्बन्ध कायम गर्न सफल भएको थियो। २०१३ असोज २२ गते चीन सरकारले नेपाललाई ६ करोड प्रदान गरेको थियो। [१४]टङ्कप्रसाद आचार्यले २०१४ असारमा उनले प्रधानमन्त्री पदबाट राजिनामा दिएका थिए।[१५]

कुँवर इन्द्रजित सिंहको मन्त्रीमण्डल[सम्पादन गर्ने]

कुँवर इन्द्रजित सिंहलाई २०१४ सालमा राजा महेन्द्रले प्रधानमन्त्रीमा नियुक्त गरेका थिए।[१५][१६] उनको मन्त्रिपरिषदमा शिक्षा मन्त्री महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा रहेका थिए।[१७] अत्यन्तै उद्दण्ड स्वभावका देखिएकाले उनको सरकार ३ महिनासम्म पनि टिक्न सकेन। पछि उनलाई प्रतिस्थापन गर्दै सुवर्ण सम्शेर राणाको नेतृत्त्वमा सरकार गठन भएको थियो।[१८] जनरल नर शमशेरको अनुसार उनले राजा महेन्द्रलाई उनकै पुर्खाहरू मझे निष्क्रिय बनाएर के आइ सिंहले आफू सर्वेसर्वा हुने प्रयास गरेकाले राजा महेन्द्रले उनलाई बर्खास्त गरेका थिए ।[१९]

राजा महेन्द्र र रानी रत्न

नेपाल अधिराज्यको संविधान २०१५[सम्पादन गर्ने]

देशलाई संसदीय व्यवस्था तर्फ लैजानका लागि राजा महेन्द्रले २०१५ मा संविधान जारी गरेका थिए। यो संविधान विक्रम संवत् २०१५ फागुन १ गते घोषणा गरिएको थियो।[२०] २०१५ सालको निर्वाचन यसै संविधान अनुसार भएको थियो।[२१]

आम निर्वाचन २०१५[सम्पादन गर्ने]

आम निर्वाचन २०१५, नेपालको संसद्को तल्लो सदन प्रतिनिधि सभाको लागि १०९ प्रतिनिधिहरूलाई निर्वाचित गर्नको लागि वि.सं. २०१५ साल फागुन ७ देखि वि.सं. २०१५ साल चैत्र २१ सम्म ४५ दिन लगाएर गरिएको नेपालको पहिलो प्रजातान्त्रिक निर्वाचन थियो।[२२] वि.सं. २०१५ फागुन १ गते लागू गरिएको नेपाल अधिराज्यको संविधान २०१५ बमोजिम यो निर्वाचन सम्पन्न गरिएको थियो।[२३]

बिपी मन्त्रिपरिषद्[सम्पादन गर्ने]

प्रधानमन्त्री पदको सपथग्रहण समारोहमा बिपी (बायाँ) र महेन्द्र (दायाँ)

निर्वाचनमा सबैभन्दा ठूलो दलको रूपमा उदाएको नेपाली काङ्ग्रेसले[२४] पार्टी सभापति बिपी कोइरालालाई संसदीय दलको नेता छानेर उनलाई नेपालको प्रधानमन्त्री बनाउन दावेदारी पेश गरेको थियो। वि.सं. २०१६ जेठ १३ मा नेपाली काङ्ग्रेसका विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाले तत्कालिन राजा महेन्द्र वीर विक्रम शाह समक्ष सपथग्रहण लिई आफ्नो कार्यभार सम्हालेका थिए।[२५]

२०१७ साल पुष १ को कदम[सम्पादन गर्ने]

महेन्द्रले विक्रम संवत् २०१७ सालमा जननिर्वाचित सरकार अपदस्थ गरेर राजनीतिक दलहरूमाथि प्रतिवन्ध लगाएर एकतन्त्रीय शासन चलाएका थिए। यही आधारमा उनलाई प्रजातन्त्र विरोधी, निरङ्कुश, तानाशाह जस्ता आरोपहरू लाग्ने गरेको छ।[२६] महेन्द्र एक महत्त्वाकांक्षी राजा थिए।[२७] आफैँले प्रत्यक्ष शासन चालाउने मोह उनमा रहेको थियो। विक्रम सम्वत २०१७ सालको ‘कु’मा यसबाहेकका कारणहरुसमेत छन्। मूल कारण भनेको नेपाललाई भारतीय हस्तक्षेप र प्रभावबाट जोगाउनु थियो।[२८]

पञ्चायती व्यवस्था[सम्पादन गर्ने]

बहुदलीय संसदीय व्यवस्था नेपालमा अफाप सिद्ध भएको भन्दै राजा महेन्द्रको शाही घोषणा मार्फत निर्वाचित संसद र विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको मन्त्रीमण्डल विघटन गरेपछि २०१७ सालमा पञ्चायती व्यवस्था सुरू गरिएको थियो।[२९] यो निर्दलीय व्यवस्था थियो। २२ पुस २०१७ मा राजा महेन्द्रले लोकतान्त्रिक अभ्यास अन्त्य गरी "निर्दलिय" पञ्चायत व्यवस्था लागूू गरेका थिए।[३०] नेपालको संविधान २०१९ जारी भएसँगै यसले निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्थाको जग झन् मजबुत तुल्याएको थियो। २०४६ को "जनआन्दोलन"ले राजतन्त्रलाई संवैधानिक सुधार गर्न र बहुदलिय संसद बनाउन बाध्य तुल्याएको थियो र फलस्वरूप नेपालमा बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनर्बाहली भएको थियो।[३१]

जनकपुर बम काण्ड[सम्पादन गर्ने]

२०१८ साल माघ ९ गते राजा महेन्द्र पूर्वी भ्रमण पुरा गरी जानकी मन्दिरको दर्शनमा गएका थिए। दर्शन गरी रङ्गभूमितर्फ फर्किरहेको अवस्थामा दुर्गानन्द झाको नेतृत्त्वमा अरविन्दकुमार ठाकुर लगायत पञ्चायत विरोधी युवाहरूले उनी सवार गाडीमा बम प्रहार गरेका थिए। दुर्गानन्द झा, अरविन्दकुमार ठाकुर र दलसिंह थापालाई मृत्युदण्डको घोषणा गरिएको थियो। २०२० माघ २५ गते दुर्गानन्द झालाई फाँसी दिइएको थियो[३२] भने बाँकी दुई जनालाई जन्मकैदको घोषणा गरिएको थियो।[३३]

नेपालको संविधान २०१९[सम्पादन गर्ने]

पञ्चायती व्यवस्थाको आधार समेत मानिएको नेपालको संविधान २०१९ वि.सं. २०१९ पुस १ मा राजा महेन्द्रले जारी गरेका थिए। २० भाग ९७ धारा र ६ अनुसुची रहेको उक्त विधानमा १ सदनात्मक व्यवस्था रहेको थियो। उक्त व्यवस्थापिकाको नाम राष्ट्रिय पञ्चायत थियो। सार्वभौम सत्ता तथा अवशिष्ट अधिकार धारा ९० को आधारमा राजामा रहेको थियो। यस संविधानमा राजाको शाही घोषणाद्वारा संविधान संसोधन हुन सक्ने प्रावधान रहेको थियो।[३४]

गाउँ फर्क राष्ट्रिय अभियान, २०२४[सम्पादन गर्ने]

गाउँ फर्क राष्ट्रिय अभियान

गउँ फर्क राष्ट्रिय अभियान पञ्चायती व्यवस्थाको एउटा राजनीतिक कार्यक्रम थियो। गाउँबाट अध्ययन र रोजगारीका लागि सहर गएका नेपालीहरूलाई गाउँ फर्काउनका लागि यो अभियान ल्याइएको थियो।

विदेश भ्रमण[सम्पादन गर्ने]

देश भ्रमण गरेको क्षेत्र मिति वर्णन
Flag of the Soviet Union.svg सोभियत सङ्घ जेठ २२- असार १२, २०१५
Flag of Japan.svg जापान २८ चैत २०१६[३५]
Flag of the United States.svg संयुक्त राज्य अमेरिका होनोलुलु (हवाई), न्युयोर्क सहर, क्नोक्सभिल (टेनेसी), सान फ्रान्सिस्को, लस एन्जलस, न्यु मेक्सिको, मियामी, डेट्रोइट १५-१८ वैशाख २०१७[३६] वैशाख १६ मा, अमेरिकी काङ्ग्रेसमा सम्बोधन
Flag of the United Kingdom.svg संयुक्त अधिराज्य लन्डन १-४ कात्तिक २०१७
Flag of Mexico.svg मेक्सिको जेठ ३-५ जेठ २०१७
Flag of Canada.svg क्यानडा १२-१५ जेठ २०१७
Flag of the People's Republic of China.svg चीन १५-१९ असोज २०१८
Flag of France.svg फ्रान्स पेरिस २०२३ कार्तिक ९
Flag of the United States.svg संयुक्त राज्य अमेरिका विलियम्सबर्ग, केप केनेडी र न्युयोर्क सहर। १५-१८ कात्तिक २०२४ २०२४ कार्तिक २३ गते पछि, शिकारका लागि अलास्का प्रस्थान।
Flag of Iran.svg इरान २६-३० असोज २०२८ फारसी साम्राज्य स्थापनाको २५००औँ वर्षगाठ समारोहमा उपस्थित

सुधार तथा उल्लेख्यनिय कार्यहरू[सम्पादन गर्ने]

अर्थतन्त्रको सुधार[सम्पादन गर्ने]

राजा महेन्द्रले योजनाबद्ध विकासको सुरुवात गरेका थिए। उनले वि.सं. २०१३ मा पञ्चवर्षीय योजनाको अवधारणाको विकास गरेका थिए। नेपाल राजनीतिक, आर्थिक, प्रशासनिक सबै ढङ्गबाट नेपाल भारतमा निर्भर रहेको थियो।[३७] वि.सं. २००७ सालदेखि वि.सं. २०११ सम्मको भारतसितको आर्थिक निर्भरता ९५ प्रतिशत रहेको थियो। महेन्द्रले त्यसलाई ६० प्रतिशतभन्दा तल ल्याउन सफल भएका थिए। राजा हुनासाथ महेन्द्रले आर्थिक तथा प्रशासनिक संरचनाहरूको निर्माणमा ध्यान केन्द्रित गरेका थिए। उनले नेपाल राष्ट्र बैङ्कराष्ट्रिय योजना आयोगको स्थापना गरेर अर्थतन्त्रलाई व्यवस्थापन गरेका थिए।[३८] विदेशी राष्ट्रहरूको सहयोगमा भौतिक पूर्वाधारहरू निर्माण गरेर अर्थतन्त्रको जग बसाल्ने काम पनि उनले गरेका थिए। बालाजु औद्योगिक क्षेत्र (वि.सं. २०१८), हेटौँडा औद्योगिक क्षेत्र, वीरगञ्ज चिनी कारखाना, नेसनल ट्रेडिङ लिमिटेड, नेपाल आयल निगम, कृषि औजार कारखाना, जनकपुर चुरोट कारखाना, बाँसवारी जुत्ता कारखाना, सिमेन्ट र कपडा उद्योगहरू, सबै उनकै पालामा स्थापना भएका थिए। [३९]

शीतयुद्धको समयमा दुवै धुरी संग समदुरी कायम गर्दै दुवै पक्षबाट आर्थिक सहयोगको वातावरण मिलाएर अर्थतन्त्र उकास्ने प्रयास गरेका थिए।

राजमार्ग तथा सडक[सम्पादन गर्ने]

राजा महेन्द्रको शासनकालमा महेन्द्र राजमार्ग, पृथ्वी राजमार्गअरनिको राजमार्ग[४०] जस्ता मुख्य सडकहरूको निर्माण भएका थिए।[४१] पूर्व-पश्चिम राजमार्गमा राजा महेन्द्रको महत्त्वपूर्ण देन रहेको थियो। उक्त राजमार्ग नहुँदासम्म तराईमा एउटा जिल्लाबाट अर्को जिल्ला जानुपर्दा भारतको बाटो प्रयोग गर्नुपर्दथ्यो। राजा महेन्द्रले विदेशी सहयोगमा राजमार्ग निर्माण गरेर यो अवस्था अन्त्य गरेका थिए।[४२] राजा महेन्द्रले सुरुमा यो राजमार्गका निर्माणका लागि भारतलाई अनुरोध गरेका थिए। तर, भारतले नमानेपछि सोभियत सङ्घको सहयोग लिएका थिए। ढल्केबरदेखि पथलैयासम्मको सडक रुसले बनाइदिएपछि भारत पनि आकर्षित भएको थियो। ढल्केबरदेखि मेची खण्ड भारतले बनाइदियो भने हेटौँडा नारायणगढ खण्ड एसियाली विकास बैङ्क, नारायणगढ-बुटबल खण्ड बेलायत र बुटबल कोहलपुर खण्ड भारतको सहयोगमा निर्माण सम्पन्न भएको थियो।[४३] चीनले कोदारी राजमार्ग निर्माण गर्ने भनेपछि भारत तीव्ररूपमा आक्रोशित बनेको थियो। राजमार्ग निर्माण २०१६ सालमा भएको थियो।[४४] यसरी राजा महेन्द्रले आफ्नो कुटनीतिक चातुर्यता प्रयोग गरी चौतर्फीरूपमा वैदेशिक सहयोग हासिल गर्न सफल भएका थिए। शीत युद्धको समयमा नेपालले दुवै गुटसँग समदुरी कायम गर्दै दुवै पक्षबाट सहायता प्राप्त गरेको थियो।

कुटनैतिक अभियान[सम्पादन गर्ने]

अन्तर्राष्ट्रिय जगतमा नेपाललाई स्थापित गराउन महेन्द्रले खेलेको भूमिका महत्त्व छ। संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्यता दिलाउने देखि लिएर नेपाललाई शान्तिक्षेत्रका रूपमा स्थापित गराउने सोच उनैको थियो। पञ्चशीलअसंलग्न परराष्ट्र नीतिको सिद्धान्तलाई अङ्गीकार[४५] गर्दै उनले छिमेकी देशहरूसित दौत्य सम्वन्ध बनाएर त्यसलाई सन्तुलनमा राखेेेेका थिए। उनले तराईमा भारतीयले थिचोमिचो नगरून् भनेर झापादेखि कञ्चनपुरसम्म ठाउँठाउँमा नेपालीहरूको बस्ती बसालेका थिए भने उनले हतियार चलाउन जानेका भूपू सैनिकदेखि लिएर बर्माबाट लखेटिएका नेपालीहरूलाई आवास उपलब्ध गराएका थिए।[४६] २०१८ सालमा नवलपरासीको गैँडाकोटमा उनले ‘महेन्द्र राजमार्ग’ शिलान्यास गरेका थिए। भारतीय रुपियाँ नेपाली नोट सरह चलिरहेकामा उनले त्यसलाई बन्द गराएका थिए। स्थानीय परम्परा, धर्म–संस्कृति, रहनसहन, पर्व तथा भाषाहरू बचाउन उनले नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान, राष्ट्रिय नाचघर लगायतका संस्थाहरूलाई सक्रिय गराएका थिए। नेपाल स्वाधीन राष्ट्र हो भन्ने कुरा संसारलाई बुझाउन राजा महेन्द्रले ४५ देशसँग राजा महेन्द्रले कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना गरेेेेका थिए भने [४७] २०१२ साल नेपालले संयुक्त राष्ट्रसंघको सदस्यता प्राप्त गरेको थियो। त्यस पश्चात् ऋषिकेश शाह संयुक्त राष्ट्रसङ्घको स्थायी प्रतिनिधि बनेका थिए।[४८] २०१२ साल माघ १३ गते, राजा महेन्द्रले आचार्यलाई नेपालको प्रधानमन्त्रीमा नियुक्त गरेका थिए।[४९] भने उनले चीन र जापानको भ्रमण गरेर मैत्री सम्बन्ध स्थापना गरेका थिए।

राष्ट्रियताको सम्वर्द्धन[सम्पादन गर्ने]

राष्ट्रियताको संवर्द्धनमा राजा महेन्द्रको भूमिका अविस्मरणीय रहेको छ। जतिबेला हिन्दी भाषाको नेपालमा अत्यधिक दबदबा थियो, उनले नेपाली भाषालाई राष्ट्रभाषाका रूपमा स्थापित गरेर यसलाई देशव्यापी बनाएका थिए।[५०] नेपाल राष्ट्र बैेंकको स्थापना गरेर राजा महेन्द्रले नेपाली मुद्रालाई अधिराज्यभरि अनिवार्य गरिदिएका थिए।[५१] जबकि त्यतिबेला नेपालमा ९० प्रतिशत भारतीय मुद्राको चलनचल्ती रहेको थियो।

उनले लागू गरेको “एउटै भाषा एउटै भेष”” को नीतिलाई कतिपयले असन्तुष्टि पनि जनाएका छन्

सामाजिक सुधार[सम्पादन गर्ने]

२०२० साल भदौ १ गते नयाँ मुलुकी ऐन घोषणा गरी उनले छुवाछुत, जातिभेद र लैङ्गगिक भेदभाव विरुद्धको नीति अख्तियार गरेका थिए। २०२१ सालमा भूमिसुधार ऐन घोषणा गर्दै उनले जमिन्दारी प्रथा र बिर्ता उन्मूलन गरी जग्गा जोत्ने मोहीहरूको अधिकार सुरक्षित गरेका थिए। उनले २०१३ सालमा राष्ट्रिय योजना आयोगको स्थापना गराएका थिए। २०१४ सालमा नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानशाही नेपाल वायुसेवा निगम स्थापना गरिएको थियो। उनले त्यस पश्चात् कर्मचारी वृत्ति विकास गर्न नेपाल निजामती ऐन ल्याएका थिए, फलस्वरूप [५२]पँजनी प्रथाको अन्त्य भएको थियो। २०१२ मा, प्रहरी ऐन[५३] बनेसँगै सेनाको मनोबल उठाउने प्रयासहरू भएका थिए। २०१८ साल वैशाख १ गते १४ अञ्चल ७५ जिल्लामा विभाजन गरी प्रसासनिक विकेन्द्रीकरण गरिएको थियो। २०२० सालमाा, जातिभेद उन्मूलन गर्न छुवाछूत विरोधी ऐन ल्याइएको थियो।[५४] २०२१ सालमा किसानहरूलाई मोहियानी मोहियानी हक दिलाइएको थियो। उनले त्रिभूवन विश्वविद्यालयको आधुनिकीकरण गर्दै उच्च शिक्षा नेपालमै हासिल गर्ने अवस्था सिर्जना गर्दै भने पाठ्यक्रमबाट भारतीय पुस्तकहरू विस्थापित गराएका थिए।

राज्य रजौटा ऐन, २०१७[सम्पादन गर्ने]

राज्य रजौटा ऐन, २०१७ र राज्य अदालत उन्मूलन ऐन, २०१७ लागू भएपछि सबै राज्यहरू खारेज भएका थिए। यद्यपि राज्य रजौटा ऐनले सल्यान, बझाङ, जाजरकोट, मुस्ताङ, भिर्कोट, माल्नेटा, दर्ना गरी १७ रजौटालाई मान्यता दिएको थियो। वि.सं २०१७ मा, राज्य अदालत उन्मुलन ऐन लागू भएपछि राज्य अदालतको ठाउँमा इलाका अदालतको गठन गरिएको थियो।

नयाँ मुलुकी ऐन[सम्पादन गर्ने]

श्री ५ महेन्द्रबाट वि.सं. २०२० भाद्र १ गते नयाँ मुलुकी ऐन लागू गरिएको थियो।[५५]

भूमिसुधार कार्यक्रम[सम्पादन गर्ने]

श्री ५ महेन्द्रबाट २०२१ साल मङ्सिर १ मा भूमिसुधार कार्यक्रम लागू गरिएको थियो। भूमिसुधार कार्यक्रमबाट जमिनदारी प्रथाको उन्मुलन, जग्गाको हदबन्दी, मोहियानी हकको व्यवस्था, मोहिले जग्गाधनीलाई तिर्नुपर्ने कुतको निश्चितता लगायत्का विविध व्यवस्थाहरू गरिएका थिए। यसमा भूमि सम्बन्धी कार्यक्रम लागू गरी देशका गरिब जनताको हितका लागि क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याउने उद्देश्य राखिएको थियो ।[५६] वि.सं. २०२४ सालमा भूमि प्रशासन ऐन लागू भई भूमि प्रशासन कार्यालयहरु खोलिएका थिए। वि.सं. २०२७ सालमा मालपोत असूली र स्याहाको लागि “कोष तथा तहसिल” कार्यालय खोलिएका थिए। वि.सं. २०१८ साल देखि जग्गा प्रशासनको लागि ७५ जिल्लामा माल अड्डाहरु स्थापना गरिएकन थिए। वि.सं. २०२४ सालमा भूमि प्रशासन ऐन जारी भएपछि सुरुमा काठमाडौँ उपत्यकाका तीन जिल्ला सहित ९ जिल्लामा जग्गा (नापजाँच) ऐन, २०१९ अनुसार तयार भएको नक्सा र स्रेस्ताबाट भूमिको प्रशासन हेर्ने गरी भूमिसुधार मन्त्रालय अन्तर्गत भूमि प्रशासन कार्यालय स्थापना भएका थिए। वि.सं. २०२४ सालमा भूमि प्रशासन कार्यालय खारेज गरी भूमिसुधार कार्यालय नामाकरण गरिएको थियो भने त्यस पश्चात् तत्कालीन कोष तथा तहसिल कार्यालयलाई मालपोत कार्यालयमा परिणत गरिएको थियो। भूमि प्रशासन कार्यालयले दिएको लगत अनुसार मालपोत असूल गर्न वि.सं. २०२६ सालमा मालपोत कार्यालयलाई तत्कालीन अर्थ मन्त्रालयको मालपोत विभाग अन्तर्गत रहने गरी स्थापना गरिएको थियो। वि.सं. २०२८ सालमा सो मालपोत कार्यालयको नाम कोष तथा तहसिल कार्यालयमा परिणत भएको थियो।[५७]

भारतीय सेना फिर्ता[सम्पादन गर्ने]

२०२८ सालमा नेपाल तिब्बत सिमामा राखिएका भारतीय सैनिकका १७ वटा चेकपोष्टहरू हटाउने कार्य महेन्द्रले भारतविरुद्ध चालेको सबैभन्दा साहसिक कदमका रूपमा लिइन्छ। २०२६ सालमा राजाले सुर्यबहादुर थापालाई अपदस्थ गरेर कीर्तिनिधि विष्टलाई प्रधानमन्त्री बनाएका थिए।[५८] भारतीय चेकपोस्ट हटाउने विषयमा उनी आफैँ संलग्न नभईकन कीर्तिनिधिलाई अघि सारेका थिए। कीर्तिनिधि विष्टले सुरुमा भारतलाई आफ्नो चेकपोस्ट फिर्ता लैजान अनुरोध गर्दै लिखित पत्र पठाएका थिए। नेपाल एउटा स्वाधीन राष्ट्र भएकाले विदेशी सैनिकको उपस्थिति हाम्रो र हाम्रा छिमेकीको हित अनुकलमा छैन भन्दै उनले पत्र लेखेका थिए। तर, भारतले यसमा कुनै सुनवाइ गरेको थिएन। त्यसपछि कीर्तिनिधिले विष्टले १९५० को मैत्री सन्धिको कुनै वैधानिकता छैन भनेर भाषण गरेका थिए।[५९] नेपालले आफैँ ती चेकपोस्टहरू हटाउने तयारी गरेपछि तत्कालीन भारतीय परराष्ट्रमन्त्री विनयसिंह नेपाल आएका थिए।सरकार आफ्नो अडानबाट पछि नहटेपछि यो विषय अन्तर्राष्ट्रियकरण हुने डरले भारतले ती चेकपोस्टहरू फिर्ता लगेको थियो।[६०][६१] चेकपोस्ट हटाएको निहुँमा नै भारतले नेपालमाथि २०२८ सालमा नाकाबन्दी लगाइदिएको थियो।[६२] भारतीय नाकाबन्दीले ठूलो असर सिर्जना गर्न नसकेपछि भारत पछि हट्न बाध्य बनेेेेको थियो। उनले नेपालमा भारतीय प्रभावलाई पहिलेको तुलनामा ४० प्रतिशतभन्दा तल झार्न सफल भएका थिए।

आलोचना[सम्पादन गर्ने]

  1. निरङ्कुश राजा
    [६३] राजा महेन्द्रलाई लाग्ने मुख्य आरोप नेपाली काङ्ग्रेसको सरकार र संसद विघटन गरे भन्ने छ। यस बारे उनको भनाइ थियो "म मेरा प्रजालाई प्रजातन्त्र बदला सबल राष्ट्र दिनेछु। हाम्रो प्रमुख शत्रु भनेको गरिबी हो।"
  2. एक देश एक भेषको नीति<[६४]
    एक राजा एक देश
    एक भाषा एक भेष (महेन्द्रिय राष्ट्रवाद)
  3. नेपाल राष्ट्र बैङ्कको स्थापना गर्दा गणेशमान सिंहबाट आलोचना:"जिमीदार औ दायाँबायाँ बस्ने व्यापारीहरूको फाइदाका निमित्त खोलिएको राष्ट्र बैंकले गरिब रैतीहरूलाई कुनै फाइदा छैन"[६५][६६]
  4. आफ्नो रानी रत्नको नाममा रत्नपार्कको निर्माण

दोस्रो विवाह[सम्पादन गर्ने]

राजा महेन्द्र एवम् रानी रत्न २०१२ मा

पहिली पत्नी इन्द्र राज्यको २००६ मा निधनपछि तत्कालीन युवराज महेन्द्र साली रत्नसँग प्रेम सम्बन्धमा रहेका थिए, तर राजा त्रिभुवन भने कुनै हालतमा राणापुत्री रत्नसँग छोराको विवाह हुन नदिने योजनामा रहेका थिए। बाबुले खोजेकी केटीसँग विवाह गर्न दिएको दबाब तात्कालिक युवराज महेन्द्रलाई मन परेको थिएन। राजा त्रिभुवन भने राणा परिवार, अझ जुद्ध शमशेरको खलकसँग सम्बन्ध विस्तार गर्ने पक्षमा थिएनन्। राजा त्रिभुवन जुद्ध शमशेरले आफूलाई गरेको अपमानबाट आक्रोशित थिए भने सो विवाद लामो समय चलेको थियो। विवाहको टुङ्गो नलाग्दै २००८ कार्तिक २६ गते राणा–काङ्ग्रेसको गठबन्धन सरकार विघटन भई २००८ मङ्सिर १ गते[६७] मातृकाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्वमा नेपाली कांग्रेसको एकल सरकार बनिसकेको थियो। २००९ माघ २५ गते उनले रत्न राज्यलक्ष्मीसँग विवाह गरेका थिए।[६८]

सम्मान[सम्पादन गर्ने]

राष्ट्रिय
विदेशी

स्मृती / स्मारक[सम्पादन गर्ने]

महेन्द्र शालिक दरबारमार्ग

राजा महेन्द्रको स्मृतिमा धेरै संरचना, संस्था, सम्मान बनेका छन्। उनका नाममा बनेका स्मारकहरू बि.सं २०६३ मा संसद पुनर्स्थापना भएपछि र बि.सं २०६५ मा राजतन्त्र अन्त्य भएपछि नाम परिवर्तन गर्ने र गर्ने प्रयास गरियो। २०६३ को राजनैतिक परिवर्तन पछि राजाका नाममा बनेका राजमार्गलाई लोकमार्ग नामाकरण गर्ने प्रयास गरिए। उनकी रानीको नाममा बनेको रत्नपार्कलाई पनि शङ्खधर साख्व पार्क नाम परिवर्तन गरिएपनी सर्वसाधारणको बोलोचालीमा अझै पनि रत्नपार्क प्रचलित छ।

  1. महेन्द्र राजमार्ग
  2. महेन्द्र माला
  3. महेन्द्रशालिक (दरबारमार्ग)
  4. महेन्द्र पुलिस क्लब
  5. महेन्द्र प्रकृति संरक्षण कोष
  6. महेन्द्र रत्न क्याम्पस
  7. महेन्द्रनगर
  8. महेन्द्र ताल /रारा ताल
  9. श्री ५ महेन्द्र स्मारक आँखा अस्पताल

मृत्यु[सम्पादन गर्ने]

राजा महेन्द्रको मृत्यु २०२८ माघ १७ बिहान ३:४५ मा चितवनको दियालो बङ्गला दरवारमा भएको थियो। उनको निधन पश्चात्, उनका जेठा पुत्र युवराज वीरेन्द्रले राजगद्दी सम्हालेका थिए। [७४][७५]

कविको रूपमा महाराज महेन्द्र[सम्पादन गर्ने]

नेपाल-प्रज्ञाप्रतिष्ठानका संस्थापक कुलपति कवि म. वी. वि. शाहको अर्धकदको सालिक

चर्चित गीतहरू

  1. सन्तान थरी थरिका
  2. गाजलु ती ठुला ठुला आँखा
  3. लोलाएका ती ठूला

सन्दर्भ[सम्पादन गर्ने]

  1. नेपालको शाह तथा राणा वंशावली: विष्णु प्रसाद श्रेष्ठ
  2. नेपालको शाह तथा राणा वंशावली: विष्णु प्रसाद श्रेष्ठ पृष्ठ २
  3. "राजा महेन्द्र र गणतन्त्र नेपाल" (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  4. "राजतन्त्रको पालामा बनेको गौरव महेन्द्र राजमार्ग गणतन्त्रमा जीर्ण अवस्थामा"नेपाल पत्र (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  5. "महेन्द्रको दूरदर्शी विचारले नेपाल अहिले स्वतन्त्र छ – कमल थापा"खरिबोट (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  6. "सन्दर्भ पुस १ राजा महेन्द्र, जसले भारतीय सेनालाई नेपालबाट धपाए"अनलाइन खबर (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  7. "श्री ५ रत्नको आमा बन्ने अधिकार हनन् भएको थियो"डिसी नेपाल (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  8. "फागुन ४ देखि ७ रोचक, महत्पूर्ण र नाटकीय चार दिन"घामछायाँ (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  9. "Selected Originals Nepal - Coronation Of…" 
  10. Pathé, British, "Nepal - Coronation Of King Mahendra", अन्तिम पहुँच २० जुलाई २०१६ 
  11. वि.सं. २०१२ माघ १३ को राजपत्र
  12. "नेपाल राष्ट्र बैंकको स्थापना कहिले भएको हो ?"नेपाल राष्ट्र बैङ्क (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  13. "बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू"सर्वोच्च अदालत (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  14. "महेन्द्रले पत्याएका मान्छे" (नेपाली) भाषा)। नागरिक दैनिक। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  15. १५.० १५.१ http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1104
  16. http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=1111
  17. "महाकविको कोट र बुद्धचित्तको बोट !"अन्नपूर्ण (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  18. "तन, मन र धन सबै दिने नेता"कान्तिपुर दैनिक (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  19. नरशमशेरको जीवनी
  20. "७० वर्षमा ७ संविधान, यस्तो छ नेपालको संविधानको इतिहास"इमेज खबर (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  21. "नेपालको संवैधानिक इतिहास"नेपाल पत्र (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  22. सेतोपाटी संवाददाता। "४५ दिन लगाएर गरिएको २०१५ सालको चुनाव" (नेपाली) भाषा)। सेतोपाटी। सङ्ग्रह मिति २७ जनवरी २०२१ 
  23. रिसाल, भैरव, "राजा झुक्किंदा भयो चुनाव", नेपाली हिमाल, अन्तिम पहुँच १९ जुन २०२० 
  24. "केवल एक पार्टी प्रमुखले जितेका थिए पहिलो आमनिर्वाचन"देशसञ्चार। २०१७-१२-०१। सङ्ग्रह मिति २०२०-०६-१७ 
  25. "यशस्वी राजनेता बीपी कोइराला"नेपाल पत्रिका (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  26. कुमार रुपाखेती। "निरङ्कुश राजा महेन्द्र ?" (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  27. "सन्दर्भ पुस १ः राजा महेन्द्र, जसले भारतीय सेनालाई नेपालबाट धपाए" (नेपाली) भाषा)। अनलाइन खबर। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  28. "भारत र महेन्द्र बीपीको उचाइको तगारो"रातोपाटी (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  29. "किन ढल्यो पञ्चायती शासन ?"ब्लास्ट खबर (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति ९ जनवरी २०२१ 
  30. "राजा महेन्द्रको अलग धार"कान्तिपुर दैनिक (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति ९ जनवरी २०२१ 
  31. "सम्झनामा जनआन्दोलन ०४६ (श्रृंखला १)"नेपाल लाइभ (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति ९ जनवरी २०२१ 
  32. "सहिद दुर्गानन्द झा जसलाई मृत्युदण्ड दिन कानुन नै संशोधन गर्नुपर्‍यो"रातोपाटी (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  33. "प्रजातान्त्रिक योद्धा अरविन्दकुमार" (नेपाली) भाषा)। नागरिक दैनिक। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  34. प्रेमराज सिलवाल। "नेपालका संविधान कस्ता"गोरखापत्र (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  35. जगत नेपाल। "यस्तो थियो महेन्द्र र बीपीबीच व्यक्तित्वको टकराव"पहिलो पोस्ट (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  36. Visits By Foreign Leaders of Nepal
  37. "राजा महेन्द्र एक दूरदर्शी राजनेता"लाइभमाडौँ (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  38. राष्ट्रिय योजना आयोग परिचय र इतिहास
  39. "कथा जनकपुर चुरोट कारखानाको" (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  40. "कोदारी राजमार्ग बनेपछि..."नेपाल पत्रिका (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  41. "आज राजा महेन्द्रको १०० औं जन्मजयन्ती, कस्ता थिए राजा महेन्द्र ?"राष्ट्रिय समाचार (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  42. "राजा महेन्द्रको सपना"नागरिक दैनिक (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  43. "बुटवल–नारायणगढ सडक : महेन्द्रले बनाएको राजमार्ग ओलीले चौडा गर्दै"हाम्रो पात्रो (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  44. "५२ वर्षअघि यसरी बन्यो कोदारी राजमार्ग"नयाँ पत्रिका (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  45. Nepal and the Non – Aligned Movement BY: NNW TEAM ON: APRIL 10, 2015 IN: NNW ARTICLES
  46. "कसरी बनाए महेन्द्रले स्वाधीन र सार्वभौम नेपाल ?"नयाँ पेज (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  47. https://mofa.gov.np/foreign-policy/diplomatic-relations/
  48. PERMANENT MISSION OF NEPAL TO THE UNITED NATIONS
  49. वि.सं. २०१२ माघ १३ को राजपत्र
  50. "वर्तमान नेपाल र राजा महेन्द्र"नेपालगञ्ज न्युज (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  51. हिमालय शम्शेर राणा। "भारु हटाएर नेपाली रुपैयाँ चलाउन खुलेको थियो राष्ट्र बैंक, पहिलो गभर्नरको अनुभव" (नेपाली) भाषा)। बिजमाडौँ। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  52. नेपाल निजामती सेवा ऐन, २०१३
  53. प्रहरी ऐन २०१२
  54. "छुवाछूत अन्तको लागि नयाँ सूत्रको आवश्यक छ" (नेपाली) भाषा)। धरान न्युज। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  55. मुलुकी ऐन २०२०
  56. नेपाल राज पत्र
  57. नेपाल सरकार भूमि व्यवस्था,सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्रालय भूमि व्यवस्थापन तथा अभिलेख विभाग
  58. दिलनाथ गिरी। "देशभक्त राजनेता कीर्तिनिधि विष्ट"डिसी नेपाल (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  59. The Indian checkposts, Lipu Lekh, and Kalapani
  60. Savada, Andrea Matles, सम्पादक (१९९१), "Foreign Policy", Nepal: A Country Study, GPO for the Library of Congress, अन्तिम पहुँच १७ अप्रिल २०१७ 
  61. Singh, Raj Kumar (२००९), Global Dimensions of Indo-Nepal Political Relations: Post Independence, आइएसबिएन 9788121210256 
  62. https://www.nepjol.info/index.php/rnjds/article/download/2127 2. SOCIO ECONOMIC IMPACT OF UNDECLARED BLOCKADE OF INDIA ON NEPAL - Bhuwaneswor Pant2
  63. कुमार रुपाखेती। "निरङ्कुश राजा महेन्द्र ?"प्रतीक दैनिक (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  64. चिरञ्जीवी पौडेल। "राजा महेन्द्रको उचित मूल्याङ्कन भएन"अनलाइन खबर (नेपाली) भाषा)। सङ्ग्रह मिति १४ फेब्रुअरी २०२१ 
  65. उधृतांश- देवकोटा, राजनीतिक दर्पण भाग-१, पृष्ठ ३८८
  66. कसरी बनाए महेन्द्रले स्वाधीन र सार्वभौम नेपाल ?
  67. २००८ मङ्सिर १ को राजपत्र
  68. नेपालको शाह तथा राणा वंशावली: विष्णु प्रसाद श्रेष्ठ
  69. "ODM of Nepal: King Tribhuvan Silver Jubilee Medal 1935", अन्तिम पहुँच २० जुलाई २०१६ 
  70. "Grand State Banquet", मूलबाट ५ मार्च २०१६-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २० जुलाई २०१६ 
  71. Presidência da República
  72. Benelux Royal वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण २८ सेप्टेम्बर २०१५ मिति
  73. Philippine Diplomatic Visits
  74. http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=5107
  75. http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/book/?ref=5109

बाह्य कडीहरू[सम्पादन गर्ने]

पूर्वाधिकारी
त्रिभुवन वीर विक्रम शाह
नेपालको राजा
सन् १९५५ -- १९७२
उत्तराधिकारी 
बीरेन्द्र वीर विक्रम शाह